Google
This is a digital copy of a book thaï was prcscrvod for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project
to make the world's bocks discoverablc online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject
to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other maiginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journcy from the
publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to
prcvcnt abuse by commercial parties, including placing lechnical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for
Personal, non-commercial purposes.
+ Refrain fivm automated querying Do nol send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine
translation, optical character récognition or other areas where access to a laige amount of text is helpful, please contact us. We encourage the
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogX'S "watermark" you see on each file is essential for informingpcoplcabout this project and helping them find
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other
countiies. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can'l offer guidance on whether any spécifie use of
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps rcaders
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full icxi of ihis book on the web
at |http: //books. google .com/l
Google
A propos de ce livre
Ceci est une copie numérique d'un ouvrage conservé depuis des générations dans les rayonnages d'une bibliothèque avant d'être numérisé avec
précaution par Google dans le cadre d'un projet visant à permettre aux internautes de découvrir l'ensemble du patrimoine littéraire mondial en
ligne.
Ce livre étant relativement ancien, il n'est plus protégé par la loi sur les droits d'auteur et appartient à présent au domaine public. L'expression
"appartenir au domaine public" signifie que le livre en question n'a jamais été soumis aux droits d'auteur ou que ses droits légaux sont arrivés à
expiration. Les conditions requises pour qu'un livre tombe dans le domaine public peuvent varier d'un pays à l'autre. Les livres libres de droit sont
autant de liens avec le passé. Ils sont les témoins de la richesse de notre histoire, de notre patrimoine culturel et de la connaissance humaine et sont
trop souvent difficilement accessibles au public.
Les notes de bas de page et autres annotations en maige du texte présentes dans le volume original sont reprises dans ce fichier, comme un souvenir
du long chemin parcouru par l'ouvrage depuis la maison d'édition en passant par la bibliothèque pour finalement se retrouver entre vos mains.
Consignes d'utilisation
Google est fier de travailler en partenariat avec des bibliothèques à la numérisation des ouvrages apparienani au domaine public et de les rendre
ainsi accessibles à tous. Ces livres sont en effet la propriété de tous et de toutes et nous sommes tout simplement les gardiens de ce patrimoine.
Il s'agit toutefois d'un projet coûteux. Par conséquent et en vue de poursuivre la diffusion de ces ressources inépuisables, nous avons pris les
dispositions nécessaires afin de prévenir les éventuels abus auxquels pourraient se livrer des sites marchands tiers, notamment en instaurant des
contraintes techniques relatives aux requêtes automatisées.
Nous vous demandons également de:
+ Ne pas utiliser les fichiers à des fins commerciales Nous avons conçu le programme Google Recherche de Livres à l'usage des particuliers.
Nous vous demandons donc d'utiliser uniquement ces fichiers à des fins personnelles. Ils ne sauraient en effet être employés dans un
quelconque but commercial.
+ Ne pas procéder à des requêtes automatisées N'envoyez aucune requête automatisée quelle qu'elle soit au système Google. Si vous effectuez
des recherches concernant les logiciels de traduction, la reconnaissance optique de caractères ou tout autre domaine nécessitant de disposer
d'importantes quantités de texte, n'hésitez pas à nous contacter Nous encourageons pour la réalisation de ce type de travaux l'utilisation des
ouvrages et documents appartenant au domaine public et serions heureux de vous être utile.
+ Ne pas supprimer l'attribution Le filigrane Google contenu dans chaque fichier est indispensable pour informer les internautes de notre projet
et leur permettre d'accéder à davantage de documents par l'intermédiaire du Programme Google Recherche de Livres. Ne le supprimez en
aucun cas.
+ Rester dans la légalité Quelle que soit l'utilisation que vous comptez faire des fichiers, n'oubliez pas qu'il est de votre responsabilité de
veiller à respecter la loi. Si un ouvrage appartient au domaine public américain, n'en déduisez pas pour autant qu'il en va de même dans
les autres pays. La durée légale des droits d'auteur d'un livre varie d'un pays à l'autre. Nous ne sommes donc pas en mesure de répertorier
les ouvrages dont l'utilisation est autorisée et ceux dont elle ne l'est pas. Ne croyez pas que le simple fait d'afficher un livre sur Google
Recherche de Livres signifie que celui-ci peut être utilisé de quelque façon que ce soit dans le monde entier. La condamnation à laquelle vous
vous exposeriez en cas de violation des droits d'auteur peut être sévère.
A propos du service Google Recherche de Livres
En favorisant la recherche et l'accès à un nombre croissant de livres disponibles dans de nombreuses langues, dont le français, Google souhaite
contribuer à promouvoir la diversité culturelle grâce à Google Recherche de Livres. En effet, le Programme Google Recherche de Livres permet
aux internautes de découvrir le patrimoine littéraire mondial, tout en aidant les auteurs et les éditeurs à élargir leur public. Vous pouvez effectuer
des recherches en ligne dans le texte intégral de cet ouvrage à l'adresse fhttp: //book s .google . coïrïl
V
(XlLLECmuN DK TEXTES
(JUTBERT DE NOTENT
III S ('(M m- ihh ^ \ viiv
1 IMJT-li l'Ail
ATTENTION PATRON:
This volume is too fragile for any future repair.
Please handle with great care.
VOl.irMES- f'UBLir.S ;
Will II» Ciii'lili'. |i.<lil>.i |Mr 11 »«<'rt. Utrcv Vll^; ^IVi'
■irJC ili> llriMVlti'*. imliliu l'iir (i. <^ii.u>n ,Ih<c. 3el I*
t iti-MI flIKiIrllIl-* I->Ii(lia., ...>.,..-.■...
IhlflA Pui»i>
*;vH»l'1lT L/tM.
uq llvrrn d* m* biiftoinat <*<, ifl
GUIHKHT 1)K NOCiENT
llISTOinK 1)K SA VIE
- .. >■
MAGON, PBOTAT FRÈRES, IiMPRIMEURS
COLLECTION DE TEXTES
POUR SERVIR A l'ÉTDDE ET A l'eNSEIGNEMENT DE l'hISTOIHE
GUIBERT DE NOGENT
HISTOIRE DE SA VIE
(1053-H24)
PUBLIÉE PAR
Georges BOURGIN
ANCIEN MBMBRK DE LECOLE FRANÇAISE DE HOMK
ARCHIVISTE AUX ARCHIVES NATIONALES
PARIS
LIBRAIRIE ALPHONSE PICARD ET FILS
IJi»rairc des Arcliivcs nulionuies et de la Société de l'Keule des Chartes
H2, HUE BONAPARTE, 82
1907
» • - •
ninéië In Frantti
3^ vro
INTRODUCTION
I. — Vie de Glibert de Nogent (10S3-H24).
Guibert*de Nogent est en quelque sorte Tancêtre des
mémorialistes K En écrivant Thistoire de sa vie, il a élaboré
un document humain qui est aussi un document historique
tel que, dans tout le moyen âge, on n'en trouve pas l'ana-
logue. L'intérêt en est si grand qu'on voudrait n'y point
trouver les lacunes qui le rendent fragmentaire. Guibert,
dépourvu de la vanité de plus d'un mémorialiste moderne,
n'a pas donné en etfet tous les renseignements précis sur sa
vie, sur sa famille, que nos habitudes actuelles d'esprit nous
font demander à cette sorte de documents. Sa chronologie
est le plus souvent faible ^ Pour ce qui le concerne, nous
ignorons la date exacte de sa naissance. Guibert est né
vraisemblablement en 10S3, le 10 avril : il nous apprend
en effet qu'il vint au monde iduato ferme aprili^ la veille
de Pâques •^, et l'on a fait remarquer que l'année où Pâques
tombe à cette date est justement 1053^.
Quant au lieu où il est né, on ne peut que le présumer.
II est Picard : ses relations avec les familles du pays sulïi-
1. M. E. von Otlenthal n'a pas songe à (juibertdans son travail sur les
chroniqueurs à caractère personnel du moyen âge \Das Memoirenhafie
in Geschichtsquellen des frûheren Mitlelalters, Vienne, 1905, in-S. Extr.
des Sitzungsber. der Akad. der Wissenschaflen) .
2. V. p. XXXIV.
3. De vita sua, I, ni.
4. Mabillon, Ann. Ord. S. Bened., t. IV, p. 496 ; Thurot, dans Rev. hist.^
1876, t. II, p. 104. Cf. U. Chevalier, Bibliogr., 2- édition, col. 1916;
B. Monod, Le moine Guiherl^ p. 3; A. Molinier, Les Sources de ihisloire
de France, I, n« 1856, p. 186.
Ven. (iuiberti vilu. \
Il VEN. GUIBERTI VITA
raient à le prouver ^. Mais est-il né à Beauvais -, dans les
environs de cette ville ^, à Glermont-en-Beauvaisis ^, ou
aux alentours ? on ne peut le dire exactement. On wsait seule-
ment qu'un de ses frères occupait une situation importante
dans cette dernière ville •' ; d autre part, quand la mère de
Guibert quitta le monde, elle se retira dans une maison de
campagne de Févêque de Beauvais, ami de la famille ^•, proche
Tabbaye de Saint-Germer. Guibert nous apprend aussi que
dans une église de son pays natal était conservé un bras ^e
saint Arnoul ^ ; mais il y avait à Guise et à Rouen une relique
semblable du même saint ^. Il nous dit enfin qu'auprès de
la ville où il est né, s'élevait une église consacrée aux
saints Léger et Machut^; qui parviendra à découvrir cette
chapelle pourra déterminer par suite exactement le lieu de
naissance de Guibert ^^.
Guibert était d'une excellente souche. Sa famille était
riche, et parmi les libéralités de ses parents, Guibert
rappelle un beau reliquaire offert à saint Arnoul **. Son
grand-père avait occupé un rang dans la hiérarchie ecclé-
siastique ou laïque, puisque l'abbé de Saint-Germer,
Garnier, avait été à la fois son élève et son bénéficiaire ^-.
Son père, qui s'appelait Evrard^^, possédait des vassaux'^,
1. V. p. xiv-xv.
2. Dachery, Prolegomena aux Guiberti opéra omnia; Gall. Christ.^ t. IX,
col. 606. A noter qu'un de ses oncles était archidiacre de Beauvais (De
vita sua, I, xxvi).
3. Thurot, loc. cit.^ p. 104.
4. Mabillon, op. cit., lib. lx, n" 36, t. IV, p. 495 ; Hisl. litt., t. X/p. 433;
U. Chevalier, loc. cit.., col. 1916.
5. « Adolescentulus frater meus quidam eques et municeps Glarimontis
castri » (De vita sua, I, vu). Ajoutons qu'un jeune homme, élevé par la
mère de Guibert, et qui devint abbé de Saint-Germer, était très proîïable-
ment de Clermont {Gall. Christ., t. IX, col. 791).
6. De vita sua, I, xiv. ,
1. Ibid., III, XX.
^ 8. V. p. 230, n. 4, Le culte de saint Arnoul était particulièrement en
/honneur à Clermont.
9. De vita sua, III, xx. •
10. V. p. 232. n. 1. Il est possible, d'ailleurs, qu'il s'aj^issait d'un château
isolé dont la détermination serait encore plus difllcile que celle d'une ville.
Au ch. IV du 1. I, il est, d'autre part, question d'un burgus; toutes ces don-
nées rendent le problème d'autant plus difficile à résoudre.
11. De vita sua, I, xx.
12. Ibid., I, XV.
13. Ibid,, I, XVIII.
14. Gesta DeiperFrancos, dans Hist. des croisades [Occid.], t. IV, p. 183 F G.
INTRODUCTION Ul
et était lui-même vassal du roi de France : comme tel, il
prit part à la guerre d'Henri P*" contre le duc de Normandie ;
fait prisonnier par ce dernier, il mourut en captivité K Gui-
bert n'avait pas huit mois -, et n'était alors qu'un enfant
malingre, presque un avorton, comme il le dit lui-même ■\
Deux de ses frères étaient morts avant lui ^. Ainsi Guibert
a eu quatre frères, deux qu'il n'a pas connus, un troisième,
chevalier à Clermont ', un quatrième, moine k Nogent ^.
Tous ces enfants étaient nés d'une union malheureuse. La
mère de Guibert, belle, chaste et bonne ", s'était vue, par
suite de circonstances assez obscures, et surtout grâce aux
manœuvres d'une belle-mère méchante, complètement
délaissée par son mari ^, qui bientôt prenait une maîtresse
et devenait père d'un bâtard ^. L'abandon dura sept
années '^. La pauvre méprisée finit par recourir à un empi-
rique pour ramener au logis son mari, pour l'amour duquel
elle avait repoussé les tentatives des séducteurs empressés.
A la mort de son époux, de nouveaux ennuis l'assiégèrent :
on en voulait à l'héritage *^, et aussi à la veuve qui, avec
beaucoup d'esprit, sut repousser les prétendants, en parti-
culier un peu sympathique neveu de son mari ^'-.
Cette famille de Guibert ne se distinguait donc pas
particulièrement par sa vertu *^, encore qu'on y comptât une
1. De vila sua, I, xiu.
2. Ib'id., I, IV. Au chapitre xiii du même livre, Guibert dit qu'il avait
alors six mois.
3. Ihid.^ l, m.
4. Ibid.^ I, ni.
5. Ibid., I, vil,
6. Ihid., II, IV. B. Monod, Le moine Guibert^ p. 16, n. 1, se demande, on
ne voit pas bien pourquoi, si c'est le chevalier clermontois qui était entré
avec Guibert à Notent.
7. iJbtd., I, II, IV, XII, XIII ; II, iv.
8. Ibid.^ I, XII.
9. Jbid., I, xviii.
10. Ibid., I, XII. Dans le même chapitre Guibert parle seulement de
Irienno, mais il est par deux fois question de seplennium.
M. Ibid., l, XIII.
12. Ibid.^ I, XIII. Ce personnage est peut-être le même qui^ habitant dans
un château voisin, fut élevé par le précepteur de Guibert (Ibid., I, iv et
vu).
13. Guibert insiste plusieurs fois là-dessus {Ibid.^ I, ii, iv, xiij.
IV . YEN. GUIBERTI VITA
espèce de saint ermite ^ un archidiacre - et un abbé ^. A
deux reprises Guibert faillit devenir un prêtre simoniaque
par la faute des siens et par sa propre faiblesse. La première
fois, on voulut lui acheter un canonicat, mais le chanoine
4épouillé excommunia Guibert et s'a mère ^ ; la deuxième,
on tenta de le placer sur un siège épiscopal ^.
Et pourtant la piété de la mère de Guibert était remar-
quable, comme sa vertu, qui faisait contraste avec Fimmora-
lité de tant de femmes adultères de son monde ''. Elle avait
voué son fils, à la Vierge et voulait en faire un clerc ^. De
cette époque de sa jeunesse, Guibert garda la plus grande
fidélité au culte de la Vierge, défendant la pure image
qu'il s'en faisait contre ceux qui la profanaient par des pra-
tiques inacceptables ^, L'excellente dame était entourée de
chapelains ^-^j et, sans avoir lu les œuvres de saint Gré-
goire le Grand, car elle était illiterata^^ , elle semblait rem-
plie de sa doctrine *^ Sa charité était grande: elle avait
élevé le futur abbé de Saint-Germer, Jean ^2, et, après une
vision, elle adopta un enfant pour lequel elle dut engager
une nourrice ^'^. Néanmoins, elle était, contrairement aux
canons, propriétaire d'une église *^. De plus, ce n'était pas
une bonne éducatrice. Elle semble avoir beaucoup gâté ses
enfants, qu elle habillait comme des princes*^, et dont elle
essayait de pallier les fautes.
1. Je fais allusion ici au cousin de Guibert, Evrard de Bretcuil, qui
embrassa la vie de solitaire [De vilu sua, I, ix).
2. Lisiard. archidiacre de Beau vais [Ibid., I, xxvi).
3. Ibid., lil, XIX.
4. Ibid., I, VII.
5. Ibid., I, XIX. On ne voit pas pourquoi le P. Lelong, Bibliothèque
hislor. de la France, t. I, p. 240, l'appelle saint.
6. De celles-ci, Guibert trace des portraits vigoureux et fins. Sur leur
conversation, il note : « tanto loquebantur fœdius quanto noverant sese
secretius » (III, v).
7. De vita sua, I, m.
8. Ibid., I, XVI ; III, xii. Il parle de la Vierge avec une réelle émotion :
cf. I, m.
9. Ibid., I, m, XXIV : III, xx.
10. Ibid., I, XIX.
11. Ibid., I, IV.
J2. Ibid., II, IV.
13. Ibid., I, xviii.
1 i. Ibid.. III, x\.
I."). Ibid., I, XII.
INTRODUCTION V
Après avoir appris les lettres au petit Guibert, elle le con-
fia à un précepteur qui avait élevé un enfant de la famille ^ .
De cette éducation, Guibert nous a fait une peinture très amu-
sante et très pénétrante. Son pauvre homme de pédagogue
était parfaitement ignorant, mais le peu qu'il savait, il Tin-
culquait à son éjève au moyen de coups, au sujet desquels
la mère parfois s'attendrissait ; il était très strict sur la
question des niœurs, accompagnant partout Guibert, et
prenant même sur le sommeil de l'enfant, lui interdisant
de jouer, pour lui donner des leçons de morale ^ ; il s'occu-
pait même de la façon dont on vêtissait Guibert et repre-
nait au besoin sa mère •^ Le résultat de cette éducation fut
que Guibert, surmené, devint gauche et timide, et il s'en
fallut de peu qu'il n'ait écouté les conseils de sa mère, qui,
navrée des coups reçus par son fils, et oublieuse des enga-
gements anciens, le dissuadait finalement d'entrer dans les
ordres ^ ! ^
Guibert avait douze ans, lorsqu'il perdit à la fois l'appui
tendre de sa mère et la rude protection de son précepteur.
Tous deux, en effet, résolurent de quitter le monde. La
mère de Guibert se retira dans une maison de campagne de
son ami l'évêque de Beauvais, Gui, et le précepteur entra k
l'abbave de Saint-Germer de V\y, dont était voisine la nou-
velle résidence de la noble dame ^. C'est alors que l'ado-
lescent^-à-ce qu'il assure, se jeta dans un grand libertinage ^':
ce débauché de douze ans semble surtout s'être repu du
sommeil dont son pédagogue l'avait jadis sevré.
Ce temps d'abandon dura peu. Guibert fut admis à Saint-
Germer (1064), et, très vite, sa vocation apparut. Le milieu
1. De vita, sua^ I, iv.
2. Ibid., 1, V. Il y a dans tout ce que Guibert dit de l'éducation des idées
vraiment excellentes, qu'a soulijçnées récemment B. Monod (La pédagogie
et l'éduc. au moyen âge, dans la Rev. universit., 1904, t. XIII, p. 25; cf. Le
moine Guibert^ p. 325 sq.V
3. Ibid.^ I, VI.
4. Ibid.^ 1, VI.
5. Ibid., 1, XIV, XV. Tout en renonçant au siècle, la mère de Guibert
n'abandonna pas tout à fait son ancien train de maison, puisqu'elle garda
des domestiques.
6. Ibid., I, I, III, XII : cf. B. Monod, Le moine Guibert^ p. 41.
L.^.
VI VEN. GUIBERTI VITA
conventuel était celui qui convenait le mieux k sa nature, trop
longtemps opprimée par une éducation absurde, et qui
reprenait toute sa vigueur. Dans la bibliothèque abbatiale,
sans cesse il lit et son esprit travaille ^. Sa sensibilité, qui
est celle d'un chétif, s'affine : ses lectures lui reviennent la
nuit 2, ses rêves sont remplis de visions démoniaques, ou
de scènes dans lesquelles il voit des manifestations de la
volonté divine ^; avec cela, il se sent supérieur aux moines
qui Tentourent, et qui répondent à son orgueil par de la
jalousie^. Aussi songe-t-il à quitter le couvent, et il faut
une vision de sa mère pour le détourner de ce projet ^. Son
imagination, cependant, se développe : il veut rivaliser
avec Virgile et Ovide, avec les païens [ethnici), il écrit des
poèmes erotiques, malgré les avis de son maître, qui con-
tinue de le guider dans la vie morale ^. Sa peur des jaloux
ne l'empêche pas de satisfaire sa vanité de littérateur : quand
il a composé un poème, il ne le récite pas sous son nom, mais
sous un nom supposé, et recueille néanmoins en personne
les éloges qui sont au moins dus à ses vers ^. Vers le même
temps, à la demande d'un certain Salomon qui goûtait son
style, il compose un traité sur la pureté et la chasteté ^, publié
plus tard. Ainsi ses idées et sa morale sont encore loin d'être
fixées, car il est capable d'exprimer sans scepticisme des
pensées contradictoires. Même alors qu'il sera plus avancé
en âge, son caractère demeurera instable, puisqu'il défendra
1. De vita siza, I, xv.
2. Ibid., I, XV. Il a besoin de lumière, la nuit, pour n'avoir point peur,
et pourtant il sait raisonner sur l'inanité de plus dune rêverie.
3. V. p. XXVIII.
4. De vita sïia, I, xvi. Un peu plus tard, il croit que ses commentaires-
ont plu « plerisque plurimum literatis » (I, xvii).
5. Ibid.^ I, XVII.
6. Ibid., l, XVII. Cf. la préface du De Incarnatione conira Judœos :
« Cum puer essem et sub pœdagogo agerem, accidit me quasdam admo-
dum saeculares litterulas dictitasse ; quod cum magister idem aegrre tulis-
set, dormienti astitit càno persona capite. dicens : « Volo mihi rationem de
« litteris reddas, verumtamen manus quœ scripsit non est illius persona'
quœ scripsit. » Quod cum esset mihi ab ipso relatum, animadverti quod
aliquidmihi internae lucis impederet Deus, ut manus mea piis serviretope-
ribus » fcd. Dachery, Opéra omnia, p. 264; Migne, P. L., t. 156, col. 490\
7. De vita sua, I, xvii.
8. De Virginilate (v. p. xx). On trouve dans le De vita sua une critique
vive des femmes impudiques (I, xii).
INTRODUCTION Vil
et attaquera successivement Gaudri, évêque de Laon, Gui,
évêque de Beauvais, puisqu'il prendra des positions diffé-
rentes vis-à-vis de la simonie '. De cette époque déformation
littéraire, Guibert gardera un goût prononcé pour les
choses de style, pour la grammatica '^ ; et c'est ainsi qu'il
refera le récit de la première croisade, donné d'abord par
r Anonyme, parce que ce livre était à ses yeux « nimis
simplex ». De cette époque, il gardera aussi, tout en regret-
tant ses premiers essais •', une facilité telle à composer les
vers que, pour écrire l'histoire de la croisade, il songera à
employer le noble langage de la poésie^.
Pourtant la satiété même le rebute des faciles écrits, et,
de lui-même, il revient aux études sérieuses"*. Qu'Anselme,
le futur docteur de Cantorbéry, alors prieur de Saint-Ger-
mer, s'intéresse à cette jeune intelligence qui s'agite et
cherche sa voie, ce sera assez pour que Guibert, revenu
aux saintes Ecritures, s'initie à la philosophie scolastique '\
et conçoive l'utilité de la dogmatique pour le salut des
fidèles". C'est à cette époque qu'outre la lecture des œuvres
de saint Grégoire, il faut rapporter le commerce de Gui-
bert avec les livres de saint Augustin. Les esprits des deux
hommes se ressemblaient assez, pour que Guibert ait
trouvé dans les confessions de l' évêque d'Hippone un motif
et un modèle pour composer ses propres mémoires. Quant à
la doctrine même de saint Augustin, elle a passé en partie
dans les œuvres de Guibert, qui, sur plus d'un point, n'a fait
1. V. p. XXVI. Cette instabilité, Guibert la formule d'une façon heu-
reuse (I, i) : « Semper ego peccans et inter peccandum semper ad te
rediens. »
2. Epistola ad Lisiardum^ dans Ilist. des Crois., t. IV, p. 117, et Préface
aux Gesta Dei per Francos, ii)td.,p. 120. Sa vanité littéraire n'apparaît-elle
pas encore dans le fait qu'il a reproduit ses principaux sermons dans
ses mémoires ?
3. « Subjectum valde in tenera adolescentia positus peregi opusculum.
Nam cum arti metricœ, quaecomes esse consuevit tumoris ac lasciviœ. . . »>
(Préface au De Virginilate, Dachery. Op. omnia,p. 311; Migne, loc. cit.,
col. 579).
4. Préface aux Gesta Dei per Francos, dans Hist. des crois., t. IV, p. 119.
5. De vita sua, I, xvn.
6. Ihid., I, xvn.
7. Epistola nuncupatoria, en tête du De Virginitate, Dachery, Op. omnia,
p. 311 : Migne, loc. cit., col. 580.
VIU YEN. <ilIIBERTI VU A
que coniîrmer la pensée du Docteur africain ^ A ce moment
de sa vie, sa jeune science se dépense surtout en paroles.
Un jour il accompagne dans un monastère voisin l'abbé
Garnier, et supplée ce dernier à qui on demande un ser-
mon : à rimproviste, il développe une sentence du livre
de la Sagesse '-. Nous avons peut-être ce premier sermon
de Guibert ; il en a repris ou résumé d'autres dans ses
mémoires '^. L'abbé Garnier, toutefois, ne constatait pas avec
sympathie les velléités littéraires de son moine. C'est à
son insu que Guibert jette sur des feuilles volantes ses
commentaires de la Genèse, où il voulait compléter saint
Augustin, qui s'était contenté de l'explication ad litteram
du livre de la Bible ^. Il n'avait pas encore trente ans •.
Aussi pense-t-il valoir mieux qu'un simple moine. Sans
avoir la notoriété que, de son aveu, ses livres lui vaudront ^^
bien qu'il ne soit pas encore l'orateur qu'il deviendra, —
c'est-à-dire un des meilleurs du diocèse et k qui on donnera
la parole dans des occasions notables, devant le pape
même ^, — il se croit appelé à une belle situation ecclé-
siastique. Tandis que la mère de Guibert, qui avait apporté
1. Devita sua, I, i (« si compunctio. . . », etc.), xvi et xvii. Tout ce que
Guibert dit de ses péchés est bien conforme à cette version. — Sur saint
Augustin, en dernier lieu cf. A. Harnack, Die Relractationen Augustin s.
Extr. des Sitz^ingsber. d. preuss. Akademie der Wissenschaften, Berlin,
1905, in-8, et abbe Sanvert, Sainl Augustin, étude d'âme, Chalon-sur-Saône,
1906, in-8.
2. V. p 67.
3. Ces sermons ont été prononcés le jour de l'entrée de Guibert au cha-
pitre de Notent \De vita sua. II, m), à Langres, devant le pape, pour sou-
tenir l'clection de Gaudri Ibid.^ III, iv), dans la cathédrale de Laon pour
réconcilier l'église souillée par le meurtre de Gérard de Quierzy (Ibid., III,
VI).
i. V. p. XVII.
ô. L'abbé Garnier, mort en 1095, démissionna en 1084 [Gall. Christ.,
t. IX, col. 790; Hist. litt., t. X, p. 462), et l'on a vu que Guibert est né
très probablement en 1053.
6. Dans VEpistola ad Lisiardum qui précède les Gesta Deiper Francos,
Guibert ne craindra pas de dire : « Non deerant sane praesules et alii,
quos hujus aliorum(|ue scriptorum meorum notiones, aut etiam opiniones
atligcrant. » {toc. cit., p. 11). Sa renommée d'ailleurs était parvenue déjà
aux oreilles des moines de Nogent (De vita sua, I, xix).
7. V. n. 3. Son séjour à Saint-Gernier n'a laissé d'ailleurs aucune trace
dans les actes administratifs de l'abbaye, si l'on en doit croire M. l'abbé
Bornet, curé de Saint-Germer, qui a constitué le cartulaire factice de
cette église, et n'a trouvé aucune mention de Guibert, simple moine en
ce lieu.
• — vr — ""
INTRODUCTION JX
dans sa nouvelle vie d'extraordinaires scrupules de cons-
cience ^ , était en proie k des visions morbides, qui la faisaient
assister en esprit aux supplices subis par son mari en Purga-
toire -, sa famille tâchait de réaliser ses désirs de gran-
deur et s'occupait de lui trouver un évêché -K Guibert s'est
plus tard ressaisi, et il a lui-même condamné dans ses
mémoires ce péché de faiblesse, fruit de l'immoralité à
peu près générale du clergé de son temps, qu'il a stigma-
tisée avec tant d'énergie.
Les moines de l'abbaye de Nogent-sous-Coucy avaient
entendu parler de lui ; leur abbé Geoffrôi venait d'être
élevé au siège épiscopal d'Amiens *. Us l'élurent, et Gui-
bert dut remplacer ses rêves d'*épiscopat par l'humble
réalité d'une abbaye nouvellement fondée, où son prédéces-
seur, kses débuts, n'avait trouvé que neuf moines •'', et qui
vivait sous l'ombre menaçante du château féodal ^. Le
dimanche 18 décembre 1104, Guibert inaugura ses fonc-
tions par un sermon solennel ^.
Sa mère avait vu avec désolation le départ pour Nogent de
Guibert, accompagné par son frère ^ ; elle le trouvait trop
jeune pour être abbé. Et, de fait, à travers les réticences de
ses mémoires, ou malgré les lacunes du manuscrit 9, on peut
présumer qu'il ne mena pas toujours une vie canonique.
1. Devita sua, I, xviii.
2. Ihid., I, xviii.
3. Ihid.^ I, \i\.
i. Saint Geotîroi était clcjà élu au moment du concile de Troyes, en
J 104 cf. p. 109, n. 3: V. Ga^L CVi/'/.s'/.. t. IX, col. 606; Nicolas de Saint-Crépin,
Viia S. Godefridi, I, xxx, dans Surius, Snnclorum Vitœ, Nov., t. V^I,
p. 192).
5. Nicolas de Saint-Crépin, loc. cil., I, xxvi, p. 190.
6. La charte d'immunité accordée à Nogent par Thomas de Marie, et
sur laquelle je reviendrai (p. xi, n. 2), même si elle nest pasauthenthique,
donne une idée des déprédations que pouvaient exercer les sires de Coucy
sur les biens de l'abbaye. La bizarre cérémonie desrissoLes, qui illustrait
d'une façon ridicule la sujétion des hommes de l'abbaye aux seigneurs
de Coucy, n'est pas un signe de la sujétion même de l'abbaye, et d'ailleurs
nous n'en connaissons pas la date initiale (cf. GaiZ. Christ., t. IX, col. 604,
et Melleville. flist. de ia inUe el des sires de Coucy, Laon, 1848. in-S",
p. 19-21).
7. De vila sua, II, m.
8. Ibid., \, XIX.
9. Ibid., 1, XIX. Voy. p. xlv.
X VEN. GUIBERTI VITA
car il est impossible que ce soient ses seules légèretés
d'enfant et d'adolescent que Guibert ait regrettées avec la
douleur qu'il étale à plus d'une page. Ce qui semble sûr,
c'est qu'il n'a pas vécu constamment à Nogent, et il avoue
lui-même que son absence a été « innobilis » . On le voit
même revenir à son ancienne abbaye de Saint-Germer,
puisque c'est deux ans avant cette retraite que meurt sa
mère * et, sans doute, une seconde fois, il quitta Nogent,
dont les moines, excités par l'archidiacre de Laon, Gautier,
lui causaient des ennuis 2. Il vit sa mèrfe disparaître avec
douleur: c'était le seul bien qu'il eût jamais réellement
possédé, « bonam inter omnia quee temporaliter possedi,
specialiter solam habui >') /*; son affection pour elle, encore
que teintée d'ironie ^, constitue un charme touchant de ses
mémoires.
Ce que fut l'administration de Guibert, le peu de textes
qui la concernent ne nous permet guère de le dire ^. On
voit en 1107 l'évêque de Soissons, Manassès, lui donner
l'autel de Crécv tenu en bénéfice de l'évêché de Soissons
par Gui de Coucy ''. Dix ans après, le successeur de
Manassès, Lisiard, lui cédait Téglise de Bagneux (1H7) ',
1. De vita sua, II, iv.
2. Ibid., III, vu.
3. Ibid., II, IV.
4. C'est ainsi qu'il la croit pudique par vertu, sans doute, mais par peur
aussi du qu'en-dira-t-on {Ibid.,], xii). De môme, il note avec une moquerie
délicate les scrupules de conscience de la tremblante pénitente (I, \i\).
La mère de Guibert n'est donc pas un doublet de Monique.
5. Les archives de l'abbaye de Notent ont été dispersées au xvi" siècle
par les Calvinistes. Mais Dom Simon Maubaillard avait pu conserver
quelques documents, dont Dachery s'est servi pour la composition de ses
Noise aux Opéra omnia (p. 616). D'autre part, Dom Toussaints Du Plessis a
employé le Cartulaire de Nogent pour son Hisl. de la ville et des seigneurs
de Coucy, Paris, 1728, in-4''. En dehors de Dom Dachery, de D. Du Plessis et
de la Gall. Christ.^ t. IX. col. 606-607, on trouvera quelques textes dans
D. Cottron, Chron. eccL. de Nogento, Arch. Aisne, H 325, p. 109-116 (copie,
Bibl. Nat., ms. lat. 17775, ff. 94-100) et P. J.
6. D. Cottron, p. 213 (B. N., lat. 17775, f» 193): D. Du Plessis, loc. cit.,
P. J.,n»XI, p. 134.
7. <« In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Eg:o Lisiardus Dei gratia
Suessorum episcopus futuris ac presentibus notum fieri volo, quod ccclesie
Dei apud Novigentum constitute altare de Balneolis pro animç nostrç
sainte concessimus. Cui tamen dono quidam de nostris clericis Adam
nomine, quia crebro videbatur motare calumpniam, nobis exorantibus,
lilio quoque nostro, loci ipsius abbate, Guitberto, itidem supplicante,
.■•»<.-i-* - - -•^■t — '
INTRODUCTION XI
On rapporte à la même année ^ une charte de Thomas de
Marie accordant à Tabbaye de Notre-Dame de Coucy une
véritable immunité- : dans les limites de Nogent, les
agents de Thomas ne pourraient mettre la main sur les
hommes ou sur les biens de Tabbaye. Ce texte n'est pas
sans présenter un certain nombre de difficultés. Il n'est
pas daté, et si on le rapporte, avec Melleville, à Tannée
1117, on a alors à se demander s'il n'a pas été conclu du
vivant d'Enguerrand de Boves, père de Thomas. La date
de la mort de ce dernier n'est pas exactement déterminée ^.
Il existe, en effet, une confirmation par l'évêque de Laon,
Barthélémy de Vir, d'une donation par Enguerrand à
l'abbaye de Nogent, pour la création d'un anniversaire au
nom de son fils Robert, du cens perçu à Coucy à la Saint-
Rémi^; cette confirmation est de 1120. Mais l'acte que
nous avons porte- t-il la date de la donation ou celle de la
confirmation, naturellement postérieure? Un autre acte, où
figurent, outre Guibert, comme témoin, Barthélémy et
Enguerrand, comme auteurs, et par lequel Enguerrand
restitue à Saint-Rémi de Reims un cens récognitif et ses
droits à Coucy, en se réservant l'avouerie de l'abbaye ^, est
accepta tandem anniversarii sui faciendi sponsione, ex sua suorumque
omnium remisit. Dei gratia ac nostra autoritate monasterio illi altare pre-
fatum, prescntibus sillabis sijçilli nostri appositione firmantes, universos
qui exinde detrahere voluerint perpetuo anathemati addicentes, Deo et
Beatç Mariç inibi servienlibus destinamus. Acta sunt bec Suessionis
anno incarnati Verbi millésime centesimo septimo decimo anno Ludovici
régis ( ) filio, indictione décima [suivent les souscriptions au nombre
de 14]. Ego Bernardus sanctorum Gervasii et Protasii cancellarius relegi »
{Orig., Bib. Nat., coll. D. Grenier, t. 234, n** 155 ; Copie, dans Cottron,
p. 2i7, et Bib. Nat. lat. 17775, f« 198).
1. Melleville, loc. cit., p. 276.
2. I>. Cottron, loc. cit., p. 219 (copie, f" 200-201), d'après l'original (?) ;
D. Du Plessis, op. cit.. P. J.,n** XVI, p. 137, d'après le cartulaire ; publié
sans indication de source, dans Dachery, Notœ, p. 658, et Melleville, loc.
cit., p. 276-277, en note.
3. On la rapporte à tort, semble-t-il, à l'année 1116 {Art de vér. les dates,
t. II, p. 716).
i. Publié incomplètement dans D. Du Plessis, loc. cit., P. J., n" XV,
p. 136-137.
5. Publié incorrectement par Duchesne, Hist. des Maisons de Guines,
etc., 1. VI. Preuves, p. 324, et incomplètement par de L'Épinois, loc.
cit., p. 71. La date de cet acte ne concorde pas dans tous ses éléments,
(juibert seul, figure comme témoin dans la formule reproduite par
Duchesne : <« Unie interfuerunt Vuibertus abbas Novianni et alii. »
Xll VEN. GUIBERTl Vn'A
du même type diplomatique : la date de Taete et celle de
la confirmation semblent se confondre ^'. En est-il de
même pour le texte précédent ? c'est ce qu'il est difficile
de dire. Mais s'il en est ainsi, et si on le date de 1120,
peut-on croire que Thomas de Marie, du vivant de son
père, avec qui il ne cessait pas d'être en guerre ^, ait pu
accorder à l'abbaye de Nogent une charte d'immunité, et
ne peut-on s'étonner de voir, à un an de distance, Thomas
étendre les droits de l'abbaye de Nogent, Enguerrand
ceux de Saint-Rémi de Reims dans des périmètres juridic-
tionnels facilement confondus 3? Enfin, peut-on supposer
que Guibert n'ait rien dit d'un acte qui intéressait de si
près les destinées de l'abbaye administrée par lui ^ ?
Que s'il est loisible de ne pas retenir cet acte, — au
moins pour l'abbatiat de Guibert, — en revanche, on doit
rappeler celui par lequel Guibert réglait lui-même son obit,
et qui est daté de i 121 '\ L'abbé de Nogent y rappelait
1. Le texte confirmatif proprement dit est le suivant : « Quia vero terra
illa in nostra parrochia est, ex una parte Ingelrannus, et alia parte mona-
chi S. Remigii nos exoraverunt, ut praedictam constitutionem auctoritate
nostra confirmaremus. Eam itaque confirmamus... » ; suivent une formule
comminatoire et la date.
2. Cf. De vita sua^ III, xiv.
3. La terre de Coucy se rattachait par des liens étroits à l'abbaye de
Saint-Rémi de Reims, d'où sortit, d'autre part, le premier abbé de Notre-
Dame de Nogent (cf. II, n, avec les notes).
4. Ce qu'on sait de l'impartialité de Guibert permet d0 croire Qu'il n'a
êas passe cet acte sous silence, afin d'être plus libre pour charger Thomas.
Vautre part, il ne parle pas de l'acte de 1118, qui intéresse exclusive-
ment la maison de Coucy et l'abbaye de Saint-Rémi de Reims, pas plus
que du plaid de Crépy de 1117, où il a été seulement témoin {Gall. Christ.,
t. X, Instr., col. 423-124).
5. « Ego Guitbertus Dei gratia sanctae Dei genitricis Mariae apud Novi-
gentum servus. Quoniam de augmente ecclesiae suae quemque rectorem
curare convenit, octo solidos, qui apud Landicurtem in atrio ecclesiae ab
hospitibus nostris accipiebantur, in festo sancti Martini tali modo emi.
Maritus cujusdam mulieris in feodo a nobis t^nuerat ; nomen Paganus
erat ; quo defuncto, cui relicta ipsi quse in dote cos a marito acceperat,
Hildeburgis nominc, filium et filiam habens, cum valde egeret, et feodum
nostrum alii quam nobis sibi vendere non liceret, tandem nobis vendidit,
et centum solidos proinde a nobis accepit, ita ut, pnesentibus Codiciaci
castri proceribus, tam ipsa quam filius et fîlia ejus a potestate feodo sese
exuerent, mihique et ecclesiae redderent, et pariter donum eJus super
altare ponerent. Huic interfuerunt Robertus Castellanus, Rainaldus
Bolehere, Ado et Iterius cum pâtre suo Guidone, Robertus Anguilla,
Gerardus Dolle. — Quin etiam a quodam milite qui Guermundus vocaba-
tur, et in eleemosynam accepimus mansum quemdam apud Remeias, quem
pro allodio possidebat : quem etiam Fortmundus quidam, cujus familia
INTRODUCTION Xlll
quelques-unes de ses acquisitions : le rachat d'un fief à
Landricourt, l'achat d'un alleu à Remies.
Les soins temporels de son abbaye ne remplissaient d'ail-
leurs pas toute sa vie. Sans avoir voyagé en beaucoup d'en-
droits, on sait qu'il a, en dehors des villes picardes de Laon*,
Beauvais '^ , Soissons '^ , Grépy-en- Valois '* et probablement
Amiens ^, visité le Portien ^, Langres ^, et même Clermont-
Ferrand, où il a assisté à la prédication de la première
croisade^. 11 a donc connu Urbain II et Pascal II. Il est
probable qu'il a vu aussi le roi de France Louis le Gros,
venu à plusieurs reprises à Laon ^\ Il a appartenu k la
tota erat de jure ecclcsiae nostrœ, cum terra appendice ab ipso Guermun-
do tenebat. Cujus larj?itioiie tamen non fuit inj,'ratus, sed triginta quinque
soiidos ei contuli, quia euni pauperem scivi : qui mansus très solidos
Laudunensis monetœ quotannis solvit in festivitate sancti Remigii. Gui
dono Furmelina uxor ejus libenter annuit. Et hujus rei testes suntGuido
de Guni, Ado filius, Helias de Fera, Guido filius,.. Gerelmus,.. Albericus
de Traveci. — Hos octo solidos cum tribus illis, qui de manso solvuntur,
prt) anniversarii mei die constitui cum consilio fratrum nostrorum, ipsis
fratribus ad quos potuerint epularum apparatus dandos : et ea die omnes
ecclesiae sacerdotes missassinguli quique cantent, sicutindie ordinationis
facere soient. In vita autem mea, etiam si ab abbatia decederem, aut alias
quavis occasione transmigra rem, in festo sanctae Luciae eosdem denarios
dandos constituimus ad fratrum refectioném. Ex Dei ergo et nostra
omnium auctoritate excommunicamus, et Dei judicio addicimus omnes
qui bas expensas undecim quos praidiximus solidorum, ab eo cui destinati
sunt, rcmoverent. — Actum Incarnati Verbi anno 1122. S. Alardi.
S. Radulfi. S. Hainaldi. S. Alardi refectorarii. S. Godifridi cantoris.
S. Odonis. S. Guillcrmi. Addclmi... S. Adœ. S. Fulconis. S. Leodegarii,
et caîterorum omnium » (Dachcry, Notœ, p. 626-627 ; D, Cottron, loc.
cit., p. 221-222 et f"' 202-203).
1. De vita sua, lll, passim.
2. Il a assisté en particulier au concile de Beauvais {Ihid., III, xvii .
3. Ibid., III, xvii. Il a sans doute visité l'abbaye de Saint-Médard pour
pouvoir parler d0s reliques de cette abbaye comme il fait dans le De
pignorihus Sanctorum. •
4. Il assiste en 1117 à un plaid entre un chevalier, nommé Ingelran, et
le prieur de Saint-Arnoul, jugé par l'évêque de Senlis, Clairambaud
{Galt. Christ., t. X, Instriim., col. 423-424).
5. Le récit des événements d'Ami0ns semble supposer qu'il y a assisté en
personne {De vita sua, III, xiv).
6. De iHta sua, III, m.
7. Ibid., III, IV.
8. Gesla Dei per Francos., II, ii, loc. cit., p. 136. B. Monod trouve
néanmoins le récit du concile de Clermont-Ferrand trop froid, comparé
à celui de l'entrevue de Langres (De vita sua. III, iv^i, pour qu'on puisse
croire que Guibert y a assisté {Rev. hist., 1904, t. LXXXIV, p. 56 : Le
moine Guibert, p. 264, et note Ii. Notons ici qu'un des parents de Gui-
bert, qu'il a connu dans sa jeunesse, et qui devait Thommage à ses
parents, s'est croisé {Gesla, IV. xviii, p. 183 FG) : il l'a peut-être accom-
pagné à Clermont-Ferrand.
0. Dcvila sua, III, vu et xiv.
XIV VEN. GUIBEKÏI VITA
haute société ecclésiastique et laïque de la Picardie, dans
ce qu elle avait de bon et de pire : saint Geoffroi, abbé de
Nogent, puis évêque d'Amiens, à qui Tanticommunalisme
de Guibert n'a pas pardonné ses irrésolutions * ; Févêque
de Laon, Gaudri, à l'élection duquel il prêta les mains,
parlant et payant pour lui ^, ce dont il se repentit bien
vite quand il vit comment tournait le prélat, et à qui il en
veut peut-être davantage d'avoir négligé un de ses livres ^,
que d'avoir été puni par lui d'une peine canonique ^ ; le suc-
cesseur de Gaudri, Barthélémy de Vir, dont il n'a pas
eu le temps de raconter les efforts pour reconstituer
l'évêché laonnais ; les deux évêques de Soissons, Manassès -^
et Lisiard ^, dont les mœurs rappellent respectivement
celles des deux évêques de Laon ; l'évêque de Beauvais
Gui qu'il juge à deux reprises de façon très contradictoire ^ ;
l'archevêque de Reims, Raoul ^ ; — voilà les grands per-
sonnages de ses mémoires. Il a connu les deux Anselm^e,
celui qui, après Saint-Germer, illustra le Bec et Cantor-
béry ^, et celui qui, au milieu des tragédies laonnaises *o,
s'adonnait aux études spéculatives et fondait l'école de
Laon ^^ ; Raoul, le frère d'Anselme de Laon, à qui il
décerne des éloges égaux ^"^ ; saint Norbert, le fondateur
1. De vita sua^ II, u et III, xiv, passages où Guibert décoche à l'adresse
de saint Geoffroi de jolis traits d ironie.
2. Ibid., III, IV.
3. Ibid.^ III, XI. Il s'agit du manuscrit des Gesta.
4. Ibid.^ III, VII. Guibert avait fulminé contre les assassins de Gérard
de Quierzy, protégés par Gaudri.
5. Ibid., III, XVI. ^
6. Ibid.^ III, XVII.
7. /Jbtd., I, XIV. Cf. B. Monod, Le moine Guibert^ p. 33 et 177.
8. Ibid., III, X.
9. Ibid.^ I, XVII.
10. Ibid.^ III, IV et suivants.
11. Le jugement de Guibert au ch. vu du 1. III du De vita sua est conforme
à ce qu'il en dit dans la Préface aux Commentaires sur la Genèse : « Indidit
tanto Deus capiti duos oculos sideribus clariores, dum a dextris habes
Anselmum, tbtius Latini orbis magisterio praedicatum, cujus tam sincera
est in Scripturarum ac fîdei assertione severitas, ut plures veros suis pro-
betur documentis fecisse Catholicos, quam instituisse potuerit erroneus
quispiam temporis hujus hœreticos ; altrinsecus Radulphum, cujus
ingenii et doctrinœ sicut a praefato fratre non discrepavit alacritas, ita
totiuseum bonae habitudinis aemulatur honeslas » (Dachery, Opéra omnia^
p. 1).
12. Dachery, Opéra omnia, p. 1.
V
INTRODUCTION XV
de Prémontré * ; et il a dédié plusieurs de ses ouvrages
à des ecclésiastiques honorables du nord de la France ^,
Il a connu aussi ces archidiacres de Laon qui ne crai-
gnaient pas de se souiller de sang ^ ; tous ces prêtres et
ces moines dont il nous rapporte les actions et les
visions, et qui font, par contraste, saillir davantage la
beauté de telle ou telle figure de réformateur^. D'autre
part, il a fréquenté la famille d'Eu •^, celle de Breteuil 6,
celle de Grépy, et les différentes maisons nobles de Laon,
parmi lesquelles il devait compter celle de Renier, le
mari de sa cousine ^, et qui eurent un sort si lamentable
au temps delà révolte de Laon. Il n'a pas non plus ignoré les
ignominies cachées ou cyniques des familles de Coucy et de
Soissons, toutes pleines d'adultères, d'assassinats et d'irré-
ligion ^, et dont la peinture fait un pendant à celle des pré-
lats simoniaques et belliqueux, des prêtres improbes et
sataniques. Il avait de quoi peindre et raconter.
Dans un espace de temps assez limité, dans un territoire
assez restreint, Guibert a donc pu avoir l'occasion d'exer-
oer les facultés d'observation morale que la lecture avait
éveillées en lui, et celles de sensibilité qu'il tenait desa
naissance. Il ne se donna à l'histoire que sur le tard, alors
que ses ouvrages théologiques lui avaient assuré déjà une
renommée ®, et la verdeur de son esprit était intacte quand
il se mit à écrire ses mémoires. Il les a commencés huit
ans avant sa mort, s'il est vrai que le premier livre ait été
écrit peu après 1114 *" et qu'il ait quitté le monde vers
1. V. p. xvin.
2. Bernard, doyen de Soissons, SitlVoi, abbé de Saint-Vincent de Laon.
Et encore ses deux conipnjfnonsdu voya^j^e de Langres (De vita sua, III, iv).
3. De vila sua, III, v.
4. Le De vita sua tout entier répond à cela, mais dans le ch. vu du l. I,
Guibert a pour ainsi dire systématisé l'immoralité du clergé de son
temps. Cf. b. Monod, Le moine Guibert^ p. 175 sq.
5. Ibid, II, V.
6. Ibid.. I, IX.
7. V. p. 164, 165.
8. Devitasua^ lll^ passim.
9. Epist. ad Lisiardum^ citée déjà p. viii, n. 6.
10. V. p. xLvii. Je pense que se trouvant « in matura.., aetate » (I. i; cf.
aussi maturescente^ I, xi\; quand il écrit son premier livre (c. i), il veut
XVI VErs. GLIBERTI VIÏA
1121 K Guibért avait trop la passion d'écrire pour accor-
der un repos à ses mains et à ses yeux lassés par le tra-
vail ^. On peut dire que depuis 1084 au moins, jusqu'au
seuil de la mort, pendant près de trente-six ans, Tabbé de
Nogent s'est adonné à la culture des lettres et à la science
de la théologie.
II. CEUVRES DE GUIBERT DE NoGENT.
En dehors du De vita sua sur lequel je reviendrai,
de poésies perdues, dont il ne semble rester qu'une
séquence de saint Germer, qui se chantait encore au xviii®
siècle ^, d'un opuscule disparu, peut-être inachevé ^, et des
désigner plus que la maturité. Ufiora média, plus loin (I, vi, semble cepen-
dant s'appliquer à lui-même. Au reste, peu importe ce qu'il pense person-
nellement de son âge ; son premier livre ne paraît pas devoir être daté
autrement que je ne le fais.
1 . La date de la mort de Guibert ne nous est pas connue exactement. On
peut admettre, avec Thurot {Rev. hist., 1876, t. II, p. 105), qu'elle n'est pas
très postérieure à la constitution de son obit qui est de 1121 (V. p. xii,
n. 5). Mabillon (Ann. ord. S. Ben., i. IV, p. 619), et avec lui la Gall.
Christ., t. IX, col. 607, et VHist. Utt., t. X, p. 438, la mettent vers 1124; de
même D. Cottron, loc. cil., p. 115 (f" 98). On constate qu'une charte de
l'évêque de Laon, Barthélémy de Joux, en 1122, concernant Nogent, ne
mentionne ni Guibert, ni son successeur André (D. Du Plessis, îoc.ci7.,
P. J., n« XVII, p. 137, et D. Cottron. loc. cit., p. 223, f-* 204-205). D'autre
part Guibert fait allusion dans son commentaire sur Abdias à l'abbé de
Saint-Médard de Soissons, élu en 1120 [Gall. Christ , t. IX, col. 415 .
B. Monod, Le moine Guibert, p. 133, ne précise pas, et donne les dates
extrêmes 1121 et 1124. Cf. A. Molinier, loc. cit., p. 186.
2. Préface aux Tropologiœ, dans Opéra omnia. p. 182; Migne, ioc. cit.,
col. 340.
3. Dachery, Opéra omnia. p. 613. Cf. VHist. litt., t. X, 499. D'après
M. l'abbé Bornet, on pourrait lui attribuer également les vêpres, avec
matines et laudes, de l'office de Saint-Germer, contenues dans le ms. lat.
13817 de laBibl. Nat. (ff"'396-i00). Quanta la séquence, connue parle court
extrait de Dachery et faisant partie de la messe, elle semble avoir disparu.
Le plus ancien missel de l'église de Saint-Germer, de 1514, donne une
prose du même mètre, en seize versets, qui est peut-être une retouche de
l'œuvre de GuiBert.
Guibert a Je plus inséré dans le De Lande Sanctœ Mariœ (dans Opéra
omnia, p. 309-310) et dans les Ge.sta Dei per Francos (passim), des pièces
de vers de rythmes divers.
4. D'ajjrès le De vita sua, I, xvi, ce traité portait le titre de : «• Capitularis
INTRODUCTION XVII
actes signalés plus haut ^, nous connaissons de Guibert les
œuvres suivantes :
1® Quatre serinons, dont trois, déjà signalés-, résumés
ou repris dans le De vita sua ^, datant de 1104, 1106, 1112.
Le quatrième, auquel Guibert ferait allusion au chap. xvii
du 1. I du De vita sua^ prononcé le jour de la sainte Made-
leine dans un couvent voisin de Saint-Germer, aurait été,
selon Mabillon, attribué à tort à saint Bernard ^. Il n'y a
rien qui contredise formellement cette conjecture '\ Le ser-
mon serait alors antérieur à 1084 ^.
2® Dix livres de Commentarii in Genesim, précédés d'une
préface ^, où Guibert a imité saint Grégoire le Grand, dans
ses commentaires sur le livre de Job ^, et continué
saint Augustin, qui avait écrit un commentaire littéral de
la Genèse ^. L'ouvrage est dédié à Barthélémy de Vir,
évêque de Laon ; mais la dédicace même ne le rend pas
postérieur à 1112, année de l'élection de Barthélémy ^^,
car nous avons vu que Guibert commença de le composer,
alors qu'il était encore à Saint-Germer, avant 1084 **,
et nous voyons que les Gesta Dei per Francos, qui sont
libellusdediversisevangelicorum etpropheticorum voluminum sententiis. »
Au moment de la rédaction du livre I du De vita sua^ il dit : « cui hue et
usque..., » en parlant de cet opuscule, ce qui semble prouver qu'il ne la
pas achevé.
I. P. x-xii.
2. P. VHI.
3. II, m; 111, IV et vi.
4. S. Bernardi opéra, t. II, p. 702-709; Mig^ne, P. L., t. 184, col. 1031-
1044.
5. Ann. ord. S. Ben., 1. LXIV, n. 120, t. V, p. 97-98.
6. Avant la démission de l'abbé Garnier pour qui Guibert prononça ce
sermon. ,
7. Opéra om/iia, p. 1-181 ; Mijçne, loc. cit., col. 19-338. Cette préface
contient un court exposé « quo ordine sermo lieri debeat » (Op. omnia
f. 1-8 ; Migne, loc. cit., col. 21-32), rédigé à la même époque [De vita sua,
, xvir.
8. Migne, P. L., t. 75. Les Moralia in librum Joh comprennent XVI livres.
9. Préface, p. i. — Le traité de saint Augustin, De Genesi ad litteram,
en XII livres, a été publié en dernier lieu par J. Zycha, dans le Corpus
Script, eccles. lat., de l'Académie de Vienne, t. XX\ III, section m, 1"" par-
tie (1894).
10. De vita sua, III, xiv.
II. P. vu.
Ven. Guiberti vitu. »
XVIll VEN. GUIBERTI VITA
certainement d'avant 1112^, ont été écrits après cet
ouvrage - .
3** Cinq livres de Tropologise in prophetas Osee^ Amos ac
lamentationes Jeremise avec une préface ''\ dédiés à saint
Norbert. Les trois premiers livres sont consacrés à Osée,
dont l'interprétation, à son avis, avait été plutôt obscurcie
par les divers commentateurs antérieurs, saint Jérôme, en
particulier^, le quatrième à Amos, le cinquième à Jérémie,
ces deux derniers précédés chacun d'un prologue particulier.
Cet ouvrage est postérieur aux commentaires sur la
Genèse •, et a été probablement composé par Guibert dans
un âge assez avancé, puisqu'il dit dans la préface qu'il ne
peut plus se servir de ses mains ni de ses yeux^; il est
antérieur à la rédaction complète du livre I du De viia sua ^
4** De ces commentaires, il faut rapprocher des commen-
taires sur les Douze petits prophètes, qui n'ont pas encore
vu le jour, et dont des manuscrits existaient dans les biblio-
thèques des abbayes de Vauclair et de Pontigny ^. Le pro-
logue du commentaire sur le prophète Abdias, dédié aux
abbés de Saint-Médard de Soissons et de Florennes, a été
publié par Mabillon^, et paraît dater de 11 20 au plus tôt*'^
D'autre part, le P. Hommey a publié d'après un manuscrit
du collège de Navarre une lettre de Guibert h saint Nor-
1. V. p. XXI.
2. Episl. ad Lisiardiim eu tète des Gesta [loc. cit., p. 118): « Longe alio,
quam in Exposilionibus Geneseos vel aliis opusculis tractatoriis, me
usum stylo iienio miretur. » — L'ouvrage a été composé de même avant la
fin du l. I du De vila sua, puisqu'il en est question au c. vu de ce livre.
3. Opéra omnia, p. 182-263 ; Migne, loc. cit.^ col. 337-488.
4. Préf., p. 182.
5. Préf., p. 183.
6. Préf., p. 182 : « Ut... sola memoria, sola voce, sine manu, sine oculis
prœsens opusculum cogeret explicari. »
7. De vila sua, I, xvii. — Il est antérieur aussi aux Gesta, si le mot trac-
laloria employé dans VEpist. ad Lisiardum (v. n. 2) s'applique à lui.
8. Hisl. un., t. X, p. 465; Leloug. Biblioth. sacra, t. II, p. 756.
9. Ann. ord. S.Ben., App., t. VI, p. 592.
10. Il y fait allusion au De vita sua. D'autre part GeofTroi; abbé de Saint-
Médard de Soissons, fut élu en 1120 [Gall. Christ., t. IX, col. 415). Quant à
Alard, abbé de Florennes, la liste de la Gallia Christiana, t. III, col, 978,
ne le mentionne pas.
INTRODUCTION XIX
bert ^, qui est comme l'épilogue du commentaire sur les
Douze prophètes.
5® Trois livres d'un Tractatus de Incarnationc contra
Judœos^ précédés d'une Epistola nuncupatoria -, Ce traité
de théologie polémique, dont les deux premiers livres
traitent de l'incarnation de Jésus-Christ, le troisième de la
vie et de la résurrection du Sauveur, a été composé par
Guibert sur la demande de Bernard, doven de la cathédrale
de Soissons -, qui le lui réclamait depuis deux ans ^. Il est
dirigé en général contre les Juifs, en particulier contre le
comte de Soissons, Jean, qui les protégeait dans son terri-
toire ^ ; et il a servi en même temps h fortifier la foi récente
d'un jeune Juif converti à l'abbaye de Nogent ^. Ce traité
est antérieur à la date de la mort du comte Jean, que les
auteurs de VArt de vérifier les dates rapportent à l'année
11187.
6** Une réponse en cinq chapitres à Siffroi, prieur de
Saint-Nicolas-au-Bois, qui lui avait posé la question si
Judas avait reçu ou non l'Eucharistie par le fait que Jésus-
Christ lui avait donné un morceau de pain trempé ^. On
peut placer cet écrit avant l'année 1120, date du passage
de Siffroi de Saint-Nicolas à Saint- Vincent de Laon ^.
7® Un Liber de laude Sanctse Marise^ en quatorze cha-
pitres ^^, qui est avant tout un commentaire des principaux
passages de la Bible se rapportant à la Vierge, et qui con-
tient, sur la fin, le récit de divers miracles qu'on retrouve
dans Herman de Laon^*. Il est à présumer que la compo-
sition de cet opuscule, comme celle du livre III du De vita
1. Siipplem. Palrum, Paris, 1684, in-8», p. 488-490.
2. Opéra, omnia^ p. 264-281 ; Mignc, loc. cit.^ col. 489-528.
3. Gall. Christ., t. Vil, col. 386.
4. Préf., p. 264.
5. De vita sua, III, xvi.
6. Ibid., Il, V.
7. T. II, p. 728. — V. p. 211.
8. Opéra omnia, p. 28-86; Migiie, loc. cit., col. 527-538.
9. Gall. Chrisl, t. IX, col. 577.
10. Opéra omnia, p. 287-310 ; Mignc, loc. cit., col. 537-578.
11. Comparez les chap. ix 0t x de Guibert et le chap. xxvii du livre III
d'Hermau (dans Migne, loc. cit., col. 1008-1011).
XX VEN. GUIBERTI VITA
sua, OÙ Guibert a inséré d'autres miracles racontés par le
même Herman de Laon ', est postérieure à 1112.
8** Un traité De virginitate, en dix-sept chapitres, précédé
d'une Epistola nuncupatoria et d'une préface 2, composé
dans sa jeunesse, à la demande d'un amateur de belles-
lettres, du nom de Salomon, mais publié dans son âge
mur '\
9® Quatre livres De pignoribus sanctorum, précédés
d^une Epistola nuncupatoria^, dédiés à Eudes, abbé de
Saint-Symphorien de Beauvais, de 1 1 12 à 1132 ^. Cet ouvrage
fut composé après le De vita sua ^, probablement vers
1119 ^, et sa lecture permet de faire croire que Guibert était
alors en pleine possession de son talent et de ses idées.
L'occasion de ce traité fut la prétention, émise par les
moines de Saint-Médard de Soissons, qu'ils possédaient une
dent du Christ. Guibert attaqua cette proposition qui était
contraire à ses principes, visiblement inspirés de saint
Augustin, et nettement dirigés contre l'abus du culte des
saints, tel que Tentendait le xii* siècle ^. Le premier livre
a un caractère tout à fait général, et c'est là que Guibert
développe ses idées touchant ce culte ; le deuxième traite
de l'Eucharistie, le troisième du fait même qui a donné
naissance au dessein de l'auteur; le quatrième, De interiori
mundo, est mystique, d'une théologie subtile et assez spé-
cieuse, — peut-être, selon un érudit, postérieur aux trois
autres et ajouté à ceux-là pour leur enlever quelque peu de
leur allure polémique^.
10** Les ouvrages précédents sont tous théologiques dans
1. Cf. De vita sua, III, xii et xiii, et les notes.
2. Opéra omnia, p. 311-326; Migiie, loc. cit., col. 579-608.
3. « Subjectum valde in tenera adolescentia positus peregi opusculum. .
Quod quomodo expliciierim curiosus siclectoradvertatut, qua; bene sense-
rini, I)eo, si qua secus quam debiii, pubertati référât » (Préf., p. 311).
4. Opéra om/ita, p. 327-366; Migne, loc. cit., col. 607-680.
5. Gall. Christ., t. IX, col. 808. Eudes sortait de Saint-Germcr de Fly.
6. Au 1. I, c. III du De pignoribus sanctorum, il fait allusion aux héré-
tiques de Bucy, dont il parle aussi au c. xvii du 1. III du De vita sua.
7. Abel Lefranc, dans J^^. d'hist. du moyen âge dédiées h G. Monod,
p. 287.
8. V. surtout p. 327-328 (col. 609-611).
9. Lefranc. loc. cil., p. 30 i, n. 2.
'^::itÂ
INTRODUCTION XXI
leur essence ; sauf le De pignoribus sanctorum et les Com-
tnentaires sur les petits prophètes, ils sont antérieurs aux
ouvrages historiques, au nombre de deux, le De vita sua^
et les Gesta Dei per Francos^ en huit livres, précédés d'une
lettre dédicatoire et d'une préface K Dans ce dernier
ouvrage, où Guibert a inséré des pièces de vers, il a voulu
rééditer, en Tépurant, en l'ennoblissant et en le complétant
par des détails anecdotiques ou biographiques -, le récit de
l'Anonyme, document de première main pour l'histoire de
la première croisade 'K 11 est dédié à Lisiard, évêque de
Soissons, de 1118 à 1126 ^; il est postérieur à la composi-
tion primitive des Commentaires sur la Genèse ^ ; le livre
VI a été fini, et peut-être tout l'ouvrage, vers 1 1 08 ^\ deux ans
après la mort de Manassès II, archevêque de Reims ~. Toute-
fois Guibert y travaillait encore après la mort de Boémond
d'Antioche, qu'il rapporte ^^ et qui arriva en H H ^. 11 offrit
son œuvre avant 1112 a Gaudri, évéque de Laon '^. C'est
un ouvrage de maturité. Guibert a alors conscience de sa
propre valeur ^^
Tels sont les ouvrages de Guibert '-\ Il convient d'en
1. Édité par Bongars, Gesla Dei per Francos, Hanovre, 1611, in-f", t. I,
p. 465-560 (les livres 7 et 8 ont été réunis) ; Dachery, ()/>. omnia, p. 367-
453 (Migne, loc. cit., col. 678-834) ; Rec. des Ilist. des Crois., Hist. Occid.,
t. IV, Paris, 1879, in-f°, p. 115-263. Il y a un neuvième livre d'un auteur
resté anonyme.
2. On en trouvera le détail dans Thurot, Rev. hist., 1876, t. II, p. 110-
111. ^
3. Édité par Hagenmeyer, Ileidelberg, 1890, in-8.
4. Gall. Christ., i. IX, col. 355-357.
5. Epistol. ad Lisiardum, déjà signalée p. xviii, n. 2.
6. Gesta, VI, vni.
7. Manassès serait mort le 18 sept. 1106, d'après Mabillon, Ann. Ord. S.
Ben., 1. LXXI, n. 12, t. V, p. 461. Cf. Gall. Chri.H., t. IX, col. 80.
8. Gesta, p. 154, variante 7. Ce passage n'existe que dans l'édition de
Bongars.
9. Ch. Kohler, dans la Grande Encyclopédie, t. VII, p. 39 E. Rey, Hist.
des princes d'Antioche, dans Rev. de l'Orient latin, 1896, t. IV, p. 334.
10. De vita sua, III, xxi.
11. « At ego juventute, gradu, experientiaque provectior, non id verbis
plausibilibus, non versuum crepitibus enuutiandum rébus sed majori, si
dicere audeam, quam omnes belli Judaici historiés maturitate dignum di-
geri, si esset cui Deus copiam super hac se tribuerct, arbitrabar » (Préf.,
p. 120).
12. On lui a attribué à tort {Hist. litt., t. X, p. 499) un « Elucidarium sive
dialogus summam totius christianœ religionis complectens ».
XXII VEN. GUIBERTI VITA
extraire le résumé de ses idées directrices, et par là de
donner quelques indications sur la manière de procéder à
la critique d'ensemble de son œuvre au point de vue histo-
rique.
III. — Idées de Guibert. la critique historique
DE Guibert K
Guibert n'est pas comparable à la plupart des écrivains
monastiques qui ont compilé des annales ou des commen-
taires théologiques. Il tient une place honorable dans la
renaissance intellectuelle du xii^ siècle. Une preuve en est
que son esprit dépasse T horizon borné du seul pays natal,
cadre ordinaire des pensées des moines contemporains. Il
est Picard, mais en même temps, il est Français *. A l'ar-
chidiacre de Mayence, qui raille l'accueil fait en France au
pape Pascal II, il répond : « Si vous tenez les Français
pour tellement faibles et lâches que vous croyez pouvoir
insulter par vos plaisanteries un nom dont la célébrité
s'est étendue jusqu'à la mer Indienne, dites-moi à qui le
pape Urbain s'est adressé pour demander des secours
contre les Turcs ! N'est-ce pas aux Français ? Si ceux-ci
n'eussent, par leur activité et leur courage, opposé une bar-
rière aux progrès des barbares, ce ne sont pas tous vos
Teutdns, dont le nom n'est même pas connu, qui devaient
servir à quelque chose ^. » Ce patrigtisipe apparaît surtout
dans les Gesta ; dans le tableau vraiment grandiose de la
croisade, à laquelle se donne la France, entraînée par un
véritable mouvement national ^, les laideurs morales que
1. J'ai employé pour la rédaction de ce paragraphe presque exclusive-
ment les œuvres historiq^ues de Guibert.
2. V. B. Monod, L'éveil du sentiment national en France an XI* siècle :
Guibert de Nogent et Philippe /" [Paris, 1903], in-18; Le moine Guibert,
p. 235 sq.
3. Gesta, II, i, p. 136 BC. J'en ai emprunté la traduction à B. Monod,
Le moine Guibert, p. 242.
4. « Honores amplissimi, castellorum et urbium dominia spcrnebantur,
uxores pulcherrimae quasi quiddam tabidum vilescebant, omni gemma
M^ifiik
13
INTRODUCTION XXllI
Guibert, historien local, a peintes avec une minutie rigou-
reuse dans ses mémoires, disparaissent, pour ne laisser
plus qu'une impression d'ensemble, à peu près exclusive-
ment favorable à son pays ^ : les Français ne peuvent être
comparés aux brutaux Allemands ou aux Grecs" trop astu-
cieux 2. Le titre même de l'œuvre souligne assez la pré-
férence de Guibert.
La chose est à noter d'autant mieux que le patriotisme
de Guibert n'est pas dynastique. Il trouve aux origines de
la royauté capétienne un crime, la trahison d'Adalbéron 3.
Surtout il garde à l'égard des trois successeurs d'Hugues
Capet une très grande indépendance de jugement^. Et, à
rinverse de Suger, il ne cherche point à pallier les petits
accidents des rois, puisqu'il raconte comment Louis VI fut
blessé au siège du Castillon d'Amiens, épisode que passe
sous silence Tabbé de Saint-Denis '^.
Ce patriotisme ne fait pas corps non plus avec le senti-
ment populaire, encore endormi. Guibert ne peut com-
prendre déjà toute l'importance, dans l'histoire du pays,
des masses profondes du peuple. Sans doute, ici, il pourra
expliquer intelligemment la nature d'un marché urbain au
xii*^ siècle ^, ou les résultats économiques de la croisade
prêchée, qui empêche la disette de se développer ^; là,
montrer dans les cerveaux rudimentaires des campa-
gnards le processus d'une hérésie ^, ou le développement
du culte de saints inauthentiques ^. La culture de
quondam gratiores promiscui sexus pignorum fastidiebantur aspectus, et
ad quod mortalium nullus aut urgere imperio potuisset, aut suasione pro-
pellere, ad id subiia mentium demutatarum obstinatione ferebantur. . .»
{Gesla, I, p. 124 FG).
1. Guibert critique surtout l'insolence et parfois la brutalité des Fran-
çais (B. Monod, loc.cit.^ p. 246) ; il leur reproche ce qu'ifs ont fait en Hon-
grie {Gestaj II, VIII, p. 124 H). — En revanche, il a une explication touchante
de répithète morale franc {Ibid., II, i, p. 136 G).
2. uesta, II, i; I, ii; III, ii ; VIII, vi.
3. De vita sua, III, i.
4. Gesta, II, ii ; De vita sna^ III, ii etvi.
5. De vita sua, III, xiv.
6. Ibid., III, VII.
7. Gesta, II, vi, p. 141 A-D. Cf. B. Monod, Le moine Guibert, p. 231.
8. De vita sua, III, xvii.
9. De pignoribns sanctoruniy 1. III {Op. omnia, p. 334, col. 612).
XXIV YEN. GUIRERtI VITA
son temps est trop le fait d'une aristocratie pour que,
en dépit des enseignements chrétiens, Guibert parle du
peuple avec sympathie. Il est profondément hostile au mou-
vement d'émancipation qui agite bourgeois et paysans.
Comme la plupart des écrivains ecclésiastiques de son
temps ^, il attaque la révolution communale, qui, en fait,
est une arme dirigée contre la théocratie -, et c'est de lui,
la fameuse définition de la « commune, l'odieuse nou-
veauté '^ », qui a traversé les siècles.
C'est que, patriotisme, critique des actes royaux, anti-
communalisme, en un mot toute la politique de Guibert se
rattache à sa doctrine et à sa pragmatique religieuses. La
France est grande parce que c'est à elle que la papauté a
recours contre l'islamisme au moment où l'Allemagne est
engagée contre Rome dans la querelle des investitures ^.
Henri P"", Philippe P*", Louis VI méritent les reproches de
TEglise, parlant par la bouche de Guibert, parce qu'ils sont
simoniaques, qu'ils installent dans les évéchés et dans les
abbayes les candidats qui ont acheté leur faveur ^ ; les
ministres, souvent, sont tels que leurs maîtres, témoin
Etienne de Garlande ^. La simonie est d'ailleurs la maladie
qui ronge la société cléricale au xu^ siècle. Guibert a vu
par deux fois la cour pontificale, à Clermont et à Langres,
et là aussi la puissance de l'or s'étale : « Moris est ut, au-
dito auri nomine, mansuescant ^. » Il parle avec d'autant
1. En particulier Raoul, archevêque de Reims, dont Guibert nous a
résumé le discours aux obsèques de Gaudri (De vUh sua, III, x). — A citer
encore Yves de Chartes {Hist. Fr., t. XV, p. 105) et Etienne de Tournai
(dans Wauters, Libertés communales, t. II, p.. 636).
2. Cf. A. Luchaire, Les communes françaises, Paris, 1890, in-8, p. 259 sq.
3. De vita sua, III, vu.
4. Gesta, II, i,*^. 136 A : « Apostolicae nempe sedis pontificibus ab
antiquo consuetudinarium fuit, si quam sunt passi a fînitima gente moles-
tiam, auxilia semper expetere a Francis. . . Vidimus, jam annis emensis plu-
ribus, Teutonicos, imo totius Lotharingiœ regnum, beati Pétri ejusque
pontificum praeceptis barbarica quadam obstinationereniti. . . »
5. De vita sua, II, ii. — Guibert reproche en outre à Philippe l**" son
adultère avec Bertrade (Ges<a,II, m, p. 137 C).
6. De vita sua, III, xiv.
7. Ibid., III, IV. C'est sans aucun respect, d'autre part, pour la personne
d'un pape qu'il rapporte une tradition concernant la simonie de Victor IH
(III, xix).
Mttifiife
^
INTRODUCTION XXV
plus d'horreur de ce péché auquel succombent clercs et
lais, que lui-même en a tâté : il a failli être chanoine,
puis prélat par ce moyen ^, et c'est par ce moyen qu'à
Langres il a soutenu la candidature de Tévêque de Laon,
Gaudri -, De ces diverses rencontres, il a rapporté des
remords pour soi-même, et de Tindignation contre les
autres '^,
Les prêtres mariés ou concubinaires choquent moins
Guibert '*, quoique lui-même, à l'exemple de saint Augus-
tin, ait, au moins théoriquement, vu dans Tétat de chasteté
celui qui plaît le mieux à Dieu ^, et qu'il ait dit des choses
extrêmement fines sur la psychologie de la pudeur ^. Néan-
moins, c'est aux réformateurs contemplatifs, qui, indivi-
duellement, en France, concourent à la réforme générale
du clergé entreprise par Grégoire VII, à saint Simon de
Crépy ^, à saint Bruno ^, à saint Thibaud 9, au bienheureux
Evrard de Breteuil *^, que, sans qu'il les suive lui-même
dans leurs retraites, vont toutes ses sympathies, et Ton sait
qu'il a pour ami le fondateur des Prémontrés, saint Nor-
bert**. D'ailleurs il comprend fort bien que la rigueur des
règles monastiques primitives finisse toujours par fléchir
en proportion de renrichissement des couvents *'-\
i. V. p. IV.
2. De viia sua, III, iv.
3. Cf. De viia sua, III, i et xix; De pignoribus sanctorum, II, vi. — Pour
révêque de Laon, Hélinand, Guibert est embarrassé, parce que le prélat a
fait du bien aux églises, en particulier à Nogent (De vita sua, III, ii). Aux
yeux de Guibert, le fait môme pour un moine de garder de l'argent malgré
le vœu de pauvreté est criminel {Ihid., I, xxii), et il n'est pas éloigné de
critiquer l'évêque d'Amiens, saint Geollroi, qui s'était muni de fonds pour
séjourner à la Grande-Chartreuse (Ibid., III, xivV
4. De vita sua, I, vu.
5. Dans le De Virginitate.
6. De incarnatione, I, vet vi {Op. omnia, p. 263-264 : Migne, loc.cil., col.
495-498j.Le De Virginitate, en revanche, expose une théologie bizarre de
la génération (c. vu, p. 316, ou col. 589).
7. De vita sua, I, x.
8. Ibid., I, XI.
9. Ibid., I, XIX. Guibert note toutefois chez saint Thibaud la manie amu-
sante de Valbum.
10. Ibid., I, IX.
11. V. p. XVIII.
12. De vita sua, I, vu. Cette constatation ne l'empêche pas d'ailleurs de
reprocher aux hommes de son temps d'être moins larges à l'égard des
couvents (I, xi).
XXVI VEN. GUIBERTI VITA
Mais Guibert n'exige pas seulement des clercs, avec cette
atténuation, la pureté des mœurs, il exige aussi d'eux celle
de la doctrine. Au point de vue purement théologique,
il suffira de savoir que Guibert est un disciple de saint
Augustin, un mystique qui repousse la matérialité des
peines éternelles ^, un adversaire de ces nominalistes qui
prétendaient soumettre à l'examen de la raison les mystères
de la foi 2. Les conséquences pratiques qu'il tire de la doc-
trine, seules, nous intéressent. Ainsi, il est l'ennemi déclaré
des hérésies qui dégradent l'édifice du catholicisme, et
même des libertés d'interprétation qui conduisent aux
hérésies 3, et peuvent ramener au paganisme, — s'il est vrai,
comme il le pense, que l'islamisme soit un produit indirect
de la théologie byzantine ^. C'est de l'Orient que sont venues
la plupart des hérésies, dont, par saint Augustin, il con-
naît l'histoire ^ le manichéisme en particulier qui, en s'infil-
trant dans les classes inférieures de la société, fait naître des
erreurs que l'Eglise est bien forcée d'extirper ^, pour sauve-
garder l'intégrité de la foi française '' ; il pourra reprocher
aux exécuteurs de la justice populaire d'être trop prompts,
mais, adversaire plus ou moins convaincu du duel judi-
ciaire ^, il admet pour les causes religieuses la validité du
jugement de Dieu par l'eau ^.
C'est contre les Juifs surtout que Guibert se montre
intolérant. Deux de ses traités peuvent témoigner de son
intention de les attirer au christianisme en les évangéli-
1. De pignoribus sanctorum, IV, en entier, en particulier c. viii {Op.
omnia, p. 366; Mij^ne, loc. cil.^ col. 677 sqq.).
2. Hist. lut., t. X, p. 436 sqq.
3. « Orientalium autem fîdes, cum semper mutabunda constiterit, et
rerum molitione novarum mutabilis et vagabunda fuerit, semper a régula
verae credulitatis exorbitans, ab antiquorum Patrum auctoritati descivit »
(Ge.sia, 1, II, p. 125 F).
4. Gesta, I, ii, p. 126-127.
5. En particulier par le De hseresibus. Cf. Guibert, De vita sua, III,
XVII.
6. De vita sua, III, xvii. Toutefois on ne trouve pas dans les œuvres de
Guibert de formulation décisive du principe de Textermination.
7. Gesta, I, i, p. 125 B, et II, i, p. 136.
8. De vita sua, III, xv. Il y a là encore, dans la façon de penser de Gui-
bert, une ironie indéniable.
9. Ibid., III, XV et xvii.
■■^■«i ;
INTRODUCTION XXVII
sant *, et, défait, à ses yeux, les Juifs ne sont pas inconver-
tissables ^. Mais il ne condamne pas formellement ceux qui
tentent, comme à Rouen, de les massacrer -^ car, en
somme, Jésus-Christ, en refusant à Judas TEucharistie, a
exclu les héritiers même de Judas de la communion du
salut ^. C'est que les Juifs, à ce que croit Guibert, souvent
assez instruits et doctes en médecine, sont des intermé-
diaires tout trouvés entre Satan et les chrétiens méchants
ou de foi incertaine : l'un d'eux fournira du poison à la
comtesse de Soissons pour se débarrasser de son frère ^, et
un autre servira les vices du fils de cette comtesse '* ; un
autre ménagera une entrevue entre le Prince scélérat et
un moine inquiet, qui consent à une libation infâme pour
acquérir la puissance d'enchanteur, mais finit par sauver
son âme en se confessant ^.
Comment pourrait-il en être autrement ? Le cerveau,
k tant d'égards si lucide, de Guibert, est en effet plein
des concepts de la démonologie médiévale. Les appari-
tions diaboliques, les visions du Purgatoire et de tout
l'au-delà, les rêves où l'esprit humain doit lire la prédiction
des lendemains, tout cela constitue une partie de sa vie
morale ^. Lui, qui ne croit pas que les élus jouissent au
ciel de joies matérielles et que les réprouvés subissent dans
Tenfer des peines sensibles ^, par une étonnante contradic-
tion dont il ne s'aperçoit pas, car elle est propre à son
époque, il admet que la terre est tout entière livrée aux
diables^o. Ceux-ci ne se contentent pas de tenter les fidèles et
1. Epistola ad Si/fridum et De Incarnatione.
2. De vita sua, II, v.
3. Ibid., II, V.
4. Cette idée est développée dans ÏEpist. ad Siffidum (Op. omnia, p. 282,
sq. ; Migne, loc. cit., col. 527 sq.).
5. De vita sua, III, xvi.
6. [bid., III, XVI.
7. Ibid., I. XXVI.
H. De vita sua, I, xiii, xvii, xx, xxi, xxii; II, vi ; III, ix, xi, xix. — Gesta,
p. 248 A, 250 G, 829 BC.
9. De pignoribus sanctorum, IV, iv et vm.
10. Ibtd'.. IV, III. Les diables ne cesseront, d'après Guibert, de persécu-
ter le monde qu'après le jujçement dernier.
XXVIII VEN. GUIBERTI VIT A
de faire succomber les âmes faibles * , mais ils infligent encore
aux êtres humains des maladies ^, et leurs troupes viennent
les taquiner sottement de toutes les façons ^. Cette démo-
nologie qui frise le sadisme '* et la scatologie ^ n'est pas la
seule preuve que Guibert, tout en le dépassant sur certains
points, est bien de son temps. Ses faibles lumières scien-
tifiques le font s'étonner de phénomènes tératologiques,
et l'amènent à voir des miracles dans des cas de guérison
assez mal déterminés ^, encore que des deux sourds dont
il rapporte le sort merveilleux, l'un, de son aveu, « ad
omniadicenda et intell igendarudis, » soit mort peu de temps
après, et l'autre n'ait su que répéter mécaniquement
les paroles de l'entourage '. La sainte Vierge à qui Guibert
consacre une dévotion débarrassée, à certains égards, des
superstitions en cours ^, a aussi le pouvoir de faire des
miracles ^. Mais Dieu ne se manifeste pas seulement par
des miracles, il s'exprime encore par des présages. Aux
yeux de Guibert, la foudre pronostique la perte des
Turcs ^^ ; la chute des étoiles filantes ^^, la couleur de la
lune ^-, les lueurs indéterminées qui apparaissent dans le
ciel *-^ sont autant de signes des volontés divines*^. Certaines
indications des Livres saints, interprétées comme les « sortes
virgilianae, » résument la vie des hommes qui les trouvent*^.
La crédulité de Guibert lui fait admettre l'authenticité de
1. Cf. p. XXVII, n. 7.
2. Devitasuii^ II, vi.
3. Ibid., II, V et xix. Cf. p. xxvii, n. 7.
4. Ibid.y I, \xvi; III, xix.
5. Ibid.^ II, V.
6. Le sien, en particulier, dans sa jeunesse {De vita sur^ III, xx).
7. De vita sua, III, xii.
8. On prétendait conserver à Laon des cheveux [De vita sua, III, xii) et
même du lait de la sainte Vierge [De pignoribus sanciorum, III, m). Parmi
les inventions des moines promeneurs de châsses, signalées par Guibert, il
faut noter la dent du Christ (De pignoribus sanctorum, préf.), et un mor-
ceau de pain mâché par le Seigneur [Ibid., I, ii).
9. De laade Sanctœ Mariœ, x.
10. Gesia, V, v.
11. Ges^a, p. 149 EG, p.712C.
12. Ibid., p. 150 A, p. 712 D.
13. Ibid., p. 252 H, p. 824 A.
14. On trouvera d'autres exemples dans De vita sua^ III, xi.
15. De vita sua, II, m ; III, xiv.
j'-î'^*.
INTRODUCTION XXIX
la croix trouvée en 1099 ^ et de la sainte lance, tenue pour
douteuse par Foucher de Chartres ^.
Partisan de la démonologie et de l'astrologie ^, il faut
dire cependant que Guibert n'admet pas tous les miracles,
et la preuve, c'est qu'il est hostile à ces translations qui
donnaient justement lieu à tant de miracles plus ou moins
acceptables ^. 11 regrette aussi que le culte des saints et
leur béatification même ne soient pas davantage contrôlés
par les évêques, et c'est pour soutenir ces deux idées, en
partie empruntées à saint Augustin ^ et à saint Anselme ^,
et exprimées au concile de Poitiers, en 1100, par les deux
légats du pape Pascal 11 ', qu'il a écrit le De pignoribus
sanctorum ^. S'il admet l'authenticité de la sainte lance ^,
celle de l'or des rois mages incorporé au calice de la cathé-
drale dé Reims *o, il n'admet pas celle du corps prétendu de
saint Firmin que retrouva l'évêque d'Amiens, Geoffroi,
et auquel Nicolas de Saint-Crépin ajoutera la plus grande
foi ^*. 11 sait fort bien qu'on vénère à la fois à Saint- Jean
d'Angely et à Constantinople la tête de saint Jean-Bap-
tiste^'-\ Un jour, un moine impudent osera le prendre k
témoin qu'il montre un véritable morceau de pain mâché
par le Christ, sans que Guibert ose le démentir ^^ ; tout son
De pignoribus sanctoru/n n'est pourtant qu'un vif réquisi-
toire contre les abus de la crédulité monnayable.
1. Gesla, p. 257 H, p. 830 H (cf. Lefranc, loc. cil., p. 290).
2. Ibid., pp. 203 D, 768 C, 218 AG, 785 A, 252 BF, 823 B,
3. Ibid., pp. 246 1-247 A, 817 B.
4. De vita sua, III, xii.
5. En particulier le Desermone Domini in monte, le Contra Adimantium
et le De civitate Dei (cf. Lefranc, loc. cit., p. 297).
6. Cf. Ch. de Rémusat, Saint Anselme, p. 457, 459 sqq.
7. B. Monod, Le moine Guibert, p. 307.
8. A la fin du 1. III, c. v (p. 358, ou col. 666\ Guibert formule le principe :
« QuoDstum autem ex sanctorum vel circumlatione, vel ossium eorum
ostensione qujrrere, quam profanum sit discite, si velitis aeque sanctos
avaritiamque taxare. » — Cf. aussi Gesta, p. 695 A.
9. Les textes sur la sainte lance ont été réunis par F. de Mély, dans les
Exuviœ sacrœ Constantinopolitanœ, III Paris, 190 i, in-8;.
10. De vita sua, I, xi.
11. Vita S. Godefridi, II, x.wi, loc. cit., p. 199. Cf. De pignoribus sancto-
rum, I, m.
12. De pignoribus sanctorum, I, m (Op. omnia, p. 336: Migne, loc. cit.,
col. 624).
13. Ibid., II, II (p. 341, ou col. 633;.
XXX VEN. GUIBERTI VITA
Ce rationalisme, il le doit en partie aux anciens, — et
je ne parle pas ici des Pères de l'Eglise, saint Augus-
tin, saint Jérôme ^, saint Grégoire le Grand ^, Eusèbe de
Césarée ^, saint Grégoire de Nazianze et Cassien ^, — mais de
l'antiquité classique proprement dite. lia lu des poètes, Vir-
gile, Calpurnius, Ovide, Lucain, Horace'', et des historiens,
Salluste ^, Justin ^, Hirtius Pansa ^, Josèphe ^, le compilateur
Solin^o et le philosophe Boèce^*. A la bibliothèque de Saint-
Germer, pendant les quarante années qu'il y a passées, il a
appris à connaître Achille, Philippe *2^ Alexandre, Xerxès,
Darius, César ^^ et Auguste '^, les histoires de Pégase *^ et
d'Hercule*^, la fable de Vénus et de Vulcain^^, les mythes de
Gérés et de Bacchus*^. Il a entendu parler de Platon^^. Il sait
ce qu'est une ode pyrrhique^ et il emploie dans les Gesta Dei
per Francos les rythmes poétiques les plus divers.* Sa cri-
tique enfin du polythéisme n'est ni absurde, ni de parti
pris 2î .
Il ne prétend pas cependant s'asservir à l'antiquité : il
revendique fermement les droits des modernes ^2; en géo-
1. En particulier les commentaires sur Osée (v. p.xviii)et sur Daniel
(De incarnatione, III, m, p. 271, ou col. 510).
2. V. p. XVII.
3. Gesta, IV, i.
4. Comment, in Genesim, Préf., p. 5 et 6, ou col. 27 et 29.
5. Ibid., Gesta, p. 180-181. Cf. De vita sua, p. 196.
6. Ibid., I, II ; III, xi, xiv.
7. Gesta, VI, v.
8. Ibid., VIII, XIV.
9. Ibid., Préface.
10. De vita sua, p. 220.
11. De virginitate, c. xv, p. 323, ou col. 603.
12. Gesta, I, i.
13. De vita sua, III, xiv.
14. Ibid., III, vil.
15. Ibid., III, XI.
16. Ibid., III, IV.
17. Ibid., III, m.
18. Ibid., II, I.
19. De laude beatœ Marise, v, p. 294, ou col. 551.
20. De vita sua, III, xiii.
21. Ibid., II, I.
22. « Quorumdam mortalium vitiose aliquoties, sed non semper, moribus
constat inolitum, ut modernorum facta vitupèrent, prœteri ta sœcula sustol-
lant... » etc. [Gesta, I, i, p. 123 A).
lAlA^MHAi
INTRODUCTION XXXI
graphie, il emploie la terminologie actuelle *. Nous avons
vu que dans la société dont le De vita sua nous peint les
côtés fâcheux, il a fréquenté des hommes éminents comme
les deux Anselme, dont la culture, surtout théologique,
n'a pas été sans avoir d'influence sur lui, Raoul, frère de
l'écolâtre de Laon 2. Il a lu certains ouvrages de l'héré-
siarque Béranger de Tours, qu'il réfute '^, de Lanfrçinc '*,
probablement aussi de Radbod, évêque de Noyon '\ et
d'Abbon, abbé de Fleury 6; pour l'histoire de la première
croisade, il a employé l'Anonyme, qu'il transforme et com-
plète ^, et Foucher de Chartres, qu'il discute ^. 11 connaît
l'histoire de la France au moins depuis la révolution
capétienne ^, en partie celle de l'Orient byzantin et musul-
man *o. Il en a tiré un goût prononcé pour la recherche des
raisons exactes des événements humains *^ Son analyse
des causes de la révolte de Laon, qui remonte à la lin
du x® siècle, et où intervient l'étude de faits économiques,
— comme la répercussion des variations de la monnaie sur
la condition des habitants ^'-, — montre qu'il ne se contente
pas des simples généralisations de la philosophie chré-
tienne de l'histoire. Il ne saurait évidemment s'abstraire
tout à fait de celle-ci, et l'idée maîtresse des Gesta, c'est
que Dieu se manifeste sans cesse dans l'humanité, et
qu'il emploie bien souvent, pour la réalisation de ses
1. Gesta, Préf. : « ...Vulgari eliam modo malui euuntiare aliquam quam
obscurari aut contendere ponendo diversa » (p. 121.)
2. V. p. XIV.
3. Epist. ad Siffridam, c. m, p. 283, ou col. 530-531.
4. De pignoribus sanctorum, I, i, p. 330, ou col. 614.
5. De vita sua, III, xviii.
6. Ibid.^ III, XX.
7. Gesta, Prcf. : « Erat siquidem eadem historia, sed verbis contexta
plus aequo simplicibus... » etc. (p. 119).
8. Cf. Thurot, Rev. hisL, 1876, t. II, p. 110-111.
9. De vita sua, III, 1. — On sait néanmoins qu'il connaît les interventions
de Pépin et de Charlemag^ne en faveur de la papauté opprimée par les
Lombards (Gesta, II, i).
10. Gesta, I, 11 et m.
il. Gesta, Préf. : « Primo causas et nécessitâtes proposui referendas »
(p. 120).
12. De vita sua, III, vu.
XXXIl VEN. GUIBERTI VITA
desseins, des instruments imparfaits*. Cela ne l'empêche
pas de rechercher le fait précis et nouveau-. Son objectif,
c'est la connaissance de la vérité ^, et il apprend à la
connaître soit par lui-même, soit par autrui.
Ainsi, il a eu recours, pour raconter la première croi-
sade, outre les écrits de l'Anonyme et de Foucher de
Chartres, aux récits mêmes des croisés^; pour le siège du
Castillon d'Amiens, au neveu de l'évêque Geoffroi ^ 'pour le
miracle de Semur, au moine Geoffroi^ ; pour l'histoire,
d'ailleurs contestable, de Victor III, à un moine du Mont-
Cassin ' ; pour les miracles de Laon, aux porteurs de châsse^.
La comparaison du récit de Guibert touchant ces miracles
avec celui d'Herman de Laon montre comment le premier
procède, car dans la relation précise d'Herman^, on ne
trouve point l'intelligence ironique de l'abbé de Nogent,
qui n'admet qu'avec un sourire tel miracle ou telle
relique^o, et sait que les témoignages oraux sont suscep-
tibles d'erreur**. Le même système de critique*^, Guibert
l'applique aux documents écrits dont il se sert. J'ai dit ce
qu'il a fait de l'Anonyme et de Foucher de Chartres.
1. Cf. B. Monod, Rev. hist., 1904, t. LXXXIV, p. 53 sq.; Le moine Giii-
beri^ p. 253 sq.
2. « Opusculi hujus mei, pmeter spiritualem, si quis tamen futurus est,
fruclum, ea intentiocst ita me velle dicere uti ab alio, si eadcm scriberet,
mihireferri volueriiit...Ea quippe qiiae nieum exercere queiint auinium plu-
ris appretior, quani ea quaî, captu facilia, nihil memorabile avido semper
novitatis largiuntur ingenio » {Gesta, V, /ne, p. 184 A).
3. « Dubitare non volui quod rei gestuî mihi induerit veritatem >»
{Gesta, Préf., p. 120).
4. Gesta, Pref., p. 120.
5. De vila sua, III, xvi.
6. Ibid., III, XIX.
7. Ibid.^ III, XIX.
8. Ibid.^ III, XII.
9. En appendice aux Opéra om/iici, p. 526 sqq., Migne, loc. cii.^ col. 961
sqq. ;cf. mes notes au De vita sua, III, xii.
10. En ce qui concerne, en particulier, les cheveux de la Vierge.
11. « Non est igiturseverius arguendum, si ignoranter in verba prolabi-
mur; sedilludest irremissibili censura terendum. cum falsitas ex industria
deceptionis, vel cujuspiam subornationis voto contexitur » {Gesta, Préf.,
p. 121).
12. « Nemo juste, ut œstimo, me id operis deridet agressum. Etsi enim
neque Jherosolimam isse, et plerasque personas, loca nihilominus ipsa
mihi hactenus contigeritnon novisse, in nuUo generali utilitati reor obesse,
siquidem ea quae scripsi vel scripsero, a viris veritatis testimonio pne-
dictis constat audisse » Gesta, IV, //ic, p. 165 A .
LNTRODL'CTION' XX XI II
Mais le voici en présence d'un texte évidemment apo-
cryphe, récrit qui rapporte la fondation de Nogent par un
hypothétique roi anglo-saxon ^ : il en donne le contenu
sans en affirmer la véracité 2. Semblablement il expose le
système théologique de Mahomet, tel qu'on le lui a exposé
à lui-même •^, il résume les pauvres conceptions des héré-
tiques de Bucy d'après les on-dit des dénonciateurs ^, et
dans les deux cas, il prévient le lecteur de la nature de la
source employée.
S'il rapporte les faits dont il a été le témoin ou Tacteur,
son système reste le même. L'influence des Confessions de
saint Augustin est évidemment grande sur lui, mais tout de
même il est sincère quand il s'accuse, et il ne se livre point
aux remords comme à une sorte de flagellation morale dont
il tirerait vanité ou satisfaction. Il dit franchement qu'il fut
faible devant les tentations, devant la simonie, devant
même les supercheries inventées par les moines '^. 11 est
juste à l'égard des autres comme à l'égard de soi. Guibert,
qui ne cache pas ses défauts, ne cache pas non plus ceux
' de sa nation, de ses rois, de ses compatriotes. Mais cette
impartialité n^est pas seulement une qualité intellectuelle :
c'est presque un attribut physique. Guibert a le seog de
l'exactitude visuelle. Sa description des efl'ets de la
foudre sur Téglise de Saint-Germer est d'une très grande
précision ^, et telle qu'elle a permis à des archéologues
modernes de retracer l'histoire monumentale de l'abbave
primitive^. Lui-même a quelque chose de l'archéologue ^ :
1. De vita sua^ II, 1.
2. Contre cette interprétation, Hisi. lilt., t. X, p. 442; en sa faveur,
Lelranc, loc. cii.^ p. 293, et B. Monod, Le moine Guibert^ p. 272.
3. Gesta, I, m.
4. De vita .sua, III, xvii.
5. Je fais allusion à la petite scène déjà sijjrnalée du moine hâbleur
le prenant à témoin de la véracité d'une relique impossible, sans qu'il pro-
teste (De pignoribus sanctorum, I, n, p. 334, col. 621).
6. De vita sua, I, xxni.
7. Cf. E. Lefèvre-Pontalis, Étude sur la date de l'église de Saint -Germer^
dans Bibl. de VÉc. des Chartes, 1885, t. XLVI, p. 478-495.
8. Hist. litt.^ t. X, p. 500 ; Quicherat, Mél. d'archéoL et d'hist., ArchéoL
du moyen âge^ p. 351 ; Lefranc, loc. cit., p. 292. L'historien du costume
pourra en particulier trouver plusieurs détails dans le De vita sua
(v. la Table à Cordoue et à Scoti],
Ven. Guiberli vita. c
XXXIV VEN. GUIBERTl VITA
il a découvert à Nogent des tombes, franques vraisembla-
blement \ qui ont été retrouvées, au xix® siècle, et dans
une situation parfaitement conforme à la description du
XII*" -. Le jugement par Teau des hérétiques de Bucy ^
.reproduit le fond du Rituel soissonnais, qui décrit la céré-
monie ^. Guibert n'a pas seulement compris la situation
stratégique de Laon au moment de la révolution capé-
tienne "•, il nous fait saisir le dessin schématique du plateau
laudunois <», comme, d'autre part, Taspect riant de la cam-
pagne de Coucy ^. Ce qu'il a vu, en outre, se série normale-
ment dans sa mémoire : il raconte dans le détail le plus
menu, jour par jour, heure par heure, la révolte des bour-
geois de Laon ^.
Mais cette précision n'a malheureusement pas fait de
Guibert un chronographe rigoureux. Dans tous ses
mémoires, il n'y a qu'une date d'année ■* ; partout ailleurs,
il ii'olTre, comme éléments de datation, que des indications '
de fêtes ^^K Emporté par son récit, il donne son attention à
un seul fait, dont il néglige les corollaires, ou revient à plu-
sieurs reprises au même sujet ^K
Ainsi dans les œuvres comme dans la vie de Guibert le
l)ienet le mal se mélangent, mais, de même que les légè-
retés de la jeunesse ne doivent pas nous faire oublier la
gravité de l'homme mûr, de même les préjugés et les
erreurs du moine ne peuvent atténuer la valeur réelle de
l'historien.
1. De vila sua, II. i.
2. Lefranc, loc. cit.. p. 292-293.
3. De vita sua. III, xvii.
4. Riiuale ecclesiae suessionensis. Paris, Soissoiis, 1856, in-4, p. 241.
ô. C'est dans la bouche de Thomas de Marie que nous trouvons cette
phrase : « Civilas ha»c cumcaput re^'-ni sit »> De vita sua, III, xi), mais telle
devait bien être l'idée de Guibert, Picard de race, et carolingien en poli-
tique.
6. De vila sua, III, xi.
7. Ihid., II, I.
8. Ibid., III, VII et viii.
9. Ibid., III. xii.
10. Ainsi pour sa naissance, ibid., I, m. Cf. aussi I, xxiii, etc.
l I. V. p. XLVI.
INTRODUCTION XXXV
IV. — Le (( De vita sua »
C'est avant tout aux mémoires de Guibert qu'on peut
emprunter les éléments d'une monographie de son esprit et
de sa vie : il les a écrits pour mieux se connaître, et, par
suite, pour être plus près de Dieu. Ce qui vient d'être dit
détermine le caractère de cette œuvre et l'usage qu'on
en peut faire. Il importe maintenant d'exposer comment
elle se présente au lecteur.
Il n'existe plus, à ma connaissance, aucun manuscrit,
aucune copie ancienne du De vita sua K L'œuvre de Guibert
ne rentrait pas dans les genres littéraires admis du moyen
âge ; le livre premier concerne la vie de Guibert, le second
l'abbaye de Nogent-sous-Coucy, le troisième les événe-
ments de Laon, et les trois contiennent des excursus
moraux ou anecdotiques très nombreux et d'allures très
diverses, le piemier livre surtout -. Cette œuvre n'était pas
un traité théologique du remords, un recueil annalistique,
l'histoire d'une abbave ou d'une famille, un livre de
miracles ou d exempta. Elle était tout cela, et, en même
temps, malgré l'imitation certaine des Confessions de saint
Augustin, elle était encore une véritable autobiographie où
s'étalait une personnalité vivace. La place d'une pareille
œuvre n'était pas dans les bibliothèques monastiques^
réservées aux annales plus ou moins officielles et aux
traités impersonnels. D'autre part, Guibert avait été sévère
pour les grandes familles de la Picardie, et alors que, le
progrès des mœurs aidant, la souche des Soissons et des
Goucy avait enfin produit des rameaux estimables, il aurait
été presque injuste, et probablement dangereux, de souli-
gner la laideur des origines, en accordant quelque crédit à
1. M. Abel Lefranc, qui s'était chargé d'abord de l'édition du De vita, sua^
a fait, au moyen de la presse locale, tous les efforts possibles" pour attirer
l'attention des collectionneurs sur la lacune en question. — Pour les mss
des Gesia^ cf. Hist. des Crois., ïTisl. occid., t. IV. p. 114.
2. V. la Table analytique, p. lvu-liv. *
XXXVl YEN. GUIBERTI VITA
Tabbé de Nogent '. Ces deux raisons, en dehors des cir-
constances accidentelles, expliquent assez le peu de succès
du De vita sua, et Tabsence de manuscrits le contenant.
En tout cas, dès le xvii® siècle, ce qu'on peut appeler l'ori-
ginal semble disparu déjà.
Ce n'est pas en effet à un original, autographe ou non,
qu'ont eu recours les premiers éditeurs, à savoir :
1® André Duchesne, dans ï Histoire généalogique des
Malsons de Guise, d'Ardres, de Gand et de Coucy, et de
quelques autres familles qui y ont esté alliées (Paris, 1631,
in-f"), livre VI (famille de Coucy), Preuves, p. 321-323 et
325-330. — Cette édition, sans aucune indication de source-,
et partielle, est donnée sous le titre de : « Extraict du traicté
de la mort de Gualdric Evesque de Laon, composé par
Guibert, abbé de Nogent, près Coucy. » Elle comprend
des fragments des chapitres m, iv, v, vu, vni, xi et xiv du
livre III ^
2^ Le bénédictin Dom Luc Dachery, en donnant une
édition des œuvres de Guibert (Guiberti abbatis S. Marise
de Xovigento opéra omnia, Paris, 16SI, in-f**), a publié pour
la première fois intégralement le texte en question, p. 456-
526, en le faisant suivre de divers appendices et de notes
qui servent conjointement à le commenter. — Le texte de
Dachery, avec des fautes typographiques en plus, a été
1 . A quelques siècles de distance, n'est-ce pas l'idée de l'historien
d'Amiens la >Iorlièr«, qui compare Guibert à un scorpion parce qu'il a
mal parlé de la famille de Marie ? (Cf. J. Morcau, Notice sur les sires de
Coucy..., 2" éd., Chauny, 1871, in-8, p. 134.)
2. On en trouvera la copie dans Hib. nat., CoH. Di/c/iesne, t.64,fT. 138-141.
3. A ce propos, je ne sais comment explicjuer l'origine d'une erreur
commise par les auteurs de V Histoire littéraire de la France (t. X,
p. 499) et par le P. Lelonj; (Bibliothèque historiaue de la France, éd. in-f«*,
l. I, p. 631. n" 9635y qui disent [Lélong] : « (îisleberti, abbatis de Novi-
urenlo, Ilistoria ecclesia; Laudunensis. — Cette histoire est citée par
bu Chesne, pajçe 248 de sa Hibliolhèque des Historiens de France.
Du (Chesne pourroit bien s'élre trompé..., car il n'y a point d abbé de
No};:ent qui ait porté ce nom. » C'est évident; seulement je ne vois pas où
André Duchesne ait parlé d'un Gislebert abbé de Nojifent dans aucun
des cinq volumes de ses Historiœ Francorum Scriptores ; dans le tome IV,
édité par son lils, il a oublié, p. 322, un court extrait du De pignorihus
sanclorum. J'ai vérifie à toutes les pajçes 24K des divers ouvrag-es de
Duchesne, et je n ai rien trouvé d'approchant. (Comment d'ailleurs
Duchesne eût -il pu publier dans ses Ilistoriie Scriptores une œuvre qu'il
attribuait exactement, dans son Histoire des maisons deGuise^ à Guibert
de No{;:ent, et lorscpie. d'autre part, il en possédait un manuscrit complet?
INTRODUCTION XXXVII
réimprimé en entier par l'abbé Migne, dans le Patrologise
cursus completus^ Pair, latina, t. 1S6 (Paris, 1853, in-4),
col. 837-962.
C'est à l'édition de Dachery qu'ont été empruntés la plu-
part des extraits donnés par les grands recueils de textes
dont je citerai les principaux :
1« Gallia Christiana, t. IX, 1751, col. 525-527 (= III,
IV, vni, x), col. 603 (= II, i), col. 604 (= II, ii), col. 606
(=11, lï), et plusieurs phrases détachées que j*ai relevées
dans mes notes (en particulier, même tome, col. 71-75).
2® D. Bouquet, Historiens des Gaules et de la France^
t. XII, 1781, p. 235-266, correspondant, par livres, aux
chapitres suivants de l'édition de Dachery :
I = IV, VII, vin, IX, X, XI ;
II = v;
III = I, II, m, IV, V, \his, VI, vu, viii, ix, x, xi, xii, xii,
XIV, XV ;
3® Bollandistes, Acta Sanctorum, Juillet, t. IV, 1768,
p. 401 (= III, xx), Novembre, t. I, 1887, p. 261 (= III,
xviu).
De plus on trouve dans Y Historia monasterii S. Gere-
mari Flaviacensis, manuscrite, du P. Jacques de Boulongne,
prieur des Bénédictins réformés de Saint-Germer en 1643
(Bib. nat., lat. 13890), une série de chapitres, fort délayés,
consacrés à Guibert (p. 381-451). Comme on n'a pas
conservé d'actes de l'abbaye où figure le moine Guibert, le
P. Jacques de Boulongne a pris le parti d'en parler en uti-
lisant le De vita sua^ dont il découpe de larges morceaux
pour les insérer dans ses chapitres. Ces morceaux ont été
empruntés à l'édition de Dachery (cf. p. 447), et il n'y a
pas aies retenir pour l'établissement critique de notre texte.
Voici, au surplus, la liste des chapitres de V Historia
S. Geremari qui concernent Guibert :
C. 15. De Guiberto ex monacho Flaviacensis Beatœ
Mariae de Novigento abbate ;
C 16. De ipsius Guiberti matre. Cf. De vit^ sua, I, ii ;
XXXVIIl YEN. GUIBERTI VITA
C. 17. De religiosa ejusdem sanctae feminœ apud Fla-
viacum reclusione et eonversatione. Cf. Devita sua, I, xiv;
C. 18. De nonnuUis divinorum visorum speciebus piae
eidem matri per quietem animo subjectis. Cf. De vita sua,
I, XVIII ;
C. 19. De funesta monachorum pecunias clam asser-
vantium morte. Cf. De vita sua, 1, xxi-xxii ;
C. 20. De terribili fulminum jactu Flaviaeo injecta strage.
Cf. De vita sua, I, xxiii ;
[C. 21. De Joanne abbate] ;
C. 22. De Judaeo monacho. Cf. De vita sua, II, v ;
C. 23. De Guiberto in abbatem postulato. Cf. De vita sua,
n, 1»;
C. 24. De felice Guiberti matrîs obitu. Cf. De vita sua,
II, iv;
C. 25. De tertia Flaviaeo fulminis jactu illata clade.
Cf. De vita sua, I, xxiii ;
C. 26. De funesto miserabilis monachi fine et de quibus-
dam eventis notatione dignis. Cf. De vita sua, I et llpas-
sim ;
[C. 27. De Hildegario abbate et rébus ab eo prœclare
gestis] ;
[C. 28. De quibusdam militibus et aliis in Flaviacense
sodalitium allectis] ;
[C. 29. De Flaviacensi monacho apud Claramvallem a
sancto Bernardo in cœtum ascito] ;
[C. 30 De pœna servo domestico furti reodivinitus illata) ;
C. 31. De Guiberti apud Novigentum gestis. Cf. De vita
sua, II, m;
C. 32. De Guiberti obitu ejusque elucubrationibus nec-
non de Hildegarii abbatis Flaviacensis morte.
Duchesne et Dachery ont évidemment employé le même
manuscrit, sur lequel le second éditeur nous donne les
renseignements suivants ^ : c^est une copie de date relative-
ment récente, que Dachery ne précise pas, bien écrite
1. Prolep:., Lector i {Migne, loc. cit., col. 15).
lâatiali
INTRODUCTION XXXIX
(ffraphice), et très mauvaise, pleine d'incorrections, d'in-
versions, et de lacunes que Téditeur a indiquées au moyen
de points ^ Par bonheur, nous savons ce qu'est devenue
cette copie. La description qu'en donne Dachery s'applique
en effet parfaitement aux f*** 28-1 07 v** du manuscrit 42 du
fonds Baluze k la Bibliothèque Nationale ^ ; ce manuscrit
appartient à la catégorie de ceux que Baluze tira du cabinet
de Duchesne, tandis que les autres passaient dans la biblio-
thèque de Golbert. 11 n'est pas de la main de Duchesne, sauf
peut-être un passage '\ mais d'une belle écriture, qui est
peut-être antérieure au temps même de Duchesne ; en tout
cas, il porte une note en tête et un certain nombre de correc-
tions interlinéaires de la main de ce dernier, et c'est aussi de
lui sans doute que sont les annotations très sommaires des
marges, qui devaient servir à amorcer un commentaire pos-
térieur plus sérieux. D'autre part, une découverte heureuse
de mon confrère M. R. Poupardin pei'met de préciser ce
que j'avance ; la lettre suivante montre bien en effet que
c'est au manuscrit employé par Duchesne que Dachery
recourut, au moins deux fois, pour son édition :
(( Monsieur,
« Je suis contraint de vous importuner en vous priant
de m'envoyer la vie de Guibert a cause qu'en j'en ay besoin
a présent que je travaille pour y faire des observations ; il
1. Ces points dcsi}?nent aussi quelquefois une lecture douteuse.
2. En dehors du De vita si/a, ce manuscrit contient, de toutes mains :
la liste du second portefeuille (IT. 1-2) ; le Chronicon incerti auctoris qui
fuit canonicus Turonensis (IT. 3-11) ; des additions (f. 12) ; une autre chro-
nique de Saint-Martin de Tours (IT. 13-18) ; la généalogie des comtes de
Flandre (IT. 19-21) ; une autre généalogie (IT. 22-27). Ajjrès quoi vient le
De vita sua (IT. 28-107). Puis c'est VHistoria combustionis et restaurationis
ecclesise Laudunensis (IT. 108-135) ; la Chronica brevisabbatum Premons-
Iratensium ((Y. 136-139) ; une liste des abbés de Saint-Évroul (140-141) ; une
chronique de Saint-Richer avec des appendices (fT. 142-193) ; des listes
d'abbés et des diplômes concernant Corbie (IT. 194-226) ; VHistoria restaura-
tionis ecclesiœ sancti Martini Tornacensis (IT. 227-246) ; la chronique de
Lambert d'Ardres (IT. 247-292) ; VHistoria ecclesiœ Leciensis (IT. 293-296) ;
le Lihellus cronicorum monasterii Lœtiensis (fT. 297-299); la chronique de
Lambert Watrelos (fT. 300-334) ; le Chronicon Lobiense (335-351) ; une liste
des abbés de Corbie (fT. 352-357) ; un long fragment de la chronique de
Guines (fT. 358-411). — Sur le fonds, cf. L. Delisle, Le cabinet des manus-
crits, t. I, p. 366-367, t. II, p. 333.
3. Cf. p. xLi, n. 4.
XL VKN. (iL'lBKRTl VITA
y a quelques doubles dans le texte qui m'arrestent. Vous
m'obligerez de la donner au porteur. C'est,
« Monsieur,
(( Vostre très obéissant serviteur,
<( F. Luc Dachery. »
[2^ feuille :]
(( Je confesse avoir receu deMons*" Duchesne un ms conte-
nant la vie de Guibert, abbé, lequel je promets rendre a sa
volonté. Ce 7'' avril 1650 ^ en TAbbave de S. Germain
des Prez.
« F. Luc Dachery ^. »
Ce n'est pas tout. La comparaison, du manuscrit de
Duchesne et de l'édition de Dachery montre d'abord que
Dachery a respecté la division en trois livres entre lesquels
Duchesne avait réparti la matière de son manuscrit ^ ; que
Dachery, assez généralement, a fait des paragraphes de ce
manuscrit autant de chapitres ; qu'enfin, entre l'édition et ce
manuscrit, il y a un nombre relativement fort minime de
lectures divergentes que Dachery a généralement soulignées
au moyen de la lettre f. ^, et en revanche on y trouve presque
toujours les mêmes fautes, les mêmes graphies, les mêmes
lacunes. A ces lacunes, qui provenaient de l'inexpérience
du premier copiste, ou, au cas où Duchesne n'a point opéré de
collation, de l'état du prototype, Dachery a eu beau en ajou-
ter deux de son crû, assez importantes, qui portent sur une
anecdote du 1. Il, v, et trois autres du 1. III, xix •"*, sans
qu'on voie bien les causes matérielles ou psychologiques de
ces lacunes, rares chez un érudit ordinairement sérieux ^ ; il
1. Dachery a barré [16]49 qu'il avait d'abord écrit.
2. Bib. nat., Coll. Duchesne, t. 30, f" 94.
3. Le livre II commence au f** 65, le livre III au f" 75 v°.
4. Forsan ou falsiim, suivi de la lecture proposée. Ces lectures sont
quelquefois amenées par une correction de Duchesne au texte de sa copie.
5. P. 121-122 et 226-228.
6. Cf. L. Delisle, Le cabinet des manuscrits, t. II, p. 59-63. On pourrait
penser que Dachery a supprimé les passages en question soit par un
sentiment de pudeur, — mais il a inséré des anecdotes encore plus répu-
gnantes dans son édition (I, xxvi), — soit par respect pour la personne aes
papes, — mais il a édité tout ce qui concerne le voyage de Guibert à
Langres (III, iv. Voir cependant la correction signalée p. 161, n. b). La
disposition des feuillets elle-même ne permet pas d'expliquer mécanique-
ment les lacunes de Dachery.
INTRODUCTION XLl
a pu, en transcrivant le texte du De vita sua, oublier quelques
mots ou quelques propositions, simples bourdons faci-
lement explicables. Il n'en reste pas moins que la com-
paraison des fragments édités par Duchesne ^ , évidemment
d'après sa copie, et l'édition de Dachery, souligne l'analo-
gie frappante des trois textes, les deux éditions et le manu-
scrit. Il est regrettable seulement que Dachery, en remerciant
Duchesne *, n'ait pas dit exactement que c'était à Duchesne
qu'il avait eu recours pour mettre sur pied, au moyen d'une
copie unique, l'édition de Guibert. Quant à la question de
savoir si c'est sur le manuscrit de Duchesne, ou sur une
copie de ce manuscrit que Dachery a imprimé son édition, on
peut la laisser de côté, — encore qu'on doive plutôt pencher
pour la deuxième hypothèse ^, — car la lettre publiée plus
haut prouve que Dachery a eu une deuxième fois entre les
mains le manuscrit de Duchesne, de façon à pouvoir en exé-
cuter une sérieuse collation avec sa copie propre.
Mais de quel manuscrit provient la copie possédée par
Duchesne ? D'après une note de la main de cet érudit, en
tête de sa copie : « Ex cod. ms. ecclae Laudun. qui est pênes
dnm dey ^ ». Dachery, d'autre part, sans dire que la copie
qu'il a utilisée est justement celle qui dépend de ce manu-
scrit de la cathédrale de Laon, donne les mêmes renseigne-
1. V. p. xxxvi.
2. Proleg., Lectori (Migne, loc. cit., col. 3).
3. Mais, dans ce cas, qu'est devenue la copie de Dachery ?
4. F" 30. — Notons déplus ici que les IT. 36-41 v° sont d'une autre main,
un peu moins belle, que le reste du manuscrit — c'est ce qui explique des
erreurs plus fréquentes de Dachery dans cette partie de son édition
(v. p. 18) ; ils renferment un passage que le copiste n'avait pas copié et
qu'une note de Duchesne indique comme devant être inséré dans le der-
nier tiers du f" 42. Il semble qu'il y a là une preuve que Duchesne a
opéré une collation sur le manuscrit perdu. D'autre part la main qui a
écrit ce passage est celle qui a écrit les notes marginales, qu'on a toute
raison de rapporter à Duchesne. Enfin plusieurs mots non lus par X l'ont
été par Duchesne (B), qui a donc dû collationnerX sur le manuscrit Déy,
et pour plusieurs mots mal lus parX ou qui dans le manuscrit Déy étaient
fautifs; Duchesne a proposé des lectures plus satisfaisantes. L'examen
même du ms. 42 Baluze permet de trouver un critère entre les corrections
de Duchesne à X et ses propositions de leçon : dans le pi^emier cas, il
raye le mot mal lu et écrit en interligne le mot nécessaire ; dans le second
cas, il écrit en interligne, sans barrer la première leçon, la leçon qu'il pro-
pose , ou la met en marge.
XIJl VEN. GUIBERTI VITA
ments, et il ajoute que ce Déy ou Dey *, doctor parisiensis,
est mort un peu avant 1651 2. Qui est ce Déy, dont le titre,
fort vague, peut s'appliquer, semble- t-il, à plusieurs caté-
gories d'hommes du xvii® siècle ? C'est ce que je ne suis pas
parvenu à savoir. Quant au manuscrit qu'il avait en sa
possession, on ignore non seulement comment il était
passé de la cathédrale de Laon aux mains de Déy,
mais encore ce qu'il est devenu, — et ce n'est pas étonnant,
si Ton songe que malgré tous ses efforts, Dachery n'a pu
connaître la personne qui s'était emparée du manuscrit à la
mort de Dév. Pour comble de malchance, ni Duchesne,
qui l'avait probablement vu ^, ni Dachery, qui aurait pu
le connaître par une description orale ou écrite de
Duchesne, ne donnent de renseignements d'âge et de
valeur sur le manuscrit Déy, qui est cependant l'archétype
de la copie de Duchesne et des éditions postérieures. On
peut présumer seulement que cet archétype était un
manuscrit médiéval, car le transcripteur a reproduit cer-
taines graphies abrégées, qu'il n'a pas su lire, et qui ont été
ou respectées ou traduites par Duchesne, et qui appar-
tiennent évidemment à la paléographie du moyen âge ; pré-
ciser davantage n'est pas possible, car ces graphies sont
trop peu nombreuses et pas assez systématiques pour
qu'on en puisse évaluer, même approximativement, la
date ^.
Ainsi, le texte du De vita sua est représenté uniquement
par une copie dont on ignore en somme le rapport avec
l'archétype (ms. Déy), et, dans la rigueur du raisonnement
1. Encore pourrait-on lire, dans la note manuscrite de Duchesne, De Y,
initiale d'un nom qui ne serait pas donné.
2. Pridein, par rapport à l'édition.
3. Il ne ressort pas absolument ni de la note initiale ni des corrections de
Duchesne, qu'il ait fait une collation de la copie possédée par lui, et non
écrite par lui, avec le manuscrit Déy, dont, dans cette hypothèse, il
connaissait simplement le rapport d'origine avec sa copie.
4. Ainsi pour les ae, ç, e. Je n'ai pu me résoudre à une graphie uniforme,
car si l'on trouve en général ceteri dans B, ce qui serait normal pour le
temps de Guibert, on y trouve des formes en a;, on y trouve d'ordinaire
aussi fœminas. J'ai respecté la variété de B, sans suivre les choix mal
délibérés de Dachery. J'ai également respecté les graphies quendam et
eundem.
■ rtiaMTi miâ
INTRODUCTION XLTII
critique, on ignore le rapport de cet archétype avec Toriginal
de la main de Guibert, perdu, et, s'il y en a eu, avec les manus-
crits les plus voisins, également disparus. C'est dire la pru-
dence avec laquelle il faudrait aborder le texte de Guibert,
s'il était riche en mentions chronologiques, si capables,
comme on sait, de se déformer dans la succession des trans-
criptions, et si l'analyse interne du document révélait des
adjonctions, des émondations, des interpolations, pour les-
quelles, dès lors, il n'y aurait plus la possibilité d'aucun cri-
tère. Heureusement, le texte en question se présente d'une
façon beaucoup plus simple, et l'appareil critique qui doit
l'encadrer se borne forcément à l'enregistrement des correc-
tions de Duchesne, sur sa copie et dans son édition fragmen-
taire, et de celles de Dachery, — interprétant tous deux les
erreurs du manuscrit Déy reproduites dans la copie, ou les
erreurs évidemment propres à celles-ci, ou enfin les graphies
non développées par le transcripteur du manuscrit Déy.
J'ai désigné par :
B les leçons du ms. 42 du fonds Baluze ;
X — reproduisant exactement les graphies fau-
tives du ms. Déy (fonds Baluze 42), corrigées et interprétées
par Duchesne, acceptées ou non par Dachery ;
D — de l'édition Dachery ;
Du — de l'édition fragmentaire Duchesne.
Toutefois pour une partie du texte du De vita sua^ un
moyen fort relatif de vérification critique nous est offert.
Le pâle annaliste de Nogent-sous-Coucy, Dom Cottron^,
a eu connaissance de la partie du texte de Guibert concer-
nant la mort de 1 evêque de Laon, Gaudri, qui était conte-
nue dans l'obituaire de la cathédrale de Laon'-\ Cet obi-
tuaire, intitulé Martyrologium et necrologium ecclesise
Laudunensis, est un bel in-folio sur vélin, du xni® siècle,
avec des additions jusqu'au xvi**; il contient, selon un type
1. Chronicon. . . B. Marine de Nogento, 1665 (arch. Aisne H 325; copie»
Bib. nat., lat. 17775), p. 115. ou f' 99.
2. Il est à noter que l'obituaire fait allusion au liber quartus comme
étant celui d'où es! tiré le récit en question (App. I, p. 235).
XLIV VEN. GUIBERTl VITA
fréquent, des obits insérés tantôt entre deux articles de
martyrologe, tantôt sur des feuilles de différentes dimen-
sions placées entre les feuillets ^ Le fragment de Guibert
qui s'y trouve et qu'on doit dater du xni® siècle, correspond
aux ch. vil, viiï, IX et x du livre III. En fait, ce n'est à la
fois qu'un extrait et qu'un résumé de Guibert. Le chapitre
vil est représenté par une phrase qui introduit le chapitre viii,
lui-même complètement interverti dans l'ordre des para-
graphes, et incomplet ; le chapitre ix est incomplet aussi,
et le chapitre x est représenté par un résumé du premier
paragraphe et une phrase du second. — Le procédé
du rédacteur est simple ; il a d'une part supprimé les
phrases dont l'utilité n'est pas indispensable pour la suite
du récit, et qui certainement, dans le manuscrit reproduit
par Dachery, ne sont pas l'effet d'une interpolation, — leur
style en est un garant ^, — et celles qui font allusion à un
passage antérieur au texte et non incorporé ^ ; d'autre part,
il a supprimé tout ce qui pouvait entacher la mémoire de
l'évêque Gaudri ^. Ces différences sont telles qu'il est
impossible de dire si le fragment de l'obituairê dérive de
l'original ou d'une copie, et d'une copie voisine de celle que
Dachery et Duchesne ont employée, ou identique à elle; il
est en tout cas difficile d'en tirer parti pour l'établissement
du texte critique du livre III. Mais il permet de conclure
que, dans la marche générale de ce livre, en ce qui concerne
les événements de Laon, au point de vue du fond et de la'
forme, sauf les réserves susindiquées, il n'y a pas de diver-
1. Décrit par Ravaisson, Catal. général des manuscrils des Bibliothèques
publiques des départ., série in-4, t. 1, 1849, p. 188-189, et Aug. Molinier,
Les obituaires français au moyen âge. Paris, 1890, in-8, p. 196, n° 217. —
On conserve à la Bibliothèque nat., ms. lat. 9226, les fragments d'un autre
obituaire de N.-D. de Laon, du xiii* siècle, sans l'intérêt du précédent
(décrit parAug. Molinier, loc. ct7.,p. 192, n" 218).
2. Quo comperto = comperta hujus novilate moliminis ; tonula= apo-
theca.
3. Nec mora Rainerus quidam nobilis = ille de quo supra egi, cui mea
consobrina nupserat.
4. Ainsi du c. ix, a été supprimée la phrase : « Plurimam enim suam
semper in armis acrimoniam, uti quondam et nunc quoque promebat, sed
quia indebite et frustra alium acceperat gladium, gladio periit » ; au c. x,
a disparu le qualificatif guamv/speccâ^or.
INTRODUCTION XLV
gence fondamentale entre lui et le manuscrit utilisé par
Duchesne. Il est donc à retenir, et mérite d'être imprimé
comme appendice à cette édition.
En résumé, dans Tétat actuel des choses, le schéma sui-
vant peut représenter la façon dont se présente Tédition du
De vita sua :
[A (original perdu)].
!
[E (manuscrit Dey perdu)]. [F (intermédiaire supposé perdu)].
B (copie Duchesne). Obituaire de Laon.
I .
Ed. Duchesne. [copie supposée Dachery].
I
Edition Dachery.
éditions postérieures.
L_
Édition actuelle. Appendice I.
J'ai dit plus haut que Tabsence de notations chrono-
logiques comme la présomption d'absence d'interpolations
rendaient le texte de Guibert, malgré les conditions cri-
tiques défavorables où il se présente, relativement sus-
ceptible de confiance. Il n'en reste pas moins que deux séries
de difficultés subsistent.
Les unes portent sur le fonds du texte. D'abord les
lacunes sont assez nombreuses, provenant soit de l'état du
manuscrit, tel que Duchesne, au cas d'une collation de ce
manuscrit avec sa copie, n'a pu que les enregistrer, soit
de l'inexpérience du copiste, faisant des erreurs ou des
oublis, que Duchesne, s'il n'a pu faire de collation avec
le manuscrit Déy, n'a pu réparer. Pour celles-ci, il n'y avait
aucun recours possible, et je n'ai pu que les signaler en
note, avec, lorsqu'il y en a, les interprétations de Duchesne
et de Dachery. Pour celles qui sont dues k Dachery ', il était
facile de les combler au moyen de la reproduction du
texte de B, que j'ai imprimé en italique.
I . II, V ; m, \i.\.
a&â:^
XLVÏ YEN. GUIBERTI VITA
J'ai dû souligner aussi un certain nombre d'obscu-
rités à peu près insolubles, en proposant en note pour
quelques-unes une interprétation plus ou moins littérale.
Ces obscurités sont fréquentes surtout dans le premier
livre, sans doute parce que, dans ses premiers feuillets, le
manuscrit Déy se trouvait en mauvais état, et aussi parce
que Guibert, faisant de l'analyse morale et du commentaire
biblique, écrivait alors dans un style précieux, prétentieux,
qui est souvent inintelligible : de fait, lorsque Guibert est
porté par les événements, son récit, assez précis, moins
embarrassé d'incidentes, est plus clair par là-même ^; joignez
en outre les erreurs du copiste de B (= X), ajoutant aux dif-
ficultés d'un document obscur de mauvaises lectures person-
nelles. Ces obscurités ne portent pas seulement sur le sens
précis de certaines phrases déterminées ^, mais encore sur
la corrélation de certains faits et de certaines allégations :
c'est ainsi que nous ne trouvons pas le nom de l'auteur
que Guibert prétend répéter au c. v du livre I ; que., dans le
chapitre iv du livre II, Guibert fait allusion à des événe-
ments qui ne figurent pas dans le texte •^, et il faut
admettre ou que le manuscrit d'où provient la copie a été
mutilé, ou que Guibert, ayant mis un certain espace de
temps entre la composition du livre I et celle du livre II,
n'a pas eu, pour telle ou telle raison, le premier sous les
yeux quand il rédigeait le second.
Cela nous amène à poser la question de la date de com-
position du De vita sua. Dachery a publié le De vita sua
avec une division tripartite, opérée parDuchesne, et qu'on
peut respecter, parce qu'elle se déduit de plusieurs pas-
sages mêmes du De vita sua ^. Et de fait les trois groupes
1. A noter, à ce point de vue, même dans le livre premier, le chapitre sur
la Chartreuse (I, xi).
2. A noter seulement ici: I, v, début du paragraphe 4 ;III, vu, paragraphe
des monnaies de Laon. Une anecdote démoniaque (II, v) sur une femme
changée en chien est, dans la rigueur du récit, absolument inintelligible.
3. Il s'agit du séjour de Guibert et de son frère à Saint-Germer, pendant
l'abbatial de Guibert, quod supra quidem meminimiis, et c'est seulement
là qu'il en est pour la première fois question.
4. I, XIX et XXVI ; II, iv. Toutefois, il faut remarquer que l'extrait de
INTRODUCTION XLVII
de chapitres ont été composés à des époques différentes. Une
preuve indirecte en est que chacun, dans ses limites respec-
tives, a un plan analogue ; qu'à la fin de chacun, en particu-
lier, se retrouvent à peu près les mêmes quantités d'exempla^
que Guibert aurait pu réunir pour en faire un livre à part, ou
un traité distincte Mais certaines phrases du texte même
nous donnent à penser qu'il y eut un intervalle entre la
composition des livres I et II '^ ; au reste, cet intervalle
n'a pas été considérable ; du moins, à la fin du premier,
Guibert annonce le sujet du second ^, et le second se rat-
tache presque naturellement au chapitre xix du premier.
Or le premier livre n'est pas antérieur à Tannée 1114.
Le chapitre xviii fait en effet allusion à un événement sur-
venu cette année même ^. Le deuxième livre ne renferme
aucun élément intrinsèque de datation. Quant au troisième
livre, on a l'impression que, malgré l'adjonction inutile des
histoires édifiantes contenues dans les chapitres vni-xx, et
peut-être écrites sur des feuilles volantes à insérer, le moment
venu, dans un texte de longue haleine, il a été composé avec
une certaine rapidité peu après le second^. Ce que Guibert
nous raconte de l'histoire de son pays prouve qu'il la con-
naissait fort bien, et on peut s'étonner, alors, qu'il ait passé
sous silence certains faits qui méritaient d'entrer dans le cadre
fort élastique de son récit. Pas un mot du rôle de Thomas
de Marie à la première croisade ^' ; pas un mot de la tenta-
tive faite contre le château de Montaigu, possédé par le
même Thomas de Marie, et qu'a racontée Suger * ; il ne
dit rien de l'olfre faite au chanoine Anselme de l'évêché
Tobituaire de Laoïi parle d'un liber quartus (Appendice I, p. 23b). — J'ai
en revanche supprimé deux chapitres bis de l'édition Dachery, où l'on
trouve encore, au 1. III, de\ix chap. xii. V. l'Appendice II.
1 . 1/histoire du moine de Beauvais qui figure au chapitre v du livre II
serait mieux à sa place dans un des derniers chapitres du livre I.
2. « Monasterium. . .Novigentum, de cujus vetustatibus, si /)eM* opem
dederit^ in hoc nos opère tractaturos speramus » (Ibid., I, xix).
3. V. p. 98.
4. V. p. 72, n. 1.
5. Cf. 1. II, ch. IV, ad fin., p. 118, où la matière du livre III est annoncée.
6. Il n'en est pas question non plus dans les Gesta, où Guibert parle de
son cousin et d'Anseau de Uibemont (VI, viii).
7. Vie de Louis le Gros, éd. A. Molinier, p. 15 sq.
XLVIII VEN. GUIBERÏI VITA
de Laon ^ ; dans la liste des évêques de cette ville, il en
oublie deux ^ ; il a entendu, comme Herman de Laon, les
récits des porteurs de châsse, mais n'en tire que deux
chapitres sommaires et sans aucune précision chronolo-
gique 3. Il ne parle pas de la mort de saint Geoffroi
d'Amiens^ arrivée le 8 novembre 1115 ^. Surtout le livre
est mal composé. Les chapitres xii et xiv, en particulier,
n'offrent guère de suite dans les idées ; la chronologie du
chapitre xiv est fort hésitante. Au chapitre xvii, Guibert
revient sur le concile de Beauvais qui Ta occupé au même
chapitre xiv. Par contre, au chapitre ix figure ua certain
Haduin, fidèle de Gérard de Quierzy, qui n'est pas nommé
lorsqu'il est traité de l'assassinat de ce dernier ^ . Ces
lacunes et ces gaucheries s'expliquent si l'on admet que
Guibert a eu beaucoup de choses à raconter en peu de
temps. Le troisième livre a été en effet écrit avant la mort
de Barthélémy de Vir, en 1150'\ avant celle de Thomas
de Marie, en 1130 ', avant celle d'Enguerrand de Goucy,
qui arriva en 1118 au plus tôt ^. La mort du comte de Sois-
sons, qui est racontée au chapitre xvi, ne peut nous ser-
vir de terminus, car c'est justement d'après la date probable
du IIl*^ livre que les auteurs de VArt de vérifier les dates ont
assigné les environs de 1118 au trépas de Jean de Soissons ^.
Ces derniers en tiraient néanmoins pour la composition du
livre III la date de 1118-1120. Elle est inadmissible. D'une
part, on sent, par la fraîcheur du récit, que Guibert
raconte les événements de Laon et d'Amiens sous une im-
pression presque immédiate, si bien qu'on a pu dire qu'il les
avait mis en écrit en 1113 ^^. D'autre part, on voit que le
1. Ga.lL Christ. y t. IX, col. 528.
2. Gébuiii et Léotheric {Gall. Chrisl., t. IX, col. 523).
3. De vita sua, III, xii et xiii, et les notes.
4. Gall. Christ., t. X, col. 1171-1172. Cf. Nicolas de Saint-Crépin, Vita
s. Godefridi, III, xxv, op. cit., p. 213-211.
5. De vita sua, III, v.
6. V. p. 195, et n. 2.
7. D. Du Plessis, op. ci7., N. XXVIII, p. 51-52, et XXX, p. 53.
8. Gall. Christ., t. IX, col. 531. Au ch.xiv du 1. III du De vita sua, Guibert
parle de lui au présent.
9. T. II, p. 728.
10. Mabillon, lac. cit., 1. LXXlll, u. 91. t. VI, p. 40 ; LeIVauc, toc. cit.,
p. 290.
INTRODUCTION XLIX
siège du Castillon d'Amiens, commencée, d'après Guibert,
le 12 avril 1115 ^ dura, d'après Suger, deux années envi-
ron -. Il en faut conclure que le livre III a été composé entre
1115 et 1117^, et que Tensemble du De vita sua a été
écrit d'un seul jet en 1114-1117^.
Un autre ordre de difficultés résidait dans la langue de
Guibert. D'une façon générale, cette langue où, selon Sybel,
se révèle l'insupportable vanité littéraire de Tabbé bel-
esprit, du rhapsode de T Anonyme •', est entortillée, pré-
tentieuse, « pleine d'expressions rares et insolites •^ », en
un mot « nexilis » , comme il dit lui-même en parlant de ses
essais de jeunesse ^ ; elle Test surtout dans le De vita sua^
où Guibert n'a pas songé sans doute à introduire le style
noble de l'histoire, qu'il ambitionnait pour les Gesta ^.
N'esquivant ni les redondances^, ni les anacoluthes^^',
enchâssant dans ses phrases des expressions, des citations
classiques '', affectionnant les substantifs abstraits, en tas
et les verbes inchoatifs en esco ^'^^ latinisant les mots de la
langue vulgaire ^^, qu'il fait voisiner avec des termes de la
décadence ou de l'antiquité romaines ^'*, avec les diminutifs
1. De vita sua, III, xiv.
2. Vie de Louis le Gros^ éd. A. Molinier, p. 83. Cf. A. Liichaire,
Annales de Louis V7, n° 190, p. 96.
3. Le De vita sua fut fini avant 1120, puisqu'il y est fait allusion clans le
commentaire sur Abdias (Mabillon, loc. cil., t. VI, app., p. ô92), dédié
à GeoflÇi^oi, abbé de Saint-Médard de Soissons (Gatl. Christ.^ t. IX,
col. 415).
4. Cf. A. Molinier, loc. cit., p. 186, qui opine pour les années 1114-1115.
5. Gesch. des ersten Kreuzziiges, p. 33. Contra B. Monod, dans Rev.
Ilisi., 1904, t. LXXXIV, p. 51, n. 1 ; Le moine Guibert, p. 253 sq.
6. Thurot, dans Rev. Itist., 1S76, t. II, p. 107 ; Lefranc, loc. cit., p. 291.
7. De vita sua, I, xvii.
8. Epist. ad Lisiardum, loc. cit., p. 1J8.
9. «\imiuni plane satis » (I, xii) ; « comperta hujus novitate moliminis »
^III, xii).
10. V. p. 77, n. 2, 100, n. l,158,n. 4, 159, n. J, etc. Assez souvent Guibert
commence une phrase par un ablatif absolu dont le sujet est le même que
celui de la proposition principale.
11. Horace, Lucain et Salluste sont ses favoris.
12. Par exemple : crebesco (II, m), fatisco, lentesco(II, iv), etc.
13. V. p. 6, n. 2, 18, n. 1, 85, n. 4, 90, n. 1, 122, n. 2, 147, n. 1, 148,
u. 1, etc.
I i. V. p. 3. n. I, 3S, n. 3, 30. n. I, 12, n. 1, 50, u. I, 53. n. I, 5i. ii. I,
5S, n. 1, 60, n. J, etc. •
Ven. (jiiiltt'rli rilu. i»
L VKiN. GUIBERTI VITA
d'allure carolingienne ^, voire avec des mots par lui-
même forgés 2, ne dédaignant pas les concetti ^, ni les
termes poétiques*^, faisant d'ailleurs des fautes de syntaxe
dans les longues périodes qu'il fabrique à grand renfort de
conjonctions •% et fort embarrassé dans ses transitions ^, —
Guibert manie une langue dont le principal mérite n'est pas
la clarté. Elle offre en revanche une élasticité propre à la
description de certains faits, particulièrement d'ordre éco-
nomique ^, qu'un style plus châtié ne lui aurait guère
permis d'analyser, et surtout Guibert y apparaît bien,
avec sa vision réaliste des choses ^, son goût pour l'ironie ^
et ses tendresses voilées ^^. Mais par là-même qu'elle offrait
des tours et des mots un peu recherchés, elle présentait
certaines difficultés, et le copiste du manuscrit de
Duchesne n'a pas toujours bien lu le manuscrit qu'il avait
sous les yeux, et dans lequel, d'ailleurs, plus d'une forme
du manuscrit original devait avoir été plus ou moins
1. Voici le relevé approximatif de ces diminutifs : homunculus, cadave-
rulus, corpusculus, tenellulus, pannulus, puerulus, languidulus, aetatula,
formula, consobrinulus, ingeniolus, pectusculus, pusiolus, cuticula, ado-
lescentulus, rusticulus, virguncula, littcrula, promptulus, prominulus,
clientulus.
2. Superequitare (I, xiii), inopinabiliter (l, xiv), posthabere (I, xviii),
confusibiliter (I, xviii), etc..
3. Peccatorum pectoribus (I, i) ; aetate aestuantia (I, i) ; carius habuit,
clarius coluit fl, m) ; canones non canonicus a canonicis exigebat (I, viii) ;
duceretur sine causa in causam (III, vu). — Cf. aussi III, v, où les nobles de
Laon, préparant leur propre ruine par leurs crimes sont « suae ipsorum
proditionis proditores », et III, xiii, où un sacrilèjire se suicide : « cuidam
arbori se pendit... [et] pœnas pendit. » •
4. Viscera (I, i), vestigia (III, xx).
5. On trouvera un bel exemple de ces périodes dans III, ii. La conjonc-
tion quia est employée d'une façon très courante. Gomme faute, à signa-
ler l'emploi incorrect de sibi et l'oubli du sujet de certaines propositions
infinitives.
6. A signaler, par exemple, le passage du c. vu au c. viii, 1. H.
7. Le 1. III, à ce point de vue, est à remarquer.
8. Lefranc, loc. cit.^ p. 291.
9. Sa mère, son pédagogue, dans le livre I, saint Geoffroi (H, ii; III, xv)
sont traités avec des touches fines et légères. Certaines oppositions de
termes sont une forme d'ironie: pulchram sed castam (I, ii), saeculariter ac
inepte (I, ii). J'ai déjà souligné, à propos des reliques, .son incrédulité
gouailleuse : notons encore son sourire, quand il raconte l'anecdote
d'un pécheur jeté par le diable du haut des airs : « eum tanta benignitate
deposuit, ut coxam ei frangeret » (II, v), quand il rapporte les habitudes
d'un adultère : « per exteras vagari incipiens » (II, v), quand il parle du
duel judiciaire (III, xv).
10. Pour sa mère, pour la Vierge.
INTRODUCTION Ll
contrefaite : j'ai dû corriger quelques-unes de ces lectures,
les signaler, ainsi que les formes caractéristiques de ce
style difficile, et traduire, au moins provisoirement, les
passages les plus compliqués ou les plus abstrus.
En ajoutant au texte de Guibert les notes historiques qui
sont nécessaires à son intelligence, et pour lesquelles Tan-
notation même de Dachery, — souvent trop sommaire,
d'allure trop exclusivement canonique, et surtout vieillie, —
pouvait rendre des services, j'espère avoir rempli les desi-
derata exprimés dès 1863 par Desnoyers ^ 11 convenait,
en effet, que le texte auquel Augustin Thierry, en le tra-
duisant partiellement dans ses Lettres sur r histoire de
France ^, a dû quelque chose de sa réputation, fût établi aussi
critiquement que possible, et fût l'objet d'une édition plus
abordable que Vin- folio de Dachery ou que la reproduc-
tion incorrecte de Migne ^.
1. Dans V Annuaire-Bulletin de la Société de l'Histoire de France^ 1863,
t. I, p. 108-110. On demanda successsivement à MM. Leprcvost, Servoiset
A. Lefranc de mettre sur pied cette édition que j'ai entreprise sur la
demande du regretté A. Molinier.
2. Elles parurent en 1820 dans le Courrier français. Les lettres qui con-
cernent la révolution communale de Laon sont les lettres XVI-XIX. — Il
existe une traduction complète du De vitasua par Guizot, danssaCo/^ecttOTi
de Mémoires relatifs à l'histoire de France^ 1823-1835, t. IX et X ; elle est
loin d'être parfaite, comme on le verra par plusieurs des notes où il a été
nécessaire de proposer une traduction.
3. Je ne saurais trop me louer ici de M. Abel Lefranc, qui m'a trans-
mis des notes sur Guibert de Nogent et a veillé à l'élaboration de cette
édition, et de mes confrères MM. Kohler, dont les observations m'ont
été du plus grand profit, et Poupardin, à qui je suis redevable de plu-
sieurs indications et précisions importantes. Parmi les morts, mon
maître A. Molinier et mon jeune confrère B. Monod m'ont rendu des
services d'espèce différente, mais dont je ne leur sais pas moins gré,
le premier, en me traçant les lignes générales de cette édition, le second,
en exposant, soit en privé, soit dans des articles que je signale plus loin
et qui ont été groupés en volume, ses vues sur la personne et le temps de
Guioert. Que M. l'abbé Bornet, doyen de Saint-Germer de Fly, veuille
également agréer ici mes meilleurs remerciements, pour les divers rensei-
gnements qu'il a mis à ma disposition.
ÉM
BIBLIOGRAPHIE
J. BoNGARs. Prœfatio aux Gesla Dei per Francos, Paris, 1611,
2 t. en 1 in-f°, reprise dans Migne, Pair, lat,^ t. 156, col. 18-20,
et dans les Historiens des croisades^ Hist. occid.^ t. IV, Paris,
1879, in-f", p. 115-116.
A. Lemire. Auctarium de scriptoribus ecclesiaslicis , repris
dans Yd\yT\c\\i^^Bibliolhecaecclesiastica,V{dcVC\hourç^, 1718, in-f°,
p. 61.
D. L. Dachery. Prolegomena de l'édition des Opéra oninia,
Paris, 1651, in-f°, repris dans Migne, loc. cit., col. 1-18.
P. J. DE BouLoxGNE. Hisloria monasterii S. Geremari Flavia-
censis (Bib. nat., ms. la t. 13890), p. 381-151.
D. CoTTRON. Chronicon ecclesiœ ac monasterii Beata* Mariœ
de Nogento subtusCociacum, 1665, Arch. Aisne, H 325, p. 109-
116; copie (Bib. x\at., ms. lat. 17775), f° 94-100.
G.-J. Vossius. De historicis latinis libri très, Amsterdam,
1697, in-f^ p. 705.
Barth, dans Ludewig, Beliquiœ manuscriptorum^ Leipzig,
1720-40, 12 in-8, t. III, p. 406-409.
D. Lelong. Biblotheca Sacra, Paris, 1723, in-f°, t. II, p. 756.
D. ToussAiNTSDU Plessis. Histoire de la ville et des seigneurs
de Coucy, Paris, 1728, in-4.
Fabricius. Bibliotheca latina mediw et infimœ latinitatis,
Venise, 1735, in-4«, t. III, p. 362-368.
D. Mabillon. Annales ordinis s. Benedicti, Paris, in-f'*,
Lv-Lxiv, t. IV, 1740, p. 376,443, 496, 497, 591, 592, 603, 604,
619; t. V, 1740, p. 10, 97, 150, 195, 302, 336, 453, 517, 539,
564,565.
Gallia Christiana, in-f°, t. IX, 1751, col. 606-607.
l. Cette bibliographie est extrêmement sommaire ; il serait d'ailleurs
peu facile de donner la liste de tous les auteurs qui ont employé Guibert
de Nogent.
LIV YEN. GUIBERTI VITA
D. Geiller. Histoire générale des auteurs sacrés et ecclé-
siastiques, Pans, 1729-1763, 23 m-4, t. XXI, p. 159-160, p. 602-
615 (2« éd., l. XIII, p. 534-535; t. XIV, p. 194-202).
D. Gh. Glémentel. dans Histoire littéraire de la France.
Paris, 1760, in-4 (n"« éd., par P. Paris, 1868), p. 433-500.
D. Lelong & Fevret de Fontette. Bibliothèque historique
de la France, Paris, in-f«, l. I, 1768, n°« 9635, 9637, 12263;
t. II, 1769, n^ 16609.
D. Bouquet. Recueil des historiens des Gaules et de la
France, in-f°, t. XII, 1781, prœf., p. xv.
MiCHAUD. Histoire des croisades, 4® éd., Paris, 1825-1829,
6 in-8, l. V, p. 88sqq.
MicHAUD. Bibliothèque des croisades, 2® éd., Paris, 1829-
1830, 4 in-8, l. I, p. 123-133.
GuizoT. Collection de mémoires relatifs à Vhistoire de
France, Paris, 1823-1835, 31 vol. in-8, t. IX, p. i-xii.
BouRGAiN. La chaire française au XII^ siècle, Paris, 1879,
in-8, p. 67-68.
Sybel. Geschichtedes ersten Kreuzzuges, V^éà., 1841, p. 33-
36; 2™« éd., 1881, p. 33-36.
GiESELER. Lehrbuch der Kirchengeschichte, 4™® éd., 6 vol.
in-8, t. II, 1848, c. ix, p. 78.
Sevestre. Dictionnaire patrologique (Nouv. encycl. théolog.),
1852, t. II, col. 1531-1538.
Desnoyers, dans Y Annuaire-Bulletin de la Société de Vhistoire
de France, 1863, I, 1, p. 108-110.
Reuter. Geschichte der religiosen Aufklàrung ini Mit te lai ter,
Berlin, 1875, t. I, p. 147 sqq..
TnuROT. Guibert de Nogent: Etudes critiques sur les histo-
riens de la première croisade, dans Revue historique, 1876, t. II,
p. 104-1 1 1 ; repris dans les Historiens des Croisades, Hist, Occid,,
t. IV, Paris, 1879, in-fo, p. xv-x:x.
U. GiiEv'ALiER. Répertoire des sources historiques du moyen
âge, 1. 1, Bio-Bibliographie, Paris, 1877-1883, in-8, col. 942. Nou-
velle édition, Bio-Bibliographie , fascicule2, Paris, 1905, col. 1916.
A. Lefranc, dans Histoire de la ville de Noyon, Bibliothèque
de rÉcole des Hautes-Études, n*^ 75, Paris, 1887, in-8, p. 30.
D. Braumùller, dans Wetzer et Welte, Kirchenlexikon, éd.
Ilerj^enrôther & Kaulen, Fribourg-i-B., t. V, 1888, ia-8, col.
1353-1354.
BIBLIOGRAPHIE LV
Hagenmeyer. Anonymi Gesta Francorum, Heidelberg, 1890,
in-8, p. 70.
Wattenbach. Dentschlands Geschichtsquellen , 6^ éd., 2 vol.
in-8, 1894, l. II, p. 218 et 247.
A. DuMÉRiL. Les mémoires d'un moine français du XIII^ siècle^
dans les Mémoires de l'Académie des Sciences de Toulouse,
1894, t. VI, p. 1-22.
A. DuMÉRiL. Les i< Gesta Dei per Francos » de Guihert de
Nogent, même recueil, 1895, t. VII, p. 161-178.
A. PoTTHAST. Bihliotheca historica medii aevi^ 2® éd., 2 vol.
in-8, 1896, l. II, p. 549, col. 2.
A. Lefranc. Le traité des reliques de Guiberl de Nogent,
dans Etudes d'histoire du moyen âge dédiées à Gabriel Monod,
Paris, 1896, in-8, p. 285-306.
H. LÔBBEL. Der Stifter des Carthàuser-Ordeus ^ der Heilige
Bruno von Kôln (Kirchenji^esch. Sludien, V, 1), Munster, 1899,
in-8, p. 11-14.
S. M. Deustch dans Herzog et Hauck. Realencyclopàdie fur
protestantische Théologie und Kirche, Leipzig, in-8, t. VII,
1899, p. 227-230.
A. MoLiNiER. Sources de l'Histoire de France^ V^ partie,
2'"« fascicule, Paris, 1902, in-8, n» 1856, p. 186-187, et n« 2121,
p. 283.
B. MoNOD. Juifs^ sorciers et hérétiques au moyen àge^ dans
Bévue des Études Juives, 1903, t. XLVI, p. 237-215.
B. MoNOD. L'éveil du sentiment national en France au
XI^ siècle; Guihert de Nogent et Philippe I®"^, Paris, 1903,
broch. in-18, non mise dans le commerce, puis parue dans la
Quinzaine, 1904, t. X, p. 109-118.
B. MoNOD. De la méthode historique chez Guihert de Nogent,
dans Bévue historique, 1904, t. LXXXIV, p. 51-70.
B. MoNOD. La pédagogie et l'éducation au moyen âge d'après
les souvenirs d'un moine du XI^ siècle^ dans Bévue Universitaire,
1904, t. XIII, p. 25 sq.
B. MoNOD. L'Orient musulman et les débuts de la première
croisade^ dans la Bévue hebdomadaire^ 12^ année, t. V, p. 393 sqq.
B. MoNOD. Lasociété française laïque et religieuse sous Philippe
y«^ àdin^V Annuaire de l'Oise, 1904, p. 81-104.
B. MoNOD. Le moine Guihert et son temps, Paris, 1905, in-
LVl VKN. (il'IBERTÏ VITA
18'. Cr. F. Funck-Brentano. A travers Vhisloire. Des Ames
au XI^ siècle^ clans la (rrande Bévue ^ 15 déc. 1905, p. 189-498,
et K. (lEBHART. Un moine singulier, dans le Journal des
Débats^ 18 octobre 1905, feuilleton.
I. Dans ce volume ont été repris les précédents articles de B. Monod.
TABLE ANALYTIQUE
LIVRE I
In quo polissimum de ipsius vila agitur^].
Pages
Chapitre premier. — Guibert regrette sa jeunesse et
met sa confiance dans la bonté de Dieu. Possibilité du
pardon J
Chapitre II. — Il remercie Dieu des grâces qu'il en a
reçues. Réflexions sur la noblesse, la fortune, la beauté. —
Il a eu une mère excellente. Réflexions sur la chasteté.
Portrait de sa mère 4
Chapitre III. — Naissance et jeunesse de Guibert. —
Il est consacré à la Vierge. — Nouvelles eff'usions sur la
bonté de Dieu pour le pécheur et sur la miséricorde de la
Vierge 8
Chapitre IV. — Mort de son père. — Éducation de
Guibert 12
Chapitre V. — Suite de l'éducation de Guibert; nature
des leçons qu'il a reçues; sévérité de son pédagogue. ... 14
Chapitre VI. — Suite. — Guibert veut être clerc et
non chevalier 17
Chapitre VII. — Sa famille veut le pourvoir d'un cano-
nicat à Clermont. État du clergé du pays : prêtres mariés
1. Cette rubrique et celles des deux autres livres sont dues à Dachery.
LVIII YEN. GUIBERTI VITA
et simoniaques. — Il est excommunié par le chanoine
dont il détient la prébende, que sa mère rend au titulaire. 19
Chapitre VIII. — Suite de Tétat du clergé. — Déca-
dence des institutions religieuses 22
Chapitre IX. — Suite. — Histoire de saint Thibaud,
d'Evrard, comte de Breteuil 24
Chapitre X. — Suite. — Histoire de saint Simon de
Crépy 27
Chapitre XI. — Suite. — Histoire de saint Bruno ;
fondation de la Grande-Chartreuse ; influence de cette
fondation 30
Chapitre XII. — Guibert parle de nouveau de sa
mère: débuts malheureux de son mariage; jalousie de
sa belle-mère, éloignement de son mari. — Réflexions
sur la moralité des femmes 36
Chapitre XIII. — Suite. — A la mort de son mari,
pris par le duc de Normandie, la mère de Guibert doit
lutter contre Tavidité de ses parents et les ofl'res des pré-
tendants. Ses vertus chrétiennes 42
Chapitre XIV. — Suite. — Elle se retire du monde et
adopte la vie quasi-monastique auprès du couvent de
Saint-Germer 47
Chapitre XV. — Guibert abandonné par sa mère et
son précepteur, devenu moine à Saint-Germer, tombe
dans le libertinage. — Il entre lui-même à Saint-Ger-
mer. — Sa vocation. Il devient moine. Il s'adonne aux
exercices de piété et à la science. — Ses rêves. Histoire
d'un chevalier de Tévêque de Beauvais persécuté par des
rêves analogues 51
Chapitre XVI. — Tentations. — Découragement. — Ini-
mitiés. Il songe à quitter le couvent. Une vision de
sa mère l'en détourne. — Nouvelles réflexions sur la misé-
ricorde de ^Dieu 58
Chapitre XVII. — Goût de Guibert pour la poésie : il
TABLE ANALYTIQUE LÏX
écrit des vers erotiques. A la suite d'une vision de son
précepteur et des ennuis que lui causent ses poèmes, il
revient à la Sainte- Ecriture. — Influence de saint Anselme
qui l'initie à la philosophie scolastique. — Rédaction de
son livre sur la Genèse, de sa Tropologie 64
Chapitre XVIII. — Conseils moraux que Guibert reçoit
de sa mère. — Visions diverses de celle-ci sur le Purga-
toire ; elle y voit son mari. — Terreurs nocturnes de sa
mère. — Elle adopte un enfant 69
Chapitre XIX. — Nouvelles confidences sur sa mère. —
Ambition de sa mère et de ses parents. On travaille à le
faire élire à un évêché ; on échoue. — Il est élu abbé
de Notre-Dame de Nogent 74
Chapitre XX. — Récitsdivers d'événements survenus au
couvent de Saint-Germer. — Histoire du moine Suger. . 80
Chapitre XXI. — Suite. — Histoire du moine voleur et
de son domestique 81
Chapitre XXII. — Suite. — Histoire du moine qui
garda de l'argent par devers soi 83
Chapitre XXIII. — Suite. — Chute de la foudre à
Saint- Germer, par trois fois différentes 84
Chapitre XXIV. — Suite. — Histoire du chapelain de la
mère de Guibert. — Histoires analogues de faits surve-
nus à Saint-Germer, Reims, la Trinité de Caen 89
Chapitre XXV. — Suite. — Histoire du moine Omont ; 92
d'une femme qui avait juré; d'une jeune fille possédée. .
Chapitre XXVI. — Suite. — Histoire d'un moine qui
apprit la magie d'un médecin juif. — Sortilèges. — Autre
histoire d'un moine en relation avec un moine sorcier. . . 94
LX YEN. (iUIBEKTl VITA
LIVRE II
[Initia et progressas abbatise B. Mariœ
de Novigento referuntur].
Chapitre premier. — Histoire des origines de Nogent. —
La légende du roi Quilius 99
Chapitre II. — Suite. — Développement de Tabbaye
de N.-D. — Abbatial d'Henri d'Homblières ; consécration
par Hélinand, évêque de Laon. — Abbatial de saint
Geoffroi ; élévation de saint Geoffroi à Tévêché d'Amiens. 105
Chapitre III. — Suite. — Abbatial de Guibert. — Pro-
nostic édicté de lui. — Son sernion au chapitre 112
Chapitre IV. — Mort de la mère de Guibert 116
Chapitre V. — Histoire de la conversion d'un jeune
Juif. — Histoire du moine blessé par le démon. — His-
toire d'un moine né à Beauvais, persécuté par le démon. . 1 18
Chapitre VI. — Autres histoires de faits démoniaques
survenus à Chauny, Saint-Médard de Soissons, Châlons-
sur-Marne . 1 2i
LIVRE III
\Quomodo Galdricns episcopus Laudunensis excarnificatus
fuerit^ atque écoles ia ac universa pêne civitas conflagravit].
Chapitre premier. — Histoire de l'évêché de Laon. —
Episcopat d'Adalbéron 1 29
Chapitre II. — Suite de l'histoire de l'évêché de
Laon. — ÉpiscopaL d'Hélinand, d'abord chapelain du
roi d'Angleterre, protégé du roi de France 130
r^î
TAHLK ANALYTKJLE LXl
Chapitre III. — Suite. — Kpiscopat d'Knguerrand ; sa
simonie et son irrélig-ion. — Ses relations avec Enguer-
rand de Goucy: il légitime Tadultère d'Enguerrand de
Goucy avec la femme de Godefroi de Namur 132
Ghapitre IV. — Suite. — Episcopat de Gaudri. —
Gomment Gaudri est élu ; rôle de Guibert. Guibert part
avec Gaudri et les abbés de Saint-Vincent et de Ribe-
mont, pour aller trouver le pape qui doit légitimer l'élec-
tion de Gaudri. — Récit de l'entrevue 137
Ghapitre V. — Suite de Tépiscopat de Gaudri. — Il
organise le meurtre dé Gérard de Quierzy ; récit du
meurtre ; rôle du prévôt royal ... 1 44
Chapitre Vl. — Suite. — Réconciliation de Téglise
de Laon ; sermon de Guibert qui s'attire la haine des
assassins de Gérard de Quierzy. — Le palais épiscopal
est dépouillé sur l'ordre du roi. — Gaudri protège les
meurtriers. Entrevue de Guibert avec lui. — Il rentre à
Laon après avoir composé avec le roi et excommunie
ses adversaires 149
Chapitre VIL — Suite. — Anarchie dans la ville: le
roi est spolié, les clercs vilipendés, les paysans persé-
cutés. — En l'absence de Gaudri, les clercs et les nobles
vendent aux bourgeois le droit de commune ; ce qu'est la
commune. — Ratification par Gaudri et par le roi. —
Mauvaise administration de la justice ;' falsification de la
monnaie. — Gaudri ordonne le supplice de son adversaire
Gérard ; suspendu par le pape, il se rend à Rome. — A
son retour, il obtient du roi la cassation de la com-
mune. — Troubles dans la ville 155
Chapitre VIII. — Suite. — Révolte des bourgeois. -^
Meurtre du châtelain Guimar, de Renier, cousin de
Guibert, d'Adon, vidame. — Meurtre de l'évêque Gaudri. 165
Chapitre IX. — Suite de l'histoire de Tévêché de
Laon. — Meurtre de Raoul, maître d'hôtel de Gaudri ;
ses visions. — Incendie de la cathédrale, du palais
épiscopal, des églises Saint-Jean et Saint-Pierre. —
LXll YEN. GUIBERTI VITA
Sort de quelques femmes nobles qui échappent à la mort ;
de Tarchidiacre Gautier ; du fils de Raoul. — Lutte des
bourgeois contre les nobles 169
Chapitre X. — Suite. — Inhumation de Gaudri à
Tabbaye de Saint- Vincent ; de Guimar ; de Renier ;
d'Adon. — Réconciliation de Téglise par Tarchevêque de
Reims 174
Chapitre XI. — Suite. — Thomas de Marie et ses
cruautés ; il est appelé par les bourgeois de Laon, qu'il
entraîne hors de la ville. — Les paysans des environs
entrent à Laon et s'y livrent au pillage. — Nouvel adul-
tère de la femme d'Enguerrand de Coucy. — Supplices
divers infligés par Thomas à huit habitants de Laon. —
Autres indications sur les causes de la révolte de
Laon : crimes ; visions 1 77
Chapitre XIL — Suite. — La foudre achève la destruc-
tion de la cathédrale de Laon. — Pour la rebâtir, on
décide de faire voyager les reliques laonnaises. —
Miracles opérés en Touraine, en Anjou, à Nesles 185
Chapitre XIIL — Suite. — Miracles opérés en mer, en
Angleterre, à Laon 191
Chapitre XIV. — Suite. — Episcopat d'Hugues ; de
Barthélémy. — Exécution du meurtrier de Gaudri.* —
Suite des méfaits de Thomas de Marie ; il est excom-
munié. — Enguerrand de Coucy le déshérite. — Lutte
entre eux ; leurs communs vices. — Formation de la
commune d'Amiens ; elle est attaquée par Enguerrand,
puis par Thomas ; rôle du vidame d'Amiens ; irrésolution
de l'évêque d'Amiens Geoffroy. — Geoffroi quitte son
évêché;«il y egt rappelé par Tarchevêque de Reims. —
Siège du Castillon par le roi. — Meurtre de Gautier,
archidiacre de Laon. — Attaque par le roi des châteaux
de Crécy et de Nouvion. — Soumission de Thomas de
Marie. — Sermon de Geoffroi pour exciter à l'attaque
du Castillon ; récit de l'attaque ; le roi est repoussé. . . 194
Chapitre XV. — Excès divers commis à différentes
TABLK ANALYTIQUE . LXIIl
époques à Laon. — Meurtre de Fabbesse de Saint-Jean. —
Vols sacrilèges d'Anseau 205
Chapitre XVI. — Récits sur le Soissonnais. — Crimes
du comte de Soissons Jean et de sa mère. — Goût de Jean
pour le judaïsme. — Sa mort 208
Chapitre XVII. — Suite. — Doctrine, procès et mort
des hérétiques de Bucy 212
Chapitre XVIII. — Récits divers de faits de sainteté
survenus à Noyon, Nogent, Compiègne, Saint-Just et
dans un bourg du diocèse de Beauvais 215
Chapitre XIX. — Suite ; à Semur. — Histoires mor-
tuaires, l'une concernant Richard le Justicier, Tautre
deux usuriers. — Histoire de Didier, abbé du Mont-
Cassin, et du compétiteur d'Abbon de Fleury 219
Chapitre XX. — Miracles survenus par l'intermé-
diaire de saint Edmond, saint Swithin, saint Arnoul, saint
Léger, saint Machut, saint Denis 228
[VENERABILIS GUIBERTI
DE VITA SUA SIVE MONODIARUM
LIBRI TRES a]
[LIBER PRIMUS]
[CAPUT PRIMUM]
I
Confîteor amplitudini tuae, Deus, infinitorum errorum
meorum decursus, et creberrimos ad te ^ miserationis
internœ, quos tara en inspirasti, recursus. Confîteor pueritise
ac juventutis meae mala, adhuc etiam in matura hac aetate
aestuantia, et inveterata pravitatum studia, necdum sub
defatigati corporis torpore cessantia*. Quotiens, Domine,
perseverantissimarum impuritatum mearum recordor, et
quab'ter pro eisdem compungi semper donaveris reminiscor,
patientissima tua in me viscera, supra quam cogitari possit,
admiror. Si compunctio et orationis affectus nequaquam
a. Titre dans B : Guiberti abbatis beatœ Mariœ de Novigento libri très
de vita sua et de episcoporum Laudunensium gestis ex codice 7ns ecclesiœ
laudunensis {{. 28). — Outre cette rubrique, attribuablcà un copiste ou à un
bibliothécaire, on lit (f" 29) un résumé rapide de ces Mémoires, par un reli-
prieux de Laon évidemment : « In hoc volumine continentur haec. || Tractatus
Guiberti abbatis de Nongento, de vita ejus scilicet primo, et postea quo-
modo fuit abbas dictœ ecclesiœ. || Postea de Rege Kirico, qui fuit Rex
Anglic-e temporequo Ghristus passus fuit, cui revelatum fuit de Christo, et
ivit trans mare, et ibi baptizatus rediit, et obiit apud Nogentum, sub
Gociaco sepultus. || Postea de interfectione Galdrici episcopi Laudunensis et
combustione ecclesiœ Laudunensis et claustri et domorum, et de interfec-
tione casatorum, et domorum suarum. || De reliquiiset capsis beatœ Mariœ
Laudunensis missi^ in Normanniam et Angliam et ad diversa loca, pro quœ-
rendo subsidio et eleemosynis ad reparationem ecclesiœ Laudunensis. || De
miraculis plurimis manifestis, quœ evenerunt tune ubi rcliquiœ porta-
bantur » — b. manque B (et D).
1. Le De vita sua a donc été composé par Guibert au déclin de sa vie.
V. Vlntroductioriy p. lxvii.
Ven. Guiberti vita.
[VENERABILIS GUIBERTI
DE VITA SUA SIVE MONODIARUM
UBRI TRES<1
[LIBER PRIMUS]
[CAPUT PRIMUM]
Confiteor amplitudini tute, Deus, inlinîtorum erronim
meoruni decursus, el cTeberriraos ad te ** miserationis
interoje, quos lanien inspirasti, recursus. Conlîteor pueritite
ac juventutis meœ mala, adhuc etiam in matura bac iiîtate
sestuantia, et inveterata pravitatum studia, necdum sub
defatigati corporis torpore cessantia'. Quotiens, Domine,
perseverantissimarum impuritatum mearum recordor, et
qualiter pro eisdem compungi semper donaveris remiiiiscor,
patientissima tua in me viscera, supra quamcogilari possit,
admiror. Si compunctio et oratiouis afTéctus iiequaquam
nbbatis beatœ Mariie de Novigeaio lihri très
11 Lfiadunensiam gealis ex codice mi eccleaiw
cpUë rubrique. aLlribuablt^ â uncopiele nu à un
m l'éaunio rapide de ces MiimoiruB, par un reli-
" Iiihoc ■ * .- . . 1 ... . .
tsndunen
biblioUiricalre. on lil {f " ;
irieui de Laniiévidcmmi-
GuiberLi abbatis de Mi«.,
mutlo fiiil, nbbas dicla; eccleaîœ. || PoBlea
Aii^i^liit leinpore quo Christus passuB fuit, cui revclatitia fuit de Chris
• . . _L :i_j baplizaluB redïit, el ohiil spud Noganlum
ejuB scilicet prin
.tea de Reee Kiri
Criciaiïu sepulliiH. [| Poslea de interfectiono Galdrici epiacopî Laudur
ci>ml)Ufltiiine eccksiœ Lauduneosis et claustri et domorum, el de interlcc-
lioiic (^HBalorum, et domorum Buarum. {{ De reliquii» et capsis bealw Msriœ
Laudunensis miBsisinNormaaniam et An^liain et ad diveraa luca, pi-uuuic-
reado subsidiu et eleemoarnis ad repara tionem ecclcsifc Laudunenais. jj De
mii-ueulis plurimla manifestis. quie evenurunl tune ubi rcliquia; [lorla-
banliir ■• — b. manque B (et D).
2 VEN. GUIBERTl YITM LIBER I
sine tua spirituali infusione habentur, quomodo tam dignan-
ter illabi peccatorum pectoribus pateris, et aversis a te,
immo ^ te irritantibus, tantam gratiam dilargiris ? Tu scis,
paternitas magna nimis, quam obstinata adversus eos qui
in offensam nostram incidunt corda gerimus, et iis qui semel
aut pluraliter in nos aut vultus, aut verba tulerunt, quam
SBgre remittimus.
Attu non modo pius, at vero ipsapietas, immo^ ejusorigo.
Qui cum généralissime progrediaris ad omnes, nonne sin-
gulis poteris esse sufficiens ? Quidni ? Cum mundus in Dei
ignorantia positus esset, cum in tenebris ac mortis umbra
versaretur, cum nocte suum peragente cursum silentium
commune teneret, cujus merito, cujus voce potuit compel-
lari sermo omnîpotens tuus, ut a regali sede veniret?^ Et
qui universsB humanitatis negligentia quin misereris tune
obstrui non poteras, mirum non si erga unum, quamvis
enormiter peccatorem, miserabundus existas. Non possum
dicere quod facilius singulis miserearis, quam omnibus,
cum utrobique tibi constet in nullo clauda * facilitas : facili
enim facilius quippiam apud te non est. Fons cum sis, et
cum quod émanas omnibus debeas, plane quod omnium
est singulis non praecludis.
Semper ergo peccans, et inter peccandum semper ad te
rediens,. an pii fugax, piumve deserens, cum ad pietatem
recurrero, perdet pietas quod est, et etiam, ofîensione mul-
tiplici obruta, invenietur insolens? Nonne tibi dicitur, quia
non continebis in ira tua misericordias tuas^? Has non modo
in prœsenti, sed in œternum futuras idem cantat. Tu scis
quia non ideo pecco, quod te misericordem sentio, sed
secure profîteor te ideo misericordem dici, quod sis veniam
a. imô D. — b. Gorr. de D. claudas B.
1. Liber Sapienliae^XWlll^ 14-15 : « Cum enim quietum silentium conti-
neret omnia, et nox in suo cursu médium iter haberet, omnipotens sermo
tuus decœlo a regalibus sedibus, duras debellator in mediam exterminii
terram nrosilivit. »
2. Liher Psalm., LXXVI, 10 : « Aut obliviscetur misereri Deus, aut con-
tinebit in ira sua misericordias suas. »
Mm
VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 3
postulantibus prœsio. Non te miserante a butor, quotiens
per peccandi necessitatem peccare compellor ; verum pro-
fana nimis esset abusio, si, quia perfacilis post peccatum
ad te est reditus, seraper me peccandi delectet excessus.
Pecco siquidem, sed, ratione recepta, in affectum cordis
transisse me pœnitet, tamque stercorosis cophinis * mens
graviter invita succumbit.
Sed inter bas quotidianas aegritudines qualiscunque
resurrectionis a lapsu quid facerem ? Multo sanius ^ nonne
est in te ad tempus eniti, in te vel momentanée respirare,
quam prorsus non meminisse remedii, et de gratia despe-
rare ? Et quid est desperare, nisi in omne ^ flagitii voluta-
brum sese ex délibéra tione projicere ? Ubi enim carni jam
nuUatenus spiritus ^ reluctatur, et infelicisanimaesubstantia
voluptatum dispendio profligatur. Is ^ est qui aquarum tem-
pestate demergitur, profundo sorbetur : ad reprobi cumulum
sensus os desuper putei perurgetur^.
Dum ergo, Deus bone, post has interioris mei hominis
temulentias, ad te resipisco, sin alias proficio, saltem
intérim nequaquam a mei cognitione deficio. Quomodo
enim ad tui notitiam scintilla rem, si ad me videndum
caecutirem ? Si plane, juxta Hieremiam, vir sum videns
paupertatem meam •"', consequens est ut ea quibus illa sup-
pleatur egestas, solerter exquiram. Et e di verso, si non^
sciero quid sit bonum, unde malum vel nosse, nedum
execrari potero? Si pulchritudinem ^ noverim, nunquam
fœditatem horreo. Quia igitur utrumque constat, ut per
mei notitiam tuam petam, et fruens tua, ilico mea non
a. Corr. marjifinale de B. sanis X. — /). B (et D) corrigent à tort omnis.
— c. spes barré X. spiritus B (et D). — d. Corr. de B (et D). his X. —
c. Corr. de B (etD). sin X. — /*. pulchriludinem non D.
1. =r Corbeille. Mot d'origine grecque. La métaphore est étrange.
2. Phrase obscure. Guibert compare l'âme, sensus^ au naufrage, puis
passe à une autre métaphore, celle de la chute de l'àme dans un puits. Je
traduirais : « L'âme est entraînée d'en haut de l'entrée du puits jusqu'au
fond du mal. » La traduction de Guizot (Coi^, t. IX, p. 3ii)est inacceptable.
3. Lamentât.^ III, 1 : o Ego vir videns paupertatem meam in virga indi-
gna tioni s ej us. »
4 VËN. GUIBERTI Xl-tM LtBEÎll t
caream : dignum ac singalariter salutare est, ut.obscuritas
rationis meae per hujusmodi confessiones crebra tui luminis
inquisitione tergatur, quo stabiliter illustrata nunquam
deinceps a se nesciatur.
[ CAPUT II ]
Est itaque primum confîteri tibi, quae mihi contuleris
bénéficia, ut perpendant qui haec lecturi sint famuli tui,
Deus, quam sit crudelis ingratitude mea. Si enim non alia,
quam quae caeteris impartiris hominibus, mihi prœbuisses,
nonne ea quae mereri potueram transcendisses? Addidisti
plurima quae ex tuo praedicabilia sunt, nihil ^ autem ex meo,
et alia quibus supersedendum censeo. Si enim genus,
opes et forma, ut caetera ^, siqua sunt, taceam, te, Domine,
auctore dantur, nuUa apud bonos laude feruntur, nisi
cum, ab his quibus a te data sunt, sub régula honestatis
arcentur, aut prorsus contemptibilia pro suae vitio mutabi-
litatis habentur. Quid enim ad me de his quae solas suis
coloribus atque nominibus causas lasciviae superbiaeque
ministrant, quae sic média sunt, ut pro mentium habitu
circumferri ad bonum malumve queant, quae tanto sunt
flexibilitati addita quanto *^ pro sui transibilitate suspecta ?
Super quibus si alia ratio non occurreret, illa satis esset,
quod neque genus neque speciem quis suam élabora vit, et
in his specialiter non habet quod non acceperit *.
Sunt alia quaedam, quibus adipiscendis humana aliquando
studia cooperari possunt, uti sunt opes, uti ingénia, teste
a. 7ii7 D. — b. Corr. de D. cxteris B. — c. Gorr. de B (et D). tanto X.
l. Voici ce que Giiibert paraît avoir voulu dii*e : « Que me font en effet
tous ces avantajîes, dont les apparences et le nom seuls ne sont que des
causes de luxuiv et d'orj?ueil, avantages si équivoques que, selon votre
esprit, ils peuvent vous entraîner au bien ou au mal, à la fois entachés de
riiiciM'titude du caractère humain et itîndus suspects par leur propre
instabilité ? Si je n'avais d'auliv motif pour les mépriser, celui-ci suffirait :
personne n'est Vauteur de son genre ni de son espèce, et nul ne possède
aucun de ces biens qu'il ne l'ait reçu [et non acquis]. «Cf. Guizot, Coll.,
t. IX, p. 345.
aii^
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 5
Salomone : « Ferrum, inquii, cum retusum * fuerit, multo
labore exacuetur*. » Quod totum et ipsum etiam * facili
assertione cassatur, quia, nisi rationem lux, quœ illuminai
omnem hominem in hune mundum venientem^, imbuat, et
fores doctrinarum Christus, scientiœ clavis, aperiat, nulli
dubium est ^, quod omnis magister auribus stolidis vanum
certamen impendat; ergo prudens quisque quidquam sibi
praeter peccatum arrogare desipiat.
Sed his omissis ^, rem cœptam repetamus. Dixeram, pie
et sancte, quod de tuis tibi benefîciis gratularer. Primum
potissimumque itaque gratiasago, quod pulehram, sed cas-
tam, modestam mihi matrem timoratissimamque contuleris,
Pulehram profeeto satis seculariter ae inepte protuleram,
nisi certae eastitatis severissima fronte hoc nomen inane
firmassem. Sieut sane in omnino pauperibus jejunia viden-
tur extortitia, quibus non suppetunt ciborum suffragia, et
ideo minus laudabilia, frugalitas autem divitum pro sua
habet eopia pretium ; sic forma quanto appetibilior, si
contra lenocinia duruerit, tanto omnimodœ titulo laudis
eveetior. Sallustius^ Grispus nisi solam sineraoribus pulchri-
tudinem laudi duxisset, nunquam de Aurélia Orestilla
dixisset : «Inqua, ait, praeter formam nihiK unquam bonus
laudavit ^. » Si formam ejus, quam excipit, a bono laudari
asserit, quia tamen in cseteris omnibus turpem dicit, secure
pro Sallustiofl^ loquor sic sensisse, ceu diceret, digne dote
naturae a Deo'^approbari^, licet eam constet adjectivis qui-
buslibet impuritatibus impiari. Laudatur itaque in idolo
a. Corr. de B. recnssum X. — Jb. D ajoute ex. — c. manque B (et D). —
d. omissis après repetamus X. — e. Saïusiius B (et D). — f. nil D. —
g. Salnstio B (et D). — h. prœslitam exponctué B.
1. Liber Eccles., X, 10 : « Si retusum fuerit ferrum, et hoc non ut prius,
sed hebetatum fuerit, multo labore exacuetur, et post industriam sequctur
sapientia. »
2. Joan., I, 9 : « Eratlux vera,quae illuminât omnem hominem venientem
in hune mundum. »
3. De Catilinx conjuratione^ 15 : « Postremo captus [Gatilina] amore
Aureliae Orestillae, cujus praeter formam nihil umquam bonus laudavit. »
4. Le sujet de la phrase infinitive est formam, exprimé dans la phrase
conditionnelle. Dos serait plus correct à l'accusatif, comme apposition à
formam, Guizot (Coll., t. IX, p. 347) passe rapidement sur ces difficultés.
b YEN. GUIBERTI VITJE LIBER I
cujuslibet matériel partibus propriis forma conveniens, et
licet idolum ab Apostolo, quantum spectat ad fidem, nihil
appelletur *, nec quippiam profanius habeatur, tamen illa
membrorum apta diductio non ab ^ re laudatur.
Etcerte quamvis momentanea pulchritudo'^sit sanguinum
instabilitate vertibilis, secundum consuetum imaginarii 2
boni modum, bona negari non potest. Si enim quicquid ^
aeternaliter a Deo institutum est, pulchrum est, omne
illud quod temporaliter speciosum est, aeternae illius speciei
quasi spéculum est. a Invisibilia enim Dei per ea qune facta
sunt, intellecta eonspiciuntur, » ait Apostolus 3. Angeli
quoque hominum conspectibus se prœbentes, vultus semper
attulere clarissimos; unde uxor Manue : « Venit, inquit,
vir Dei ad me angelieum habens vultum ^. » Inde e diverse
daemones, qui, juxta primi Pétri vocem, sub caligine ad
diem magni judicii reservantur ^, vultibus soient apparere
teterrimis, non cum se fallaciter transfigurant in angelos
lucis^, née id plane injuria, utpote qui concivium nobilium
descivere a gloria.
Ad hoc etiam nostra electorum corpora^corporisclaritati
Christi configuranda dicuntur ", ut fœditas, quœ casu seu
naturali corruptione contrahitur, ad regulam transfigura ti
in monte Dei Filii corrigitur. Si igitur interna exemplaria
a. abs D. — Jb. quamvis répété B. — c. quidquid D. — d. manque D.
1. Paulin àd Cor.^ VIII, 4 : « De escis autem, quae idolis immolantur,
scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus, nisi
unus. »
2. = Imagier.
3. Pauli ad Rom., I, 20 : « Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea
quae facta sunt, intellecta, eonspiciuntur : sempiterna quoque ejus virtus,
et divinitas, ita ut sint inexcusabiles. »
4. Liher Judicum^ XIII, 6 : « Quae cum venisset ad maritum suum, dixit
ei : Vir Dei venit ad me, habens vultum angelieum. »
5. II Petri^ II, 17 : « Hi sunt fontes sine aqua, et nebulae turbinibus exa-
gitatae, quibus caligo tenebratum reservatur. »
6. Paulin ad Cor.^ XI, 14 : « Et non mirum : ipse enim Satanas transfi-
gurai se in angelum lucis ».
7. Pauli ad Philip., III, 24 : « Qui rcformabit corpus humilitatis nostrae,
configuratum corpori claritatis suae, secundum operationem, qua etiam
possit subjicere sibi omnia. »
YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER l 7
pulchra et bona sunt, quicunque prœtendunt imaginem,
maxime cum ab eorum ordine non discrepant, unde pulchra,
inde et bona sunt . Nempe et ipse beatus Augustinus
in libro, ni fallor, de doctrina christiana dixisse recolitur :
« Quod is qui pulchrum habet corpus et turpem ani-
mam, magis lugendus est, quam si fœdum haberet et
corpus*. » Si ergo species jure vitiosa lugetur, profecto
indubie bona res est, quae pravitatis alicujus ammixtione
corrumpitur, aut tenore honestatis augetur.
Gratia igitur tibi, Deus, qui praestillaveras decori ejus
virtutem : illius enim habitudinis gravitas tolius vanitatis ^
poterat insinuarecontemptum; oculorum namque pondus,
raritas eloquendi. ac faciei motuum difficultas, minime
levitatibus intuentium obsecundat . Tu scis, Omnipotens,
tanquam primaevo ipsius tui nominis indidisti metum, tan-
quam adversus omnia lenocinia animi rebellionem. Nota,
quod vix aut nusquam inter magnae professionis fœminas
reperitur, quantum apud se tuo dono continens, tantum*
incontinentibus fuit parca detrahere ; et cum ab exteris aut
domesticis aliquotiens hujusmodi fabula motaretur^,
ipsa averti, ipsa absistere, et tali sic susurrio irritari, acsi
sua ipsius persona pariter carperetur. Verax Deus, tu
nosti quod non me cogit ad haec referenda priva tus, utpote
matris amor, sed rem haberi plusquam meorum verborum
efficientia possit, certe cum caeteros generis mei aut ani-
males et Dei ignaros, aut efferos armis et caedium reos,
multum vero eos ^ fîeri a te, nisi granditer, ut assoles,
eorum miserearis, extorres - ; sed de vita ejus opportunior
forsitan in hoc opère sese locus aperiet, jam accedàmus
ad nostra.
a. Gorr. de B (et D). nativitatis X. — b. tm. B. — c. notaretur D. —
d. Gorr. de B (et D). vereos X.
1. I, XXIV (P. L., t. 34, col. 28).
2. V. Y Introduction, p. m.
8 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1
[ C APUT III ]
Ex hac, inquam, uti credo et spero, verissima mihi
omnium quos genuit ipsa, deterrimo tribuisti nasci. Proies
ejus bifariam postrema fui ; decedentibus enim sub spe
meliore germanis, ego vita omnimodis desperatione super-
sum. In his adhuc mihi agenti malis, ut ejus merito, post
Jesum et Jesu matrem sanctosque ejus, spes salvationis
universa resedit. Scio nempe, nec discredere fas est, ut
sicut me in saeculo posita carius habuit, clarius coluit (erga
enim extrême natos matres affectuosius agunt), magis Deo
praesens non negligit. Ignis plena ^ Dei ea a juventute fuerat
in Sion, cum ne dormiendo quidem, nedum vigilando, soli-
citudo ^ mei in ejus animo cessabat. At nunc morte sibi
obita, interstitio carnis abrupto, scio in Hierusalem poten-
tius quam dici queat fervere caminum, praesertim cum illic
Deo plena, meas in quibus volvor miserias non ignoret, et
tanto mihi oberranti ^, licet felix, ingemat, quanto a suis
quae totiens ingeminabat, monitis, moribus atque vestigiis
me exorbitare considérât.
Pater et Domine Deus, qui ex hac, non fallaciter sed
vere bona, mihi qualiter et quantum nosti malo originem
tribuisti, spemquoque in ejus mihi merito praebuisti, quam
tamen nullatenus habere prœsumerem, nisi ad te, ex mei
timoré peccati, aliquantisper sub tua gratia respirarem.
Induxisti pariter et misero cordi meo, nescio si spem, aut
similitudinem spei, quod videlicet sacrosancto, superemi-
nenti et christianis omnibus exoptatissimo die nasci mihi et
renasci etiam indulsisti. Totani ferme quadragesimam sub
nimii doloris insolentia parturiens mater exegerat (quos
etiam angores mihi devio, et lubrica consectanti, totiens
improperare solebat) ; tandem solenne^ sabbatum, vigilia
scilicet Paschalis, emicuit.
a. Corr. de B (et D). plane X. — h. sollîcitudo D. — c. aberranti D. —
d. solemne D.
YEN. GUIBERTI VITJE LIBER I \)
Diutinis ergo cruciatibus agita ta, et hora propinquante
tortionibus augmenta tis, cum in partum nataliter^ puta-
retur enititum *, magis sursum ad ejus praecordia retor-
quebar. Jam patrem, amicos ac parentes f unes tus super
utroque mœror obtriverat, quia dura matri mortem proies
accélérât, prolis similiter exitium, dum ei negatur exitus,
compassionis omnibus materias afferebat. Dies erat quo,
praeter solenne *, quod singulariter et suo tempore celebra-
tur officium, quae pro faniiliaribus actitari soient officia non
fiebant. Initur ex necessitate consilium, et ad Dominicae
Matris altare concurritur, et ad eam quae sola sive etiam
Virgo semper futura pepererat, hujusmodi vota promuntur
ac, oblationis vice, id muneris piae dominas arae imponitur,
quod videlicet, si partus ille cessisset in masculum, Deo et
sibi obsecuturus clericatui traderetur , sin deterior, profes-
sioni congruae mandaretur. Nec mora languidulum quiddam
instar abortionis^effunditur, et, quod fusum erat ad tempus,
ut par erat abjectissimo, de absoluta solum matre gaudetur.
Erat illius homunculi recens editi adeo miseranda exilitas,
ut cadaveruli extemporaliter nati species putaretur ; in tan-
tum, ut iduato ferme aprili -, junci, qui in ea oriuntur
regione pertenues, digitulis apponerentur, ut corpulentiores
viderentur ^, Ea ipsa die, dum salutifero fonti inferrer,
mulier quaedam (quod mihi puero et jam ^ [adolescenti
saepenumero joci causa relatum est) de manu rotabat in
manum me transferens : « Hunccine, aiebat ^, victurum
putatis, quem prope natura deficiens emembrem edidit,
et magis lineamenti f quid simile quam corpus dédit ? »
a. D corrige naturaliter. — b. solemne D. — c. aborritionis D. — 'd. eliam
D. — e. manque D. — f. liniamenti B.
1. II faut comprendre enititum comme un mot forgé sur enitor^ ou peut-
être un supin barbare de ce verbe. Le sens de l'incidente est d'ailleurs
clair : « Comme on pensait que le travail aboutirait normalement à l'accou-
chement. »
2. Le milieu du mois d'avril, ce qui fait environ le début du printemps.
V. Y Introduction^ p. i.
3. Il ne s'agit probablement pas ici de joncs vulgaires, puisque les plantes
dont il est parlé ont besoin de tuteurs [digituli].
10 VEN. GQIBERTI YITM LIBER I
Quaeomnia, Creator meus, hujus mei quo vivere videor
status portenta fuere. Nunquid tui, Domine, servitii in me
reperiri potuit veritas? Nihil* in te solidum, nil* constans
habui ; si quid in evidentia visus sum exhibuisse operis,
intentio multotiens reddidit minus recta pertenue. Dixi tibi,
summa benignitas, Deus, quod spem, aut spei quantulae-
cumque ^ spécimen ex tam gaudiosae diei jpraestolatione
mihi nato ac renato, sed et omnium post Deum oblato
reginae contuleris. Domine Deus, nonne ex ea quam mihi
dedisti ratione jam colligo, quia dies nativitatis infructuose
viventibus nihil * utilius affert quam mortis? Si constat, et
irrevincibile est, quia nuUa possunt mérita dies praecessisse
nativos, possunt autem defunctivos ; si contingat sub bono
vitamnon transigi, fateor, nihil^omnino proderunt gloriosi
dies, sicut nec natalis, et mortis.
Si enim verum est, quia ipse fecit me, et non ego ipse
me, diemque non prœstitui, nec ut praefigeretur emerui,
collatus a Deo non spem, non honorem mihi prcTebet, nisi
diei religionem prosequens, quidquid die portenditur, mea
vita commendet. Tune plane nostrum natale ex festiva tem-
poris qualitate claresceret, si studium nostrsB actionis sus-
pirata ad integrum virtute se regeret, et introitus gloria
homini merito videretur indulta, si perseverans in œquitate
animus vitœ glorificaret exitia. Si Petrus, aut Paulus voci-
ter, si Remigius aut Nicolaus appeller, non mihi, ut poetice
loquar :
Proderit a magno dimissum nomen lulo * ;
nisi illorum, quos providentia fecit mihi seu fortuna
cognomines, sagaciter exempla resculpsero. Ecce, Deus
meus, quomodo reflatur quidquid tumebat in anima mea,
quomodo poterit floccipendi quod in fastum videbatur
extendi.
Et, o mundi et cœlorum post Unicum tuum Domina,
a. nil D. — b. nil in te D. — c. quantulœcnnque D.
1. Cf. Virgile, yEn.,I, 288.
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 11
quam bene senserunt, qui me sub illa tibi necessitate vove-
runt ! Et, o quam melius ipse sensissem, si cor, jam adultus
sub illius semper voti sententia, construxissem ^ ! Ecce me
tibi profîteor quasi specialiter dono datum, nec a me tamen
tibi diffiteor sacrilège saepius, ac scienter ablatum K Nonne
•me tibi abstuli, qui voluntates fœtidas tuo odori praetuli?
Verum etsi multo tiens hac me tibi fraude subduxi, ad te
tamen, et per te ad Dei Patris et tuum Unicum, hujus obla-
tionis intuitu, securius recucurri ; et cum ob peccata millies
récidiva tabescerem, securitas mihi de tuis inexhaustis vis-
ceribus nascebatur, miserationum tuarum antiquarum
benefîciis admonebar* ut sperarem.Sed quidillud, antiqua-
rum? Tôt expertussum, etquotidie experior miserationum
tuarum assiduitates, tôt evasi lapsuum, te eximente, capti-
vitates, ut de veteribus jam prorsus tacere libeat, ubi tanta
libéra tionum affluentia regat. Et cum peccatorum iterationes
sa?vam cordi meo obdurationem parturiant, quasi naturali-
ter ingenitus me illico ad te recursus emollit, et cum ex
mei contuitu, ex ^ mearum consideratione œrumnarum
pêne desperendo deficiam, quasi velim nolim, innasci sentio
animae miseras ad te respirandi fîduciam. Sic enim adjacet
cogitationi meae, ut, quibuscunque malis involvar, tu meis
necessitatibus, si dicere audeam, ex debito déesse non
possis : in te nempe projectum ex utero si adversum non
revisas, si reversum minime recipias, perditionis meae jus-
tas in te utique conferam causas. Plane quia tibi subest
cum volueris posse, et Filii po testas in matrem redundare
dinoscitur, a quo potius mei salutem exigere potero, quam
a te, cui, ut sic dicam, cognatœ servitutis conditione concla-
mem : « Tuus sum ego -. » Sed de his alias quam libenter
ratiocinabor tecum : caetera attingamus.
a. construissem B. — b, ammonebar B. — c. el D.
1. La phrase n'est pas très claire, parce que, au moins pour la seconde
proposition elle est mal construite. Guibert veut dire : « Voici que je
m'avoue comme un don qu'on t'a fait de moi, ô Vierge, et pourtant je ne nie
pas que moi-môme je te l'ai trop souvent repris, ce don, sacrilègement et
sciemment. » Cf. Guizot, Coll.^ t. LX, p. 354.
2. Liber Psai/n., GXVIII, 94 : « Tuus sum ego, salvum me fac : quo-
niam justificaciones suas exquisivi ».
12 VEN. GDIBERTI VIT^ LIBER 1
[CAPUT IV]
Natus igitur vix didiceram fovere crepundia * , cum tu,
pie Domine, qui pater mihi futurus eras, orphanum me
fecisti. Exausto enim octo fere mensium spatio, pater meae
Garnis occubuit : et magnas inde tibi gratias, qui hune
hominem sub christiano affeetu fecisti decedere, providen-
tiae tuae, quam de me habueras, si adviveret, indubie noci-
turum. Quia namque formula * ^ ^i^a, et naturalis quœdam
pro aetatulae illius quantitate alacritas idonea huic seculo ^
videbatur, nulli dubium erat, quin, cum literis ediscendis
habile tempus adesset, ea quae de me fecerat vota resolveret.
Bone provisor, utrimque salubriter disposuisti, ut et ego
nequaquam tuarum disciplinarum rudimento carerem, et
ille quam tibi fecerat non irrumperet sponsionem.
Magnis itaque curis illa tua vere vidua me nutrivit. Tan-
dem scholae me traditura diem beati Gregorii festivitatis ^
elegit. Audierat praefatum tuum famulum, Domine, mira-
bili superemicuisse sensu, infinita floruisse sapientia, et ideo
multa eleemosynarum congerie confessons tui instabat
saepius sollicitare suffragia, ut cui praebueras intellectum,
intellectualitatis mihi consequendae impetraret affectum.
Traditus ergo literis apices utcunque attigeram, sed vix
elementa connectere noram, cum pia me mater erudiendi
avida disposuit mancipare grammatico.
Erat paulo ante id temporis, et adhuc partim sub meo
tempore tanta grammaticorum charitas, utinoppidis prope^
nullus, in urbibus vix aliquis reperiri potuisset, et quos
inveniri contigerat, eorum scientia tennis erat, nec etiam
a. fornula exponctué B. — b. sseculo D. — c. pêne D.
1. = Hochets d'enfant.
2. Diniinutif de forma et non formula = alphabet.
3. 12 mars ou 3 septembre.
."^
VeN. GÛIBËllTÎ VltJÎ LtBEÎR 1 13
moderni teraporis clericulis vagantibus * comparari poterat.
Is itaque cui mei operam mater mandare decreverat, addis-
cere grammaticam grandaevus incœperat, tantoque circa
eandem artem magis rudis extitit, quanto eam a tenero
minus ebiberat. Tantœ vero modestiae fuerat, ut quod defi-
ciebat in literis, suppleret honesto.
Cum ergo sequestris aliquibus clericis, qui ei familiariter
sub capellanorum nomine Dei officia * celebrabant, schola-
rem illum sollicitaret hominem, et ille cujusdam consobri-
nuli mei sortitus paedagogium, quibusdam mei parenti-
bus 2j quorum innutritus erat curiae, necessarius esset,
fœminae se compellantis hortamenta considéra ns, et ejus
honestate ac severitate propensa, licet prœdictorum paren-
tum meorum vereretur offensam, ad ejus contubernium
deliberabat accedere. In qua deliberatione, hac est, ut face-
ret, visione compulsus.
Cum nocte dormiret in cubiculo (cujus et ego memini,
in quo totius nostri oppidi générale studium^ regebatur),
cujusdam species senioris praeferens caput canum, et habi-
tudinis omnimodo reverendae, manu me tenens ostio me
cubiculi inducere videbatur. In cujus cum substitisset aditu,
lectulum ejusmihi qui hoc intuebatur ostendit, et: « Vade,
inquit, ad eum, quia iste te* plurimum amaturus est, »
manumque mihi quam tenuerat laxans, cum sivisset abire,
cucurri ad hominem, et cum crebris ei ^ osculis ora compri-
merem, expergiscitur, et tanta mei affectione corripitur, ut,
conta tione^ rejecta, et parentum meorum, quibus tam ipse,
quam sui ex toto obnoxius erat, timoré recusso, ad mat rem
meam habitaturus cum ipsa concederet.
Erat autem puer isdem, quem eatenus ductitaverat, pul-
a. officia Dei D. — b. manque D. — c. manque D. — d. ciinctatione D.
1. Dès l'époque carolingienne, la lég^islation canonique s'est préoccupée
des c 1er ici vagante s (Boretius-Krause, Capiiiil. reg. Franc, 1, 196; II, 121-
122. etc.), qui sont devenus les jçoliards.
2. n s'ajîitdes parents du cousin de Guibert.
3. Il faut comprendre ici l'ironie de Guibert faisant résider toute l'uni-
versité du bourg, ^enera^e siudium, dans la chambre du pédagogue.*
14 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
cher quidem, et nobilis, sed in tantum bonarum artium
fugax, ad omnes disciplinas instabilis, pro œtate mendax
et fur^, ut, nihil * profîciente custodia, vixinschola, sed pêne
omni die delitescens reperiretur in vineis. At hominem cum
JDuerilis vecordiae tœduisset, et ei matris meœ opportune
familiaritas arrisisset, et visionis praelibatae ténor, rem,
quam petebat, sibi potissimum inviscerasset, pueri comi-
tatu deserto, et sub quibus agebat dominos aeque reliquit.
Quod tamen haud impune fecisset, nisi eum matris tam
reverentia, quam potentia protexisset.
[CAPUT V]
Sub se igitur constitutum tanta puritate me docuit, ab
insolentiis, quae innasci priméevitati illi soient, tanta since-
ritate cohibuit, ut me penitus a communibus lupis arceret,
absque suo comeatu ^ nusquam abire permitteret, non
cibum praeter domi sumere, non cujuspiam munus nîsi
licentia a se data suscipere, nihil non temperanter, non in
verbo, non in respectu, non opère, agere, ut non clericatum,
quin potius monachatum a me videretur exigere. Nam cum
sequevi mei passim ad libitum vagarentur^, et eis debitae
secundum tempus facultatis frena^ paterent, ego, ab hujus-
modi per sedulas coercitiones inhibitus, clericaliter infu-
latus sedebam, et cuneos ludentium quasi peritum animal
spectabam^. Dominicis etiam et diebus sanctorum festis
sub exercitus scholaris censura cogebar, et nullo die, uUo
vix tempore feriatum me esse licpbat, ac unimode semper
ad subeunda studia perurgebar. Ipse autem me solum
edocendum suscipiens, neminem alium quem doceret per-
mittebatur habere.
Et cum mihi ita insisteret^^, et ingeniolum meum prœ
a. Gorr. de D. furibus exponctucB. — b. nil D. — "c. commeatu B. comi-
talu D. -^ d. Gorr. de B (etl)). vocarentur X. — e. frœna B (et D). —
f. Gorr. de D. expeclabam B. — g. Gorr. de D. instilerel B.
VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER 1 48
tanta instantia quisque adintuens exacui plurimum crede-
ret, spes omnium cessabatur. Dictandi enim ac versifi-
candi* ad integrum scientiae expers erat. Interea saeva fere
quotidie alaparum ac verborum grandine lapidabar, dum
îpse me cogeret discere, quae docere nequiverat.
Duxi apud eum sub hac inani coUuctatione ferme sexen-
nium, sed nihil quantum ad tantum temporis* allinet inde
extuli operae prelium ; alias autem quantum ad totius hones-
tatis rudimentum spectare dinoscitur, nihil ^ fuit quod non
meis utilitatibus impendisset : quidquid modestiae, quidquid
pudicum ac exterioris elegantiae fuit, eo fidelissime et aman-
ter me imbuit. Sed parum pensi ac moderati in eo eum
habuisse facto in me periculo persensi, quod quasi obtentu
discendi irremissibiliter me ac negotiose urgebat; quo enim
prœter modum non dico puerilis, verum omnis hominum
natura meditationis assiduitate distenditur, eo amplius
hebetatur, et quo ferventius ad studii perseverantiam
acrimonia mentis ignescit, eo viribus ex nimietate subac-
tis, ex rigore in lentitudinem versus animus usquequaque
tepescit.
Necesse est igitur involucro adhuc corporis aggravatum
ageretemperatiusintellectum,quia, sisilentium hora média
fit in cœlo, ut non possit vigor irremissus, dum advivitur,
contemplationis inesse dono, sic nec jugis, ut sic ^ dicam,
pervicacia in cogitatione qualibet laboranti constabit
ingenio^. Inde itaque intensisunicuilibet rei cordibus vicis-
situdines intentionum credimus adhibenbas, ut, dum
diversa alterna tim mente tractamus, ad unum cui potissi-
mum animus affigi, quasi ex indulto recreati...^ noviores
redeamus . Habeat denique lassabunda aliquotiens ^ natura
sub aliqua sui operis varietate remedium. Recordemur Deum
non uniformiter instituisse seculum^', sed sub diebus ac
a. tempus D. — b. nil D. — c. ila D. — d. Lacune. — e. aliquoties D. —
f. sœculum.
1. Ces deux termes paraissent synonymes.
2. La construction de toute cette phrase est loin d'être satisfaisante,
mais laisse pourtant apparaître la pensée de Guibert. Cf. Guizot, Coll.^
t. IX, p. 360.
16 VEN. GUIBEATI VltiÈ LIBER 1
noctibus, sed sub vere ac aestate, sub autumno et hyeme,
mutationibus nos oblectasse temporum. Videat ergo quis-
que, cui nomen magistri ascribitur, qualiter moderetur
disciplinas puerorum ac juvenum, quia non aliter œstima-
lus tractandos, inquibus gravitas plenaria viget etiam more
senum.
Erat igitur homini illi pênes me saevus amor, non *
nimietas severitatis in injusto videbatur verbere ; eminebat
tamen totius diligentia observationis in opère. Minus plane
digne vapulabam, quia si ipse haberet quam profitebatur
docendi peritiam, eorum profecto, quae recte dixisset,
optime pro puero capaxeram. Sed quia minime ex sententia
loquebatur, et sibi nullatenus patebat, quod expromere
nitebatur circa vilem, sed non patulum, qui colligi ab eo
non poterat, nedum intelligi, faceret orbem, ejus inaniler
fabula versabalur. Rudis enim in tantum fuerat, ut quod
maie semel jam, ut prœlibavi, grandœvus hauserat, incor-
rigibiliter retineret, et, si quid improvide, ut sic dicam,
hisceret, sua omnia sensa authentica* œstimans, tueretur
atque defenderet plagis. . . ^, sed tantae procul dubio vecordiap,
ut arbitror, pepercisset; priusquam enim, ait doctor idem,
quam scientiam natura combiberit, non majoris est gloriae
dixisse quod noveris, quam tacuisse quod nescias *.
Cum dure itaque in me ulcisceretur, quia quod nesciebat
ipse nescirem, perpendendum sibi plane erat, quia mali
plurimum fuerat, cum a fragili exigeret pectusculo, quod
non indiderat. Sleut enim verba amentium etiam a sensatis
colligi aut vix, aut nuUo modo possunt, ita eorum dicta,
qui nesciunt et scire se asserunt, et aliis tradunt, ex sua
ipsorum explanatione tenebrescunt. NihiH enim difficilius
invenias quam si velis disserere ipse ^ quod nescias, dicenti^
quidem obscurum, obscurius audienti, non secus ac si
lapidem uterque reddat^^. Hoc dico, Deus meus, non quod
a. Gorr. de I). nam H. — b. autenlica B. — c. Lacune. — d. nil D. —
e. manque D. — /*. discenti D. — g. Corr. de D. redat exponctué B.
1. Guibert fait allusion à un passage qui manque provenant d'un auteur
désigné parle mot doctor.
VEN. GUIBERTI VIT^E LIBER l 17
notam tanto amico inuram, sed ut intelligat quisque qui
legit, ne quidquid autumamus pro certo docere velimus,
neque conjecturarum nostrarum nebulis et alios involva-
mus. Proposui enim praBsentem pro sui tenuitate materiam
vel ratione condire, ut si alterum minus appretiandura et
merito computatur, alterum aliquo tiens operae pretium œsti-
metur.
[CAPUT VI]
Quamvis ergo tanta me severitate deprimeret, alias
tamen omnibus modis propatulum faciebat, quod me pêne
non alia quam se charitate diligeret. Adeo nempe vigili
milii solicitudine incumbebat, adeo propter quorundam*'
invidentias saluti meae providebat, obsoletos aliquorum,
qui mihi observabantur, mores, quanta caverem auctoritate
docebat, matrem super cultissimo mearum vestium appa-
ratu tantisper urgebat, ut non paedagogi, sed parentis, non
corporis mei tutelam, sed aniniœ curam agere putaretur.
Mihi vero licet pro aetate hebeti atque pusiolo tanta pênes
eum vicissitudo amoris incesserat, licet gratis multotiens
cuticulam meam multis vibicibus proculcaret*, ut non
metu, qui in aequœvis assolet, sed neseio quo meduUitus
insito amore, ei, totius ejus asperitatis oblitus, obsequerer.
Multis certe saepius experimentis idem me magister,
materque tentarunt, cum debitum me sibi utrobique timo-
rem ivqne redhibere vidèrent, utrum sub unius rei imperio
alterutrum prœferrepraesumerem.
Incidit tandem occasio, in qua neutro eorum super
hujusmodi quid agente factum constitit absque ulla ambi-
guitate periculum. Semel in schola "vapulaveram (schola
autem non alia erat quam quoddam domus nostrap trieli-
nium). Aliorum enim, quos aliquando docens acceperat,
a. quornmdam D. — b. Corr. de D. prosalcarei B.
Ven. Guiberti viia. 2 .
é
18 VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER I
mei solius causa curas obmiserat. Sic enim aucto questu,
et delatione honoris prudens ab eo mater exegerat. Soluto
igitur vespertinis quibusdam horis qualicunque illo studio,
ad materna genua graviter etiam praeter meritum caesus
accesseram. Quae cum an eo vapulassem die, ut erat solita,
rogitare cœpisset, et ego, ne magistrum detulisse viderer,
factum omnino negarem, ipsa, vellem noUem, rejecta inte-
rula^, quam ^ subuculam, immo * camisiam vocant, liventes
attendit '^ ulnulas dorsiculi ex viminum illisione cutem
ubique prominulam, cumque meae teneritudini ad nimium
sœve illatum ^ visceraliter doluisset, turbulenta et aestuans,
et oculos mœrore suffusa : « Nunquam, ait, deinceps cleri-
cus iîes, nec ut literas discas ulterius pœnas lues. » Ad
heec ego eam cum qua poteram animadversione respiciens :
<( Si, inquam, proinde mori contingeret, non desistam quin
literas discam, et clericus fiam. » Promiserat enim, si
eques vellem fieri, cum ad id temporisa emersissem, appa-
ratum se mihi militiae et arma daturam.
Quae cum universa non sine multa aspernatione respue-
rem, illa tua famula, Deus, adeo grate suas accepit injurias,
adeo alacris ex suo est facta contemptu, ut haec eadem qui-
bus ei obstiteram, magistro meo responsa retexerit. Laeta-
bantur igitur uterque, quia ad id quod paterni voti
fuerat, ambienter asplrare viderer, dum quo magis celeri-
ter'' literas ipsas, quam vis non beneinculcarentur, amplec-
terer, nec ecclesiasticis officiis me tricarem, immo cum
hora solicitaret, opusve esset, nequaquam tali loco ac tem-
pori prandia ipsa praeferrem : tum quidem sic. At vero,
a. B f» 42, par suite de rintercalation fautive des fT. 36-41 ; main nouvelle
(celle des corrections à X). — b. imà D. — c. illatam D. — d. Gorr. de B
(et D). celerer X.
1. = Chemise. Les mots suivants {subucula, camisia) sont synonymes.
2. Le verbe attendere peut gouverner deux accusatifs.
3. Cet âge est variable, mais on ne peut guère le faire descendre au-
dessous de 15 ans (cf. Guilhiermoz, Les origines de la noblesse en France
au moyen âge. Paris, 1902, in-8, p. 418 sq.). Le cas de Vadoubbement par la
mère — et c'est bien ce qui arrive ici — n est pas signalé par Guilhiermoz
{loc. cit., p. 394).
VEN. GUIBERTI WTM LlBEK I 19
Deus meus, tu scis, quantum abhac mea postmodum inten-
tione desciverim, et quam luctuabundus ad divina proces-
serim, quodque actus verberibus vix adesse eonsenserim :
erant plane, Domine, non religionis cujuspiam, qui ex
aliqua intellectualitate deseenderent, sed puériles quidam,
qui tune cogebant impetus. At postquam adolescentia,
ingenitœ nequitiae jam effœta conceptibus ^, sese in totius
pudoris damna proripuit, vêtus illa devotio prorsus exta-
buit. Etsi adhoram, Deus meus, bona voluntas, immo ^ simi-
litudo bonae voluntatis visa est excanduisse, pessimarunf
cogitationum imbribus obnubilatam mox contigit eam ^ deci-
disse.
[GAPUT VII]
Contendebat denique mater mea eeclesiasticis me bene-
fîciis quoquo pacto inserere K Prima igitur insertionis causa
non modo mala, sed et nefaria extitit. Adolescentulus
frater meus quidam eques, et municeps Clarimontis^ castri,
dico autem ^ ejus quod inter Compendium atque Bellovacum
situm est, a domino ipsius oppidi, nescio utrum donativi,
seu feodalis debiti gratia, dandas opperiebatur ^ peeunias -^
Cumque ille/' largiendorum, ut opinor, inopia prœbere
diferretfi^, quorumdam parentum meorum consilio illi sug-
gestum est, ut canonicam, quam praebendam nominant,
ecclesia) loci illius \ qua3 ejus ditioni contra scita canonum
a. B f° 36 ceptibus. — b. imô D. — c. manque B (et D). — d. duo anle D.
— e. operiebatur D. — f. illis D, — g. deferret D.
1. La papauté était bien forcée d'accepter au même moment les résul-
tats de ces brigues familiales. Le chapitre 5 du concile de Rome de 1099
porte : « Quicumque sane cupiditate parentum, cum adhuc essent parvuli,
ecclesias vel ecclesiarum bénéficia per pecunias adepti sunt, postquam eas
omnino dimiserunt, si canonice in iis vivere voluerint, pro misericordia
ibidem eos esse concedimus » ^Labbe, Go/ic, X, 615).
2. Glermont-en-Beauvaisis, Oise, ch.-l. d'arr.
3. Sur cette espèce de fief en argent, cf. P. VioUet, Hist. du droit civil
français, Paris, 1905, in-8, p.^687-688.
4. Cf. le comte de Luçay, Etude sur le comté de Clermont-en-Deauvoisis^
Paris, 1878, in-8.
20 VEN. GUIBERTI Vlïii: LIBER 1
subjacebai, mihi daret, et a fratre meo pênes eum repe-
tundarum molestia jam cessaret.
Erat ea tempestate nova super uxoralis presbyteris
apostolicae sedis invectio, unde et vulgi clericos zelantis
tanta adversus eos rabies œstuabat, ut aut eos ecclesiastico
privari beneficio, vel abstineri sacerdotio infesto spiritu
conclamarent *. Ad hoc ^ patris mei quidam nepos, vir suos
cum potentia, tuni prudentia prœminens^, cum venerio*^
operi adeo pecualiter indulgeret, ut cujuspiam neeessitu-
dini fseminarum in nuUo deferret, tanta in elerum super
prœfato canone bachabatur instantia, acsi eum singularis
ad detestationem talium pulsaret pudieitia : et cum esset
laicus et suis arceri non posset legibus, quanto laxiores
fuerant, tanto his abutebatur fœdius, neque enim uxoriis
poterat contineri retibus, quippe qui hujusmodi numquam^
passus est illaqueari nexibus. Hiis igitur cum fsetido passimi
pro talibus sparg-eretur odore, sed tum eum saecularis, qua
praîminebat *^, ôpulentia defensaret, numquam ^ suœ objectu
impuritatis adversus sacrum ordinem ipsius pervicacia deto-
nare cessabat.
Causam itaque nactus, qua mihi cujusdam loculosi-, ut
ferebant, presbyteri detrimento proficeret, apud castrensem
dominum, pênes quem satis superque poterat, utpote qui
ei tantopere necessarius erat, egit, ut clerico absente et
penitus inconvento me evocaret, et investituram prœfata?
mihi canonicie daret. Ecclesiœ enim illi contra jus et fas
maie ab episcopo indulta licentia abbatiabatur^^, et canones
a canonicis non canonicuS^^ exigebat. Quia ergo tune tempo-
a. /ia?c D. — b. prœeminens D. — c. venerico D. — d. nunqiiam D.
— e. prœeminebat D. — /'. abatiabainr D. — r/. non canonlcus a cano-
nicis D.
1. Au même moment, Urbain II faisait condamner ces mœurs aux con-
ciles d'Amalfi (c. 2 et 12, Labbe, Co/ic, t. X, p. 476-477) et de Clermont-
Ferrand (c. 9, ibid., p. 507).
2. Locu^o.si n'est pas pris ici dans son sens habituel. Il semble s'appli-
quer péjorativement à la naissance ou à la fortune du prêtre en question.
VEN. GUIRKRTI VIT JE LIBER 1 21
ris non modo conjugale in exitium ^ primorum ordinum ^ et
canonicatis personis causabatur commercium, sed etiam
non minus eeclesiastieorum citra animarum regimina offi-
ciorum, ut sunt praebendie, cantoratus, pra^positurœ et
cetera* id genus, crimini ducebantur emptiones, ut de liono-
ribus sileam, qui interna jubentur actitare négocia^ quique
ejus, qui praebendam amiserat, clerici faventes partibus, et
aequaevorum meorum plurimi super simonia et excommuni-
catione, quae recens percrebruerat, crebra cœperunt motare
susurria '^, Idem namque cum esset presbyter, et uxorem •
haberet, qui ab ea officii sui suspeusione absterreri non
poterat, facere siquidem missas omiserat. Quia ergo post
corpus suum mysteria divina posuerat, ea recte plexus est
pœna, quam seevasisse sacrificii abrenuntiatione putaverat.
Itaque spoliatus canonica, quia per quod arceri possit
amplius non habebat, missas quaslibet '' jam libère, retenta
etiam uxore, cantabat. Ilinc celebri rumore satum est,
quod inter eadem sacra matrem meam cum sua familia
repetita in dies excommunicatione conficeret. At mater
divinorum semper timida, et peccatorum pœnas et proinde
oflfendicula verens, il H maie pra^bitîP illico pra'bonda; renun-
cis^t, et sub spe obitorum clericorum, aliam mihl apud çastri
dominum locat*^. Fugimus itaque arma ferrea, et inciditnus
in arcum a?reum. Sub pra\stolatione enim aliénée mortis
a. Corr. de B. iriiim X (et D). — b. cœtera D. — c. negotia D. —
d. Corr. de D. quolibet B.
1. Les ordres ecclésiastiques du sous-diaconat, du diaconat et de la
prêtrise.
2. On peut traduire cette lonj^ue phrase de la façon suivante: « Comme à
cette époque non seulement leurs relations conjugales devenaient un péril
pour les persf»nnes des trois premiers ordres et pour les chanoines, mais
qu'on considérait comme un crime l'achat des fonctions ecclésiastiques
qui ont trait à la cure des âmes, comme préhendes, chanlreries, prévôtés,
etc., sans parler des honneurs ^épiscopaux et abbatiaux], tous ceux
qui sont excités à orj^aniser des discordes intimes, tous ceux qui
suivent le parti de tout clerc qui a perdu sa prébende, beaucoup enfin de
mes contemporains commencèrent à élever des murmures nombreux à
l'occasion de la simonie qui s'était développée récemment, et au sujet de
Vexcommunication. » La traduction de Guizot {Coll., t. IX, p. 368) manque
de précision.
3. Exemple d'expectative condamné formellement ici par Guibert.
4»
22 VKN. GUIBERTI WTM LIBER I
aliquid dari, nihil aliud est, quam cotidianum homicidam
quempiam jubere fieri.
Domine Deus meus, ita tune spebus illis pessimis * invol-
vebar, et tuorum expectatione donorum, quae necdum
experiri didiceram, nuUa tenus detinebar. lUa tua mulier
nondum comprehenderat, quas spes, quas securitates de
meis apud le vietualibus habere debuerat, nec quœ bénéficia
a te mihi erant parla, cof*;noverat. Quia enim aliquantisper
adhuc in mundo agens, qu8B mundi fuerant, sentiebat,
. nimiriim ea, qua? sibi ipsa provide re delegerat, mihi etiam
ipsi mundana, ut putabat, quœsituro quaerebat. At, post-
quam, animœ propriœ animadverso periculo, innumeros
cordis angulos ad praeteritœ deplorationem vitœ congessit,
quasi diceret : « Quod mihi nolo fieri, alii non faciam^, »
ea quœ pro se contempsit agere, extremae arbitrata est
dementiœ pro aliis exercere, et quod sibi ambire desierat,
nefarium rata est ad sui perniciem alteri concupisse. Quod
longe aliter a multis fieri constat, quos quidem attendimus
sua ad integrum obtentu paupertatis abjicere, sed aliorum,
non modo suorum, quod et ipsum malum est, sed etiam
exterorum, quod deterius, plus nimio procurationes ardere.
«
[CAPUT VIII]
Sed libet paulo altius, quantum nostri temporis mentione
recurritur, status religionum conversionumque, quas vidi-
mus, attingere ; unde et banc ipsam^..., necnon et pleros-
que alios bonœ mutationis contigit exempla sumpsisse*^.
Monachile propositum sub antiquis floruisse temporibus
affluens scriptorum relatio est. Nam quia super exteris
mihi regionibus silentium est, sub quibusdam Franciae
regibus hujus scita^ institutionis, varia diversis extruenti-
a. pessimus D, — b. Lacune. — c. siimsisse B.
1. Cf. Matthieu, vu, 12.
2. Dans le sens de décrets, c'est-à-dire de rèpflesrelig^ieuses.
m.> . ■ • ^'
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1 23
bus loca coluisse noscuntur; -in quorum aliquibus tam pie
vivenlium confluxit enormitas, ut miremur tantam homi-
num frequentiam quoraodo cohibere valuerit adeo locorum
arcta capacitas. Inter quœ profecto queedam spécial! pol-
lentia districtione fuerunt, quae nonnulla, in quibus fervor
ordinis tepuerat, monasteria sœpe nobiliter innormarunt,
ut fuit aliquando Luxovium ^ in Gallia, quœdam etiam in
Neustria^, quœ nunc appellatur Northmannia. Sed quia
juxta illud poetae veridici dictum, quod videlicet summis
negalum est stare diu, et quod multo verlus constat, dece-
dente inter habenas iniquitatum sa^culo, sanctœ conversa-
tionis refrixit uaritas ^, et rerum opulentia quasdam post-
modum sensim deseruit ecclesias : et inde bene conver-
santium, dum et ipse manuum labor sorduit, facta est
raritas.
Unde nostris monasteria vetustissima numéro exténuai a
temporibus, rerum antiquitus datarum exubérante copia ^,
parvis erant contenta conventibus, in quibus perpauci
reperiri poterant, qui peccati fastidio sœculum respuissent ;
sed ab illis potissimum detinebantur ecclesia», qui, in eis-
dem parentum devotione contraditi ^ ab ineunte nutriel)an-
tur aetate. Qui quanto ^ minorem super suis, qua^ nulla
sibi videbantur egisse, malis, metum habebant, tanto intra
cœnobiorum septa remissiore studio victitabant; qui admi-
nistra tiones ac officia forastica, cum pro abbatum a ut
necessitate, aut libitu sortirentur, utpote voluntatis propriœ
a. charitas D. — b. quantum D.
1. Monastère de Luxeuil (Haute-Saône^ arr. de Lure, ch.-l. de canton),
fondé vers 590, par saint Golomban.
2. L'usage du mot de Neustrie pour désigner le pays occupé par les
Normands apparaît pour la première fois avec Dudon de Saint-Quentin.
Dans la Préiace des GestaDei per Francos^ Guibert revient sur l'identifica-
tion de Northmannie et de Neustrie (Dachery, Guih. op., p. 369).
3. Expression consacrée par les règles monastiques (en particulier le
ch. IV de la règle bénédictine). Cf. Dachery, A'o^ae, p. 582.
4. Sur ces oblats, v. Lanfranc, Epist., XXXÏI (éd. dans Dachery,
Guib. op., p. 416. Migne, P. L., t. 150, col. 531-532), la note de Dachery, l. c,
p. 362-368, et R. Chasles, dans Positions des thèses... de l'École des Chartes,
1906, p. 43-5K
24 YEN. GLIBERTI VIT.E LIBER 1
avidi, exterioresque licentias minus experti, ecclesiaslicas
occasione facili dilapidare pecunias, hiis ^ expensis redditus
seu gratuite dilargiri ^. . . Et licet tum minus apud eos
religio curaretur, ex sua siquidem fiebant raritate ipsi
monachi cariores.
[CAPUT IX]
Cum ergo sic se agerent, et alieujus ad eos pretii vix
ullus accederet, quidam eomes castelli Britoilensis^^, quod
in Ambianorum Bellovacorumque confînio consistit, ad
excitandas plurimorum mentes emersit. Is in œtate positus
florulenta, cum gratissimae esset elegantiœ, praesertim cum
sicuti nobilitate genus ejus, ita et mirabili specierum cons-
picuitatepolleret, aliorum quoque municipiorum, divitiarum
etiam omnium claritate pateret, mens tandem hominis in
multo superbiae fastu constituta resipuit, et ad ejus, quam
seculariter^ sectari cœperat, vitiorum miseriam sese con-
templando retorsit. Animae igitur suae miserabilitate pers-
pecta, et quia nil aliud quam dampnare^etdampnari^', fœdare
et fœdari in seculo ^ faceret, quem vivendi modum arriperet,
diu cum quibusdam, quos tanti desiderii conscios et
comités habere delegerat, multimode plura discutiens, per-
tractabat. Vocabatur autem ipse Ebrardus ^\ vir inter pri-
mores Francife undecumque famosus -.
a. hls D. — h. Lacune. — c. Capitales B. Britoliensis D. — d. sœcula-
riler D. — e. damnare D. — /*. damn.tri D. — g. sœcalo D. — h. Capitales B.
1. Breteuil-sur-Noye, arr. de Clermont, ch.-l. de canton.
2. Evrard, fils d'Evrard, vicomte de Chartres, apparaît comme témoin
dans une charte de Gautier, évèque de Meaux, entre 1045 et 1082 (d'Arbois
de Jubainvillc, Hist. des comtes de Chumpacfne, t. I, p. 495). Il appartenait
à la famille du Puiset ; on ne sait pas la date de sa naissance, et il est mort
le U> septembre d'une année indéterminée, après 1005 (A. de Dion, Les
seicfneiirs de Breteuil-en-Bennvaisis, dans Mém. de la Soc. de l'hist. de
Puris, 1883, t. X, p. 203-205). Quand il quitta le siège, il fît don à l'abbaye
de Marmouliers, où il devait plus tard se retirer, de la terre de Notton-
ville: cette donation est de 1073 (de Dion, loc. cit., p. 204), et elle est
précédée d'une notice qui résume l'histoire d' vrard : « lUustris quidam
VEN. GUIBERTl \ITM LIBER T 25
Tandem expresse in evidentiam operis diutinae cogita-
tionis intuitu, nemine remansurorum conscio, cum illis,
quos in sodalitiurii arripiendae hujus religionis sibi clandes-
tina soUicitatione consciverat, in neseio quas exteras fugax
excessit provincias ; quas sui prorsus nominis ignaras, cum
libenter incoleret, et carbonibus faciendis, ad opem sump-
tuum, operam daret, et hac illacque cum suis per rura et
oppida venum ferret, tum primum ratus est se supremas
attigisse divitias, et erat considerare omnes ab intus fîliae
régis glorias. Quid? Exemplum unde et ipse sumpserit hic
attexam.
Teudebaldus ^ ^ , quem sanctum hodie universi agnomi-
nant^, ut multœ jam ecclesiae sub ejus nomine consistentes
ipsum passim insigniant, juvenis génère nobilis extitit
ante id tempus. Qui, inter ipsa rudimenta militiae arma
despiciens, nudipes a suis elabitur, supradicto artifîcio
addicitur, per quod aliquamdiu sub insolita necessitate
vita transigitur. Hoc, inquam, animatus exemple Ebrar-
a. Capitales B.
Carnotcnsis vicecomes, Ebrardus nomine, audita Domini voce qua dicit :
« Nisi quis renuntiaverit omnibus quae possidct, non potest meus esse
« discipulus », et « Venite ad me, omnes qui laboratis et oneratiestis, et ego
« vos reficiam » ; timens ne, si ab ista Domini benignissima admonitione se
faceret alienum, aiienaretur etiam in luturo a regno cœlorum, excogitare
cœpit qualiter ad ipsum Dominum propiusaccederet, ipsiusque servitio se
familiarius manciparet. Et quia ad hoc magnum ei faciebant impedimentum
et praesens saeculum, et quaeque in eo possidere videbatur, nec facile illi
erat adimplere quod volebat, maiuit omnia relinquere, quam pro hisin per-
petuum infernales cruciatus sustinere. Igitur honorem suum et possessiones
fratribus suis dereliquit ; reliqua autem quae in auro et argento habere
poterit, pauperibus erogavitiquatinus nihil jam sollicitusde rébus transito-
riis, securius et expeditius inhiaret divinis. Intra illa... » (//. F., t. XIV,
p. 33). Il abandonna, comme Simon de Crépy, sa femme, pour devenir le
frère Ebrardus de Pnteolo, comme il se lit au bas de plusieurs chartes de
Marmoutiers (De Dion, loc. cit., p. 204-205).
1. Saint Thibaud est né à Provins, dont il est le patron, et est mort à
Vicence en Italie (Mabillon, Ann. Ord. S. Ben., siec. VI, pars II, p. 157-
158). On a deux vies contemporaines de ce personnage, pubHées l'une par
Mabillon {loc. cit., p. 158-168; cf. Sigebert de Gembloux, Chron., an. 1050,
dans .Vo7i. Germ., SS., t. VI, p. 359), l'autre par les BoUandistes {AA. SS.,
Juin, t. VII, p. 5i3-5i6). — Cf. A. Allou, Vie de saint Thibaut, prêtre et
ermite, patron de la ville de Provins, Meaux, 1873, in-8. Il a été considéré,
au XIX» siècle, comme le fondateur de la charbonnerie (O. Ditto, Massone-
ria, Carboneria ed altre società segrete nella. sloria del risorgimento ita-
liano. Torino-Roma, 1904, in-8, p. 139, n. 1).
2. La bulle de canonisation de saint Thibaud contient un résumé de sa
vie {AA. SS., loc. cit., p. 546-548).
26 YEN. GUIBERTI \ITM LIBER I
dus, ex tam humili opifîcio, ut prœmisimus,' victitare
decreverat.
At, quia nulla sunt bona, quae non aliquas aliquociens^
praebeant alicujus malignitatis causas, dum in aliquo, die
quodam, nescio quid acturus operis, esset vico, ecce quis-
piam ei astitit sub Tyria ^ lacerna, tibialibus sericis pedulum,
abscisione damnatis *, muliebriter diductis a fronte crinibus
et summas attingentibus ulnas, amasium potius exhibens
quam exulem. Quem ille, cum ex vera quis esset sinceri-
tate perquireret, et ille oblique paulum oculo abducens
supereilium, specie pudoris ablata, dieere contaretur, et
ille contabundo magis ac magis pie curiosus instaret, ad
ultimum tandem vix quasi hominis instantia victus erupit :
« Sum inquit (sed vos quaeso*^, cuipiam ne dicatis), Ebrar-
dus Britoilensis ^ quondam cornes, qui, ut scitis, in Fran-
cia olim dives, exilio me relegans, spontaneas peccatorum
meorum pœnas luo ». Dixerat vir illustris, et eum, qui se
interrogaverat, arrogatae sibi personœ repentina translatione
confudit. Admiratus igitur incredibiliter perversi hominis
impudentiam, spreto, ut sic dixerim, simulacri^ illius allo-
quio, ad suosinde sermone relato Z', ait : « Sciatis, o amici,
hoc vitae propositum nobis quidem utile, sed aliis quam-
plurimis exitiale, quia quod ab istiusS^ore audistis, de mul-
tis consequenter intellexisse potestis. Si igitur Deo intègre
placere volumus, quod aliis scandali, imo falsitatis occa-
sionem praebet, evitare debemus. lUo itaque stabiliter nos
feramus; ubi sublato exilii, quod pro Deo patimur, nomine,
causas omnibus arrogantis vocabuli subtrahamus » . Hiis '*
edictis, commutato consilio, Majus Monasterium^ petivere,
ibique, suscepto sanctae conversationis habilu, perenniter
deserviere.
a. aliquotiens D. — b.Corv. de D. tiria B. — c. manque D. — d. Les deux
mots en capitales B. — e. simulachri D. — f. relato sermone D. —
g. ipsius D. — h. his D.
1 . La lacerna est un manteau de pluie, les tibialia des pantalons ou braies,
les pedules des chaussons.
2. Marmoutiers, célèbre couvent aujourd'hui en ruines, Indre-et-Loire,
àrr. de Tours, commune de Sainte-Radegonde. Voir p. 24, n. 2.
an
YEN. GUIBERTl VITiË LIBER l 37
Hune ipsum audivimus tantas, dum seculo * viverei, cul-
tiorum vestium habuisse curas, ut nuUis ditioribus impar
esset : adeo autem indignabundœ habitudinis, ut facile
euipiam, vel verbo, aggressibilis nequaquam videri posset.
Quem postmodum sub monaehia positum, tanta corpus
suum vilipensione habere conspeximus, ut indumenti vili-
tas, vultus demissio, membrorum exilitas, non fuisse
comitem, sed agrestem rusticulum loqueretur. Et cum per
urbes ac oppida pro abbatis imperio mitteretur, nunquam
propria addici potuit voluntate, utcastella, quae reliquerat,
vel semel ingredi pateretur. Hœc, qme superius relata sunt,
ipse mihi retulit, cum me adhuc juvenculum tantopere
veneraretur, atque suœ consanguin itati ^ asciscerét, ut
amoris sui atque cultus speciali quadam singularitate
donaret.
Gui inolitum quiddam curialissimum fuit, ut si quos
reperiret, quos praeniinere ^ literis sciret, in libellulo, quem
ad id operis secum ipse crebro gestaret, quemque pro suo
captu dictitare prosa seu versibus cogeret, ut dum quo-
rumque ^, qui super eo praedicabantur studio, dicta colli-
geret, ex dictis etiam singulorum sensa ^, libraret ; quœ
siquidem quamvis per se non caperet, ex eorum tamen,
quibus hœc legenda pan débat, indubie sententia mox tene-
ret, in quo potissimum quis autin sensu, aut carminé accu-
ratiora dixisset. Haec de viro quondam nobili, sed jam
nobiliore fine bono libasse sufficiat. Is, inquam, inter
memoriae nostrœ viros exemplo primus conversionis glo-
riosiore resplenduit.
[CAPUT X]
At vero qui Paulum ex Stephani sibi oratione creavit ^,
exemplum idem multo felicius latiusque per potentiorem
a. sœculo D. — h. consangninilatis D. — c. prœeminere D. — d. quorum-
cnmque D. — e. Gorr. de D. censa B avec s interlinéaire.
1 . Cf. Acl. ApostoL, VII, 57, et XXII, 20.
28 YEN. GUIBERTI VlTiË LIBER l
satis alterum propagavit. Simon* enim quidam^, Radulfî *
comitis fîlius, mirabili nostri temporis religionem inopinae
mutationis claritate ditavit. Qui quidem Radulphus'^^'* quam
celebris ubique Francorum potentiae fuerit, quas urbes
invaserit, quot oppida 'mira sagacitate quœsita^ tenuerit,
multi superstites, qui ejus actuum meminere, sunt testes.
Quantus etiam fuerit ex eo uno conjici posset, quod Hen-
rici* régis uxorem, Philippi * itidem régis matrem, in con-
jugio post mariti decessum habuerit.
Juvenculus igitur Simon*', cum mortem pater obiisset^,
obtento eomitatuum ejus honore brevi tenuit. Nam causam
adeo maturatae conversionis hanc aliqui fuisse ferunt. In
quodam oppido ^, quod sibi usurpatione potius quam here-
ditate ^ provenerat, ejusdem patris reliquiae conditae fuerant ^.
a. Capitales B. — b. Capitales B. Radulphi D. — c. qusesiia mira
sagacitate D. — d. obisset B. — e. hœreditate D.
1. Simon, comte de Valois, succéda à son père Raoul III en 1074, Son
beau-frère Barthélémy Bardoul, sire de Broyés, et le roi Philippe I*"" lui
firent à plusieurs reprises la guerre. L'exhumation du corps de son père,
qui eut lieu le 22 mars 1077, 1 amena à renoncer au monde. Délaissant, la
nuit même des noces, sa femme Judith, fille du comte d'Auverj^ne,
Robert II, il s'enferma au couvent de Saint-Oyen ou de Saint-Claude, tan-
dis que sa femme entrait à la Part-Dieu. Simon mourut à Rome le
29 septembre 1082, après une mission que lui avait confiée le pape auprès
de Robert Guiscard. Ses biens avaient été accaparés par les barons
voisins à son entrée en religion, en particulier par Etienne de Champagne et
Enguerrand de Coucy ; le roi s'empara du Vexin {Art de vérifier les (dates,
t. II, p. 703-705).
2. Yves de Chartres donne la généalogie approximative de ce personnage
{Epist., n*» 45, dans Migne, Patr. lat., t. 162, col. 57-58) : « Perlatum est ad
aures nostras quod Mellentinus comes ducere velit in uxorem flliam
Hugonis Crispeiensis comitis... Horum autem consanguinitas necignola est
nec remota, sicut testantur et probare parati sunt praeclari viri de eadem
sati prosapie. Dicunt enim quia Gualtcrius Albus genuit matrem Guale-
ranni comitis, qui genuit matrem Roberti comitis. Item supradictus Gual-
terius genuit Radulphum patrem alterius Radulfî, qui genuit Vermandcn-
sem comitissam, ex qua nata est uxor comitis Hugonis, cujus flliam nunc
ducere vult Mellentinus comes. » — Ce Raoul fut marié deux fois, la
première à une certaine Aliénor, la deuxième à Anne de Russie, veuve de
Henri I""^ (cf. Cl. Hemer.neus, Augusta Viromanduorum vindicata et illus-
trata. Paris, 1643, in-4, ad an. 10 46; André du Chesne, Hist. de la maison de
Chastillon-siir- Marne. Paris, 1621, in-4, p. 657-658); ce fut un des bienfai-
teurs de la collégiale de Saint-Arnoul de Crépy (Dachcry, Giiib. op., Notae,
p. 547 ; cf. Gall. Christ., t. X, col. 1484).
3. Crépy-en-Valois, Oise, arr. Senlis, ch.-l. de canton.
4. Dachery, loc. cit., p. 596, a publié une charte de Simon de Crépy, de
1077, concernant le tombeau de son père, d'après le cartulaire de Crépy :
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 29
Quod fîlius, verens ne animae patris offîceret, ad illud quod
sibi ex jure constiterat, déferre proposuit : quo ante dela-
tionem detecto, et sub oculis filii ad nudum revelato, cum
potentissimi genitoris quondamque ferocissimi tabidum
attendisset corpus, ad contemplationem miserâe conditionis
se contulit. Et exinde quicquid sublimitatis sibi arridebat
et gloriae, fastidire jam cœpit. Concepta itaque hac ipsa
voluntate, fervente tandem desiderio quod parturiebat
emisit, et patriae suorumque fugax, fines excedens Franci-
cos, Burgundiam ^ ad Sanctum Eugendum - in territorio
Jurensi concessit.
Audivi etiam quod nobilissimi quamdam generis juven-
culam sibi desponderat, quae cum amantissimum juvenem
sibi et mundo repudium dédisse rescisset, ipsa inferior
videri non tolerans, virginalibus Deo servientium turmis
virgo perse veratura sese conseruit ^.
Aliquanto post monachatus susceptionem tempore
elapso, postliminium fecit in Franciam, et tôt tantosque
sermonumjejus puritas et animi, quam in facie prœferebat,
humilitas viros animavit et feminas'"*, ut infinita sexuum
agmina ad via» prosecutionem istius sub eo tempore confla-
rentur, et undecumque ad id propositi exemplo ejus nomi-
nis plurimi citarentur ^. Equestrium siquidem virorum
studium hominis multum sollicitavit examen '\
a. fiEininas D.
« In nomine... Quaproptcr e^o Simon, cornes Grespeiensis, etc. Saluteni
aniniac nieac, inio et patris mei vcnerabilisconiitis Radulphi, praecavens in
futuruni, pracsentis vitao clies nihil esse conspiciens, atque mentem pro
posseinconsidcrationc aeternitatis %cns,supradictuni Hadulphum patrem
meum de Montedesiderio, jam per très annos post sui corporis dissolulio-
nem ibi jacentem, asportare feci, et ecclesiae Sancti Arnulphi... reddidi,
ibiquc more antiquorum juxta sepulcrum matris meae, uxoris suae, nec-
non et praedecessorum nostroruni cum psalmis et orationibus in spelunca
duplici coUocare feci, ut melius apud Deum, eumdem archiepiscopum et
martyrem, videlicet beatum Arnulfum, habeamus pro animabus nostris
intercessorem... Actum Grispiacensi castelio, XI. kal. aprilis, anno Incar-
nationis 1077, indictione XV, epacta XXIII, concurrentibus VI, régnante
Philippe rcge Francorum. »
1. Il s'ajçit du comté de Bourgogne.
2. Saint-Oyen, aujourd'hui Saint-Glaude, Jura, ch.-I. d'arr.
3. Vita B. Simonis, c. iv, éd. Dachery, à la suite du De vila sua, p. 673.
4. Vita B. Simonis, c. xi-xiii, p. 676-677.
3. La Vita B. Simonis a été publiée par Dachery, à la suite de l'édition
30 VEN. GUIBERÏI VIT^ LIBER 1
[CAP UT XI]
At quia conveniebat, ut et litteratorum ^ quispiam sacri
gregem ordinis sub eodem affectu'^ post se eontraheret,
fuit non longe ab his diebus Bruno ^ quidam in urbe
Remensi vir, et liberalibus instructus artibus, et magnorum
studiorum rcctor, qui conversionis initia ex subjecta ^ nactus
occasione dinoscitur^iManasses ^ quidam, post Gervasii ^
famosissimi archiepiseopi decessum ^, praedictae urbis regi-
mini simoniace se intrusit ^, vir quidem nobilis, sed nil *^
prorsus serenitatis, quœ prima ingenuitatem decet,
habens ^ : tantos enim fastus ex illa novitate conceperat,
ut regias peregrinarum gentium raajestates, immo ff majesta-
tum ferocitates imitari videretur ; peregrinarum dixi : in
Franeorum enim regibus ea viguit naturalis semper modes-
tia '*, ut illud Sapientis dictum, etsi non in scientia, in actu
tamen habuerint : « Principem, inquit, te constituerimt,
a. literatorum D. — b. affectum B (et D). — c. Capitales B. — d. Gorr.
de D. sujecia B. — e. nihil D. — /". Dans la citation de la Gall. Chriat.^
IX, 170 : « sed nihil prorsus habens serenitatis. »> — g. imà D. — h. Corr.
de B (et D). moleslia X.
de Guibert, p. 671-678 (Migne, P. L., t. 156, col. 1211-1224), Mabillon, ^A.
SS. Ord. S.Ben. , Saec. VI, t. II, p. 37»-38l, et en extraits dans AA. SS.
BolL, Sept., t. VIII, p. 7ii-751, //. F., t. XIV, p. 37-40; et Mon. Germ., SS.,
t. XV, 2, p. 905-906.
1. Saint Bruno est né à Golojçne dans la première moitié du ix" siècle, et
est mort en Galabre, à Délia Torre, le 6 octobre 1101. Il étudie à Paris, à
Reims, devient chanoine et chancelier de l'église de cette dernière ville. Il
accuse au concile d'Autun, en 1077, l'archevêque Manassès du crime de
simonie et doit quitter la ville; il vit monastiquement dans le diocèse de
Lanj^res, puis se retire avec six compagnons pour fonder la Chartreuse
dans le diocèse de Grenoble. Urbain II l'appelle à Rome en 1089 avec ses
disciples; resté seul, il fonde en 1094 une seconde Chartreuse à Délia Torre.
H. Lôbbel, Der Slifter desCarthàuser-Ordens, der Heilige Bruno aus Kôln
(Kirchengesch. Studicn, V, ij, Mïmsler, 1899, in-8, a raconté la vie de saint
Bruno d'une façon critique et montré le parti que l'histoire peut tirer du
témoifj^nage de Guibert ip. 11-14). Sur le développement de l'ordre, v.
P. VioUet, Ilisl. des instit. polit, et admin. de la France, t. II, Paris, 1898,
p. 377-378.
2. Gervais est mort le 4 juillet 1067 {Gall. Christ., t. IX, col. 70).
3. L'archevêque Manassès ne fut pas consacré avant le mois d'octobre
1069 {Gall. Christ., t. IX, col. 71).
VEN. GUIBERTI VlTJi: LIBER l 31
noii extoUi, sed esto in illis quasi un\is ex illis ^ » Is igitur,
cum milites suminopere affectarei, clerum negligerei,
dixisse aliquando refertur : <( Bonus, ait, esset Remensis
archiepiscopatus, si non missas inde cantari oporteret. »
Hujus ergo mores prorsus improbos et stupidissimos
habitus cum omnis honestus horreret, Bruno ^ in ecelesiis
tune Galliae opinatissimus, cum aliis quibusdam Remensium
clericorum nobilibus, infamis illius odio, excessit ab urbe.
Quem postmodum proceres, clerus, atque burgenses, cum
ab Hugone, qui Diensis agnominabatur, archiepiscopo
Lugdunensi^, apostolicae sedis legato, viro in tenore^justi-»
tiœ clarissimo, creberrimo anathemate feriretur, et ille
manu militari thesauros ecclesiae dilapidare ^ niteretur, a
sede quam maie obsederat, pepulerunt '\ et exilio relegatus
a. Capitales B. — b. fœnore D. — c. Gorr. de B (et D). dilapidans X.
1. Liber Ecclesiastici^ XXXII, l : <« Rcctorcm teposuerunt ; noli extoUi
esto in illis quasi unus ex ipsis. »
2. Hugues de Die, d'abord évêque de Die (1073), puis archevêque de
Lyon en 1082, remplit diverses légations sous Grégoire Vil, Victor 111,
Urbain II et Pascal II (cf. G.-L. Ilenriot, La vie et Les lé(f niions iV H ligues
de Die dans Positions des thèses... de iÉcole des Chartes] lOOi, p. 71-7i^.
3. Parmi les causes de l'hostilité des Remois contre Manassès et de la chute
de l'archevêque, il convient de noter l'opposition qu'il fit à lélection cano-
nique de Tabbé de Saint-Rémy, de Reims, en 1072, et la célébration accom-
plie par lui à Reims de l'union de Philippe et de Bertrade. Convoqué au
concile d'Autun, en 1077, pour s'y défendre, il refusa d'y paraître et fut
condamné. Il en appela au pape Grégoire VII qui d'abord jeta sur lui l'in-
terdit, puis le restitua dans son grade et son office, à condition qu'il vînt
au tombeau de saint Pierre faire pénitence. Eu 1079, le pape insista auprès
de Manassès pour qu'il se dirigeât vers Rome ; Manassès essaya de trou-
ver des subterfuges. C'est alors que Hugues de Die convo(|ue à Lyon un
synode où Manassès est prié de se rendre. Au lieu d'y aller, il publie un
libellas composé par lui ou par quelqu'un de son entourage et récuse les
témoins qu'on lui oppose, dans une lettre où il prend vivement à partie
saint Bruno; il y disait de ce dernier : « Nec noster clericus, nec nostcr
natus aut renatus est, sed S. Chuniberti Coloniensis in regno Teutonico-
rum canonicus est, cujus societatem non magnopere afîectamus, utpote
de cujus vita et libertate penitus ignoramus ; et quia quandiu apud nos
fuit, pro mullis beneficiis a nobis in eum coUatis maie et nequiter tractati
sumus. » Malgré les efforts de Manassès pour corrompre le légat, il fut
condamné (lOSO), mais la sentence ne fut définitivement signifiée par le
pape qu'en décembre 1081, au clergé de Reims et aux évéques de la pro-
vince rémoise. Néanmoins, soutenu par le roi de France, Manassès se
maintint quelque temps sur le trône archiépiscopal, et il fallut que Gré-
jçoire VII écrivit à Philippe l""^ pour enlever 1 appui royal à l'excommunié.
Ou rapporte la date de sa mort à l'année 1092 {Gall. Christ., i. IX, col. 71-75).
32 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER 1
œterno, cumsead excommunicatum tune temporis Henri-
cum ^ imperatorem ^ ipse etiam excommunicatus contulis-
set, hac illacque oberrans, sine communione posiremo defun-
gitur^.
Opère ^ vero precium-^ dici est quiddam, quod sub ipso
intra urbem malignante provenit. Inter ecclesiastica orna-
menta quœ militibus, qui suae inservierant tyrannidi,
impertiverat, calix aureus non parvi bifariam precii ^ erat,
quia et plurimae quantitatis fuerat, et nescio quota ibi parti-
cula auri illius, quod a tribus Domino Magis oblatum est,
affusa^, ut ferebatur, erat. Cum ergo forcipe desectum per
portiones, quibus delibuerat, dilargiretur ealicem, et nemo
sacratissimae rei suscipiendae acquiesceret, tandem sceles-
tus quidam eques, suo muneratori non impar, suscipere
passus, imo procaciter contempla sacramenti majestate
corripiens, in amentiam illico versus, censum, quem inde-
bite prœsumpserat, non expendit, et tamen temerariae
cupiditatis continuo pœnas pendit.
At Bruno ^, urbe déserta, seculo ^ etiam abrenunciare pro-
ponit, qui, suorum notitias horrens, ad Gratianopolitanum^
processit territorium. Ibi in arduo et admodum terribili
promontorio, ad quod difïicillimum et valde insolens iter
intenditur (sub eo etiam praeruptissima- vallis vorago
dehiscit), habitare deligens, hujusmodi mores instituit, et
sequaces ejus hodieque sic vivunt.
a. Capitales B. — b. Le texte deGuibertcitépar laGiillin Christiana, IX,
71 , est léjjèremeut diftcrent : « Hujus erj:^o mores prorsus improbos et stupi-
dissimos habitus quum oninis honestus horreret, Bruno in ecclesiis Gal-
liœ tune opinatissimus, cum aliis clericorum Remorum nobilibus, infamia;
illius odio excessit ab urbe; quem postmodum proceres, clerus atquc bur-
genses, quum ab Hugone Diensi apostoliciu sedis le^ato anathemati feri-
retur, a sede quam maie obsedcrat, expulcrunt ; et exilio relegatus îeterno,
quum ad excommunicatum tune temporis Henricum ipse etiam excommu-
nicatus se contulissel, hac illacque aberrans sine communione postremo
defungitur. » — c. opéra D. — d. pretium D. — e. pretii D. — /*. e/fasa D.
g. sœculo D.
1. Henri IV, 1056-1106. Il fut excommunié par Grégoire VII en 1076 et
en 1080.
2. Grenoble.
YEN, GUIBERTI VIT^ LIBER I 33
Et ecclesia ibi est non longe a crepidine montis, paulo
sinuatum devexum habens, in qua tredecim sunt monachi,
clausirum quidem satis idoneum pro cœnobiali consueiu-
dine habentes, sed non claustra liter, ut ceteri^, cohabi-
tantes.
Habent quippe singuli cellulas per gyrum claustri pro-
prias, in quibus operantur, dormiunt ac vescuntur. Domi-
nica a dispensatore escas, panem scilicet ac legumen acci-
piunt, quod unicum pulmenti genus a quoque eorum apud
se coquitur. Aquam autem, tam haustui quam residuo
usui, ex ductu fontis, qui omnium obambit* cellulas, et sin-
gulorum per certa foramina aediculis influit, habent. Pisce
et caseo dominicis et valde festis diebus utuntur : pisce
dixerim, non quem sibi ipsi emerunt, sed quem bonorum
aliquorum virorum largitione susceperint.
Aurum, argentum, ornamenta ecclesiae a nemine, nihil
enim ibi praeter calicem argenteum. At eamdem ecclesiam
non horis solitis, uti nos, sed certis ^ conveniunt. Missas,
nisi fallor, dominica et solerapnibus^ audiunt. Nusquam
pene^ loquuntur ; nam, si quid peti necesse est, signo exi-
gitur. Vinum, si quando bibunt, adeo corruptum, ut nil
virium, nil pêne saporis utentibus afferat, vix communi sit
unda prœstantius. Ciliciis vestiuntur ad nudum, ceterarum^
vestium multa tenuitas. Sub priore agunt ; vices autem
abbatis ac provisoris Gratianopolitanus episcopus vir pluri-
mum religiosus exequitur. Cum in omnimoda paupertate
se déprimant, ditissimam tamen bibliothecam coaggerant ^ ;
quo enim minus panis hujus copia materialis exubérant,
tanto magis illo, qui non périt 2, sed in eeternum permanet,
cibo operose insudant ^.
a. cxteri D. — b. Corr. de B (et D). omambit X. — c. Gorr. de D.
céleris B. — d. solemnibus D. — c. pœne D. — f. cœlerarum D.
1. Sur le goût littéraire des Chartreux, cf. Hist. litt., i. IX, p. 119,
t. XXIV, p. 67.
2. Instilutio divina, c. 32.
3. Ces indications sur la vie des Chartreux à l'origine de la fondation,
sont d'autant plus précieuses que leur règle, due au pieux Guignes, n'a été
Ven. Guiberli vita. 3
34 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
In tantuin, inquam, suœ sunt custodes inopiae, ut, hoc ipso
quo agimus anno, Nevernensis* comes *, vir omnino reli-
giosus et^ potens, eos, causa devotionis et optimœ, quœ hinc
émanât, opinionis, inviserit, multumque super seculari*^ eos
cupiditate, ut caverent inde, monuerit; cumque regressus
ad sua eorum indigentiae, quam viderat, meminisset, et
raonitorum quae eis intulerat nequaquam memor esset, nes-
cioqua? argentea, sciphos ^ videlicet et scutras ^ precii /" plu-
rimi eis misit. Sed eorum quae dixerat illis nequaquam
obliviosos invenit : eommunicato namque mox consilio,
quœcunque dixerat ad integrum refutata recepit. « Nos,
inquiunt, neque in expensis nostris neque in ecclesiae orna-
mentis, exterarum quippiam pecuniarum retinere delegi-
mus. Et si in horum alterutro non expenditur, ut quid a
nobis suscipitur? » Puduit itaque prâevaricatoriâe contra
suum sermonem oblationis comitem, et tamen dissimulata
aspernatione eorum^ boum tergora et pergamena plurima
retransmisit, quae pêne inevitabiliter ipsis necessaria esse
cognovit.
Vocatur autem locus ille Cartusia *, in quo terra rei fru-
mentariae causa parum ab eis colitur. Verum velleribus
suarum, quas plurimas nutriunt, ovium, qualescumque suis
usibus fruges comparare soliti sunt. Sunt autem infra mon-
tem illum habitacula laicos vicenarium numerum exceden-
tes fidelissimos retinentia, qui sub eorum agunt diligentia.
Hi igitur tanto cœpta? contempla tionis fervore feruntur, ut
nuUa temporis longitudine a sua institutione désistant,
nec aliqua arduae illius conversa tionis diuturnitate tepes-
cant.
Inde etiam, quafi^ nescio occasione, mirabilis iste Bruno
a. Capitales B. — b. ac D. — c. sœculari D. — d. scyphos D. — e. scu-
tellas D. — f. prêta D. — ff. Corr. de B (et D). quo X.
rédigée qu'en 1228 (imprimée en 1581). On trouvera aussi quelques détails
dans Nicolas de Saint-Grépin, Vita S. Godefridi, HI, viii (dans Surius,
VitaeSS., t. VI, p. 205).
1. Sans doute Guillaume I»', comte deNevers et de Tonnerre, mort vers
1097.
VEN. GUIBERTI \iTM LIBER l 3S
recedens, postquam his quaî pra4ibaviinus rudimenla,
multa dictorum et factorum inculcatione prépstiterat, ad
Appulos nescio Calabrosve ^ ^ concessit, et ibidem huie
quiddam simile vivendi genus instituit. Ibi cum multa
humilitate se ageret, et omnimoda piorum exemplorum
praBbitione circumquaque fulgeret, ad episcopii dignitatem
ab apostoliea sede quaesitus, et tentus, fugit, et seculum^
veritus, ne, ea quœ de Deo gustarat, amitteret, in dila-
tione tanti muneris non divina, sed secularia ^ récusa vit.
HaB, inquara, personœ conyersionum tune temporis extu-
lere primordia. His coha^sere continuo virorum, femina-
rumque grèges : omnis protinus ordo concurrit. Quid de
a?tatibus loquar, cum decennesac^^undennes infantuli senilia
meditarentur, et multo castigatiora gérèrent, quam aetatula
pateretur ? Fiebat in illis conversionibus quod in antiquis
fieri solebat martyribus, ut major in imbecillibus tenerisque
corporibus inveniretur fidei vivacitas, quam in illis, in qui-
bus grandaevitatis ac scientiœ floreret auctoritas ^.
Cum ergo nusquam nisi in vetustissimis monasteriis
monachorum haberetur ali quorum sedes, cœperunt ubique
loci nova construi, et undecumque confluentibus magni ali-
mentorum redditus adhiberi. Quibus facultas non aderat, ut
grandiuscula fabricarent, alii binis, alii qaaternis, alii quot
poterant alendis fratribus domos aç victualia componebant.
Unde factum est, ut in villis, oppidis, urbibus atque praesi-
diis, imo etiam ipsis saltibus atque agris, monachorum qua-
quaversum sese exercendo dilatantium ^ repente fervere vide-
rentur examina, eaque loca divino nomine et sanctorum
cultibus emicarent, in quibus et lustra ferarum et spelea ff
latronum extiterant.
Affectabat ^ itaque spontaneam subire pauperiem tôt
exemplis circumcincta nobilitas, et cœnobia, quae subibat,
a. Calabrosne D. -^ b. sœculum D. — c. sœcularia D. — d. et D. —
e. authoriias D. — f. Corr.de D. dilatatum B. — g.spelœa D. — h. afjec-
tahanl D.
1. Chartreuse Délia Torre, prés de Squillace en Calabre, fondée en 1094.
36 VEN GUIBERÏI VlTiS LIBER I
rebus a se contemptis inferciens ^, aliis eiiam ad hœc ipsa
trahendis pia seinper venatione tendebat. At feminâB * iti-
dem insignes maritorum celebrium jugalitate déserta, et a
piis cordibus liberorum caritudine^ abstenta, coUatis
inibi opibus, ecclesiasticis se stipendiis contradebant. Qui
vero, vel quae non poterant rebus ad integrum abrenunciare ^
possessis, eos qui abrenunciaverant ^ crebris substantiarum
suarum largitionibus sustentabant, ecclesias et altaria
multa jocundissimorum munerum oblatione circundabant^,
et orationes ac ^ pie vivendi modum, quem taies imitando
exequi non poterant, talia facientes propriis ad id facien-
dum juvando substantiis, in quantum licuerat exaequare
studebant.
Unde contigit, ut his teniporibus, et multitudine datio-
num et dantiujn, immo ^ magis soUertia ^ ad hoc propositi
venientium, ecclesiarum habitatores multimoda sua procu-
ratione juvantium, in tantum promoverentur cœnobia, ut
cotidiana '^ ab illis, qui tune florebant, statibus, per succres-
centem modernorum nequitiam videantur incidere detri-
menta. Jam nunc enim, proh dolor ! quae, hujusmodi
affectione permoti, locis sacris contulere parentes, aut
penitus subtrahunt, aut crebras redemptiones exigere non
desinunt filii, a patrum voluntatibus usquequaque dégénères.
[ CAPUT XII ]
Ad te tandem post bas ratiocinationes redeo, Deus meus,
super illius bonœ mulieris, matris meae, conversione. Quae
siquidem, ab annis vix nubilibus patri meo, prorsus ado-
lescenti, avo meo providente, contradita, cum esset scito
admodum vultu, et oris habitudine naturaliter ac decentis-
sime gravi ingenita ^, tamen divini nominis timorem in ipsis
pueritiae parturivit initiis. Ita enim non .experientia, sed
a. inferens D. — b. fœminse D. — c. manque D. — d. renuntiare D. -^
e. abretiuntiaverant D. — /*. circumdabant D. — g. oratione hac D. —
h. imd D. — i. solertiaV). — k. quolidiana'D. — l. ingenitum B. ingenuaD.
- ; -M
YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER l 37
quodam superni metus incussu horrere peccatum didicerat,
et, ut ipsa mihi saepius referre solebat, ita subitae timoré
mortis mentem ingurgitaverat, ut jam grandaeva doleret,
quod non eosdem in maturo animo boni stimulos pavoris
haberet, quos in rudi et nescio prorsus habuerat.
Accidit igitur, ut effîcientia conjugalis, in ipso légitimée
illius confœderationis exordio, quorumdam malefîciis sol-
veretur. Novercalis enim huic matrimonio non defuisse
ferebatur invidia, quae plurimœ speciei et generis cum
neptes haberet, ex ^ iis aliquam paterno thoro moliebatur
immergere. Quod cum minime processisset ad votum, pra-
vis dicitur artibus effecisse, ut thalami omnino cessaretur
eflfectus. Gumque integro virginium illibatum permansisset
triennio ^, et sub magno tantum infortunium premeretur
silentio, tandem a suis citatus necessariis paterrem primus
prodidit. Quantis putas modis elaboravere parentes, ut
divorcium* fieret inter eos, etpatrem meum, tempore juve-
nem, sensu hebetem, monachice sedulo commovebant,
licet tune super hoc ordine rarus valde haberetur sermo :
quod quidem non salutis ejus causa, at vero possessiônum
ejus obtinendarum intentione fiebat.
Verumpostquam hœc eorum suggestionihil ^ evaluit, puel-
lam crebris cœperunt urgere latratibus, ut videlicet, a suis
longe posita, dum externorum oppressionibus pulsaretur,
sine uUo repudio per se, injuriis fatigata, discederet.
Interea il la pati ; quae impingebantur verba aequanimiter
tolerare; si quid exinde controversiarum emergeret, acsi
nescia, dissimulare. Praeter haec, cum eam opulentissimi
quidam ab usu maritali exortem conspicerent, cœperunt ani-
mum pulsare juvenculae; sed tu, Domine, castitatis inter-
nae fundator, tu ei sanctimoniam inspira veras, quam non
patiebatur natura nec aetas. Ex te, Domine, habebat quod
a. Corr. de D. i/i B. — b. divortium D. — c. nil D.
1. Au cours du même chapitre, il est à remarquer que Guibert assigne à
Tabandon de sa mère un laps de temps qui est tantôt septennium, tantôt
triennium.
38 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1
in igné posita non ardebat*. Tu faciebas, quod ad 'praestil-
lationem malorum coUoquiorum mores ejus; etsi leneri,
non depravabantur, immo^ quod oleum camino addebatur,
quod videlicet naturalibus (quae habere humanum est et
commune) motibus externa lenocinia adhibebantur : et
tamen virgunculœ animus, sui semper capax, nuUis incen-
tivis extra se ferebatur. Nonne haec tui solius sunt opéra,
Domine, qui eam in primaevae aetatis calore positam, et
omnino jugiter in ipsis conjugalibus officiis constitutam,
septennio integro sub tanta continentia eonservasti, ut
juxta illud sapientis cujusdam dictum 2, etiam fama de ea
mentiri vereretur ?
Deus, tu scis quam difficile, immo^ quam nuUo modo pêne
in feminis^ hujus temporis id servaretur, cum pudicitia in
illis tanta diebus extiterit, ut aliquo vix rumore matrimo-
nium cujuslibet'roderetur. Eheu! quam miserabiliter extunc
ad hœc ^ nostra secula ^ pudor et honestas paula tim in virginea
professione mit, et res et species custodiae matronalis exta-
buit, ut in omni earum habitudine sola possint notari tris-
curria^^, ubi nil nisi jocularia sonant, et oculorum nutus et
lingua. Petulantia in incessu, nihil non ridiculum constat
in moribus. Vestium qualitatesin tantum sunt ab illaveteri
frugalitate dissimiles, ut dilatatio manicarum, tunicarum
angustia, calceorum de Corduba ^ rostra torticia, totius
ubique jacturam videas clamare pudoris ^\ Estimât^ se quae-
libet extremas attigisse miserias, si amasiorum opinione
caruerit, et tanto sibi nobilitatis et curiae gloriam arrogat,
quo hujusmodi procorum numéro florentiore redundat.
a. imo D. — b. fœminis D. — c. manque D. — d. saecula D. — e. Corr. de
D. triscurias B. — f. ^Estimât D.
1. Allusion au buisson ardent de la Bible.
2. Je n'ai pas retrouvé le texte auquel Guibert fait ici allusion.
3. = BoulTonneries, légèretés. Mot de la décadence.
4. Gordoue, ville d'Espagne. On sait que les cuirs d'Espagne, et surtout
de Gordoue étaient particulièrement renommés.
5. Les indications de Guibert correspondent aux autres documents que
nous possédons sur cette période de Thistoire du costume (cf. Quicherat,
Hist. du costume en France. Paris, 1877, in-8, p. 163 sq.).
VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 39
Erat, tester Deum, tune temporis major in viris feminas ^
ducentibus pudor, in tantum ut videri inter haec erubesce-
rent, quam modo in nubentibus feminis * habeatur : quos
certe ista verecunda négocia*^ jactantiores et fori^ac publici
amantiores effîciunt.
Ut quid hoc, Domine Deus meus, nisi quia ideo nullus
super sua levitate ac lascivia erubescit, quod omnes teneri
sub pari nota conspicit ? Et cum sub eodem affectu, quem
habent omnes, pêne agere sentiat, unde, quaeso, studii
hujuseum pudeat, ad quod coaspirare eaeteros videat? Sed
cur dico pudeat, cum hoc solum talibus sit pudori, si quis
eorum in exemplanda libidine minus emineat ? Nec detinet
pro amorum numéro, aut selecta quam alexit * specie ali-
quem privata jactantia, neque contemptus est eo singulariter
apud te intumuisse quod amat, sed communem corruptio-
nem magnifîco apud upiversos favore concélébrât. Ecce
clamor, dum quod verecunde tegi debuerat, dum quod
conscientia debilitatae castitatis accusât, et omnino deprimi
dignum erat, effreni^ per inolitam pravitatis licentiam animo
aeterno damnandam silentio impudens quis hue illucquejam
prœdicat. Hoc et htijus simili modo modernum hoc sœculum
corrumpitur et corrumpit, dum maie concepta in alios
spargit, sparsum etiam usque in infinitum traducta fœdi-
tate propagatur in alteros.
Deus sanete, nihil pêne horum eo tempore, quo illa
famulatua sic agebat, uspiamaudiebatur, immo^sacrosanetae
verQcundiae pallio et tegebantur indigna, ac idonea corona-
banturs^. In illo. Domine, septennio virginitas illa, quam tu
in ea mirifice continuasti, sub innumeris oppressionibus
a. fœminas D. — b. fœminis D. — c. negotin D. — d. Au-dessous B : « auc-
tor hujus tractatus est Wibertus seu Guibertus, abbas b. Mariae de
Nogento sublus Gouciacum, qui claruit anno 1112 et hune tracta tum inscrip-
sit de Vita sua. » On retourne alors au bas du f** 42 de la première main de
B. — e. effrœno D. — f. imôD. — g. Gorr.de D.Bavec les quatre premières
lettres exponctuées.
1. Alexit^ prétérit du verbe archaïque alesco := j'augmente. On peut tra-
duire cette phrase renversée ainsi : « Personne n'est embarrassé par Tor-
gueil intime des conquêtes nombreuses, ou de la quantité grandissante de
ses amours ... » — Gf. Guizot, Coll., t. IX, p. 389.
40 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
agonizabat, dum, soluto paterno connubio, ad alterum eam
transferre maritum sœpissime minabantur, aut in exteras
remotiorum parentum meorum domos abducere. Plane etsi
adversus has importunitates acerbissime aliquoties desuda-
bat, tamen contra propria lenoeinia carnis, et quorum-
cunque ^ externorum tempera men ta * mirabili, sed ex tuo
munere, Deus meus, temperantia decertabat.
Non dico, bone Deus, quia^ virtute id fecerit, sedquod
tui solius virtus fuerit : quomodo enim virtus fuit, quam
nuUaspiritus carnisque discretio, nec pia ad Deum intentio,
sed sola exterioris honestatis, aut evitandae infamiae cura
peregerit? Utile plane est verecundia saltem peccato
ingruenti resistere ; quae sicut utilis est ante peccatum, ita
post peccatum damnabilis. Quod enim sic animum pio
pudore consternât, ut a peccati perpetratione cohibeat, ad
tempus est utile, quia potest Dei timor, qui pudorem insi-
pidum sale divino condiat, accedere, et quod ad tempus,
id est ad saeculum, proderat, utile non ad momentum, sed
aeternaliter facere. Hœc est namque verecundia adducens
gloriam, quae tamen tanto est perniciosa post culpam,
quanto pertinacius confessionis sanctae dbstruit medicinam.
Habebat, Domine Deus, famula tua mater mea intentionem
illam, quod ad saeculi honestatem contra rium nil ageretp;
sed tamen juxta Gregorium tuum, quem tamen nec legerat,
nec legi audierat 2, in ea intentione non mansit, quia ad te
solum postea quidquid intendebat, transtulit^. Ergo sic
sœculari reverentiae inseruisse tune temporis commodum
illi fuit.
a. qnoramcumque D. — b. qna D.
1. Il faut comprendre ici par tempérament, complexion amoureuse — de
ceux qui cherchaient à séduire la mère de Guibert ou d'elle-même, — pour
que le rapprochement de temperamentum et de temperantia et Topposition
de sens de ces deux mots j^ardent toute leur saveur.
2. On pourrait trouver ici une légère contradiction avec ce que Guibert
nous dit du goût de sa mère au moins pour le culte de saint Grégoire
(1. I, c. iv).
3. Je n'ai pas retrouvé le passage de Grégoire le Grand signalé ici.
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER 1 41
Voluto igitur post septennium et amplius malefîcio, quo
naturalis legitimique commercii copula rumpebatur,
nimium plane satis credibile est, at sicut prœstigiis ocu-
laris ratio pervertitur *, ut de nuUis, ut sic dicam, ali-
qua et de aliis alia fieri per magos videantur, ita vires
hujusmodi ac venerea molimina multo minori artificio con-
fundantur : ita enim populariter actitatur, ut jam ab rudi-
bus quibusque sciatur. Cassatis, inquam, per anum quan-
dam^ illis pravis artibus, ea fide thalamorum officio deser-
vivit, qua diutinam virginitatem sub tantarum animadver-
sionum pulsatione servavit. Félix nempe alias; in eo se
infinitaB non tam miseria? quam miserabilitati addixit, quod,
tune bona, et multo magis postmodum bona semper,
malum, et meipso deteriorem semper ediderit. Tu scis
tamen, Omnipotens, quam pure, quam sancte secundum
te me educaverit, quantas gerulorum in infantia, quantas
puerescenti pusiolo mihi paedagogorum ac magistrorum
curas adhibuerit, cum non etiam pro corpusculo vestium
pompa defuerit ^ , ut regios aut comitivos pueros obsequiis
aequiparare viderer. Nec soli, Domine, matri contuleras
hune affectum, sed et aliis ditioribus multo personis tu
instinxeras, ut non tam pro consanguinitatis necessitudine,
qûam causa gratiœ ad hoc a te mihi praestitae, cultum mihi
et nutrituras impenderent.
Deus, tu scis quanta monita, quantas auribus meispreces
quotidie instillabat, ne corruptionis cujuspiam verba susci-
perem. Docebat, quotiens a curis familiaribus solitudo vaca-
bat, quomodo et super quibus te orare deberem. Tu nosti solus
quantis angoribus parturibat, ne initia florentissimae ac
spectabilis, quam tu dederas, aetatulae animus maie sanus
sana perverteret. Voti ejus tu feceras, ut ad te indesinenter
aestuarem, quatinus praestares internam decori illi meo
a. manque D. — b. quamdam D.
1. Cf. 1. I, c. IV . « Matrem super cultissimo mearum vestium apparatu
taniisper insurgebat » [pœdagogus].
42 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
extemo virtutem summopere aut sapientiam. Et, bone
Domine, bone Deus, si tune praesciret quanto sordium
cumulo obliteraturus eram bonas illas donorum tuorum
superficies, quibus me, illa impétrante, ornaveras,quid dic-
tura ? quid actura ? quam irremediabiles gémi tus emissura !
quam mentis dilacerationes incursura esset! Gratias tibi,
dulcis et moderate Dispositor, qui finxisti sigillatim corda
nostra K Plane si penetralia animi mei mundis adeo indi-
gna conspectibus mundissimus ejus oculus irrupisset,' mirer
si ilico^ exanimis non fuisset.
[ CAPUT XIII ]
His per occupationem dictis ad aliqua rétro omissa redea-
mus. Huic, inquam, feminae*, intersaeculo serviendum, Dei
nominis reverentiam semper affuisse didicimus, in tantum,
ut in obsequio ecclesiarum, in beneficio pauperum, in
oblatione sacrificiorum sic se ageret, ut venerabilis omnibus
esset? Sed scio quia pariter mihi exinde plurima adhi-
bendœ fidei difficultas, quam prœcludere videbitur, suspec-
tée, ut putatur, laudis affinitas. Si matrem attollere, caute
ac fallaciter seipsum extulisse videtur, te, Deus, qui ejus
animam ut inhabitator nosti, testem compellare praesumo,
omnimodis excellere, quod est illud, quod dicitur. Et certe
cum luce clarius pateat vitam meam a bonorum omnium
exorbitare vestigiis, et studia semper mea sensatis ^ omni-
bus probro esse, quid mihi proderit materni ^ aut paterni
seu aviti nominis magnitudo, ubi de proie miserrima tota
coarctabitur^lassitudo^?Et quiadeorum mores nuUavolun-
a. illico D. — b. fœminse D. — c. manque D. — d. Corr. de D. carta-
bitur B, avec les trois premières lettres exponctuées. — e. latitudo D.
1. Liber Psalm., XXXII, 15 : « Qui finxit sij^illatim corda eorum : qui
intellijjrit omnia opéra eorum. »
2. ^= Êlres doues d'orj^anes, être vivants. Mot de la décadence.
YEK. GUIKEBT1 YITJI LIBER 43
tatis et actos cootenqieratione regenero ' . ad infamiâe supere-
qoitat malmn, si eoram mihi laudes ascribo.
Haie igitnr. dam sub marito adhac juvencula agerel. taie
qaid contîgit. qaod non minimani correctionis eî viUe
incentÎTani praestitit. Francî, Henrici régis tempore. cum
Xormanis et eomm comité Guillelmo. qui Aog^los postmo-
dam sabeg:it - et Seotos, molta animadversione certabant ^.
in qno gentil otriosqae concnrsu patrem meum capi conti-
gît. Cnjos eomitis consuetndo fueral. ut nuoquam^ captivos
saos ad redemptionem cogeret. sed perpétua, dum advive-
rent. carceris rel^atione damnaret. Quod ubi relatum est
eonjugi necdom enimnatus eram. nec loogo post tempore
foi. et ideo matris supersedeo nomini . miserabili mœrore
€^x;ïminata defecit. a cibo potuque destitit. somnum despe-
ratissima solicitudo plus vetuit. Xec de multitudine
redemptionis inejus animo causa ^ erat. sed de irremeabili
caplivitate merebat^.
Cumque ejnsdem noctis fieret intempestum. et illa atroci
anxietaie plenissima proprium cubile foveret. sicut Diabolo
consnetudinarium est. ut potissimum aoimis tristitia mace-
ratis immergat. subito vigilanti illi ipse Inimicus ioeubuit.
etgry^issimo peneusque ad extinctionem pondère jacentem
oppressit. Com sub hac ejusspiritus suiT<r>caretur angustia.
et omnium membrorum ex toto libertate careret, vocis
antem cujuspiam sonitum nuUatenus emittere posset.
solumque Dei, muta penitus. sed ratione lit>era. pra}^tola-
retar auxilium. ecce a lectuli ejus capite quidam spiritus.
a. maimqiutm D. — b. Exp^nctué B. — c. mœrebàt D,
1. PliTa«« immmaticalement imiK»«'«ibIe. ou anac/^»luthe : il faudrait
fBuereqaiUf. verbe fonpé ♦■ur equU^re = chemucher. et un complémeDl à
rejiHtro. transitif. Guibert veut dire : * M"i qui drjâ^ ne nae^ n*«réncre
y'KiA en nB«>difiaiit nie« pen^'ée-^ et mr«' actionç^ à riinitati<jn de leur carac-
l-t?^. '}c me précipite dans l'infamie *i je m'attribue le« louacire» qu'ils
i&érïîieut- * Cf- Guiiot. Coll., t. IX. p. 3*4.
H, G^illaome le Bâtard, duc de N^.*rmandie 103^ . premier roi normand
'TAi^eterre. 1«^10«T.
X, ï\ y 9k en deux campa^ime^ •riitre Henri I** et Guillaume le Bâtard.
J oatezi S(i>*-94. l'autre en 10^. Cf. Luchaire. dans Lavisse. Hisi. de FrsiTue.
t. II. 2 SVW».. p. 163.
44 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 1
haud dubium quin bonus, sic inclamare non minus affec-
tuosa quam aperta voce cœpit : « Sancta Maria; adjuva! »
Et cum aliquandiu* sic dixisset, et quod dicebatur plene*
illa intelligeret, sentiente illa quœ tantopere vexabatur,
cum grandi animadversione erumpit; quo erumpeiite, ille
qui incumbebat assurgit, quem ille obvius apprehendii, et
utpote ex Deo violentus cum tanto fragore subvertit, ut;
impulsu graviter cameram quatiente, asseculas sopore
depressas insolenter nimis exciret. lUo igitur sic divinis
virtutibus exturbato, pius ipse spiritus qui Mariam clama-
verat et daemonem pepulerat, con versus ad eam quam erue-
rat : « Vide, inquit, ut sis bona femina ^, » At pedissequae,
strepitu repentino attonitae, qualiter sua se haberet domina
videre consurgunt, quam moribundam exangui vultu et
totius corpusculi viribus profligatis inveniunt; de sonitu
sciscitantur, et ab ea illico causas audiunt, cujus vix spiri-
tum et praesentia, et confabulatione, et accensione luminis
refovere queunt.
Ultima ergo sui liberatoris verba, imo per tuum nun-
ciumtua, Domine Deus, mulier illa retinens, perpétua con-
didit memoria, et in plurimum affectum, si facultas suppe-
teret, Deo in poste rum praestante, ducenda servavit. Obita
igitur morte parenti, cum multo adhuc carnis et vultus
splendore niteret, et ego, annum. ferme natus dimidium *,
solus ei solicitudinis causas darem, de viduitate continenda
proposuit; in qua quanta vivacitate se rexerit, quanta
modestiaB exempla praebuerit, ex hoc uno subjecto oonjici
potest, quod, cum parentes mei patris ^, benefîciorum pos-
sessionumque œmuli, ea omnia, matre exclusa, obtinere
niterentur, causœ actitandaî constituere diem. Dies affuit,
et proceres circa omnem acturi justitiam considérant.
a. aliquandin D. — b. Gorr. de B (et D). plena X. — c. fœmina D. —
d. mei patris mei D.
1. Cette indication est à peu près d'accord avec celle du ch. iv, où il
est dit que Guibert avait huit mois quand son père mourut.
YEN. GUIBERTI VITiS LIBER I 45
Matet de eorum cupidissimis circa ^ conatibus in ecclesiam
concesserat, et ante Domini crucifixi imaginem debitœ
memor orationis astabat. Ad quam cum unus de meis a
patre parentibus, eadem quœ alii sentiens, etab eis directus
venisset, et ut ad illos, qui eam prœstolabantur, accederet,
judicium eorum auditura rogaret, illa intulit : « Super bac,
inquit, re, nonnisi sub praesentia Domini mei agam. » Et
ille : (( Gujus, ait, domini? » Et ad imaginem crucifixi
Domini prœtensa manu : « Hic, inquit, est Dominus. » His
auditis : « Hic mihi causidicus sub quo agam. » Erubuit
dicto ille, et ut erat non minimum versipellis, risu extor-
titio fucata nequitia abiit, audita relaturus ad suos. Qui et
ipsi tali responsione suffusi, cum se nil justae occasionis^
adversus ejus omnimodam honestatem habere cognoscerent,
et insistere desiverunt.
*
Nec mora unus de loci et provinciae primoribus, patris
mei nepos ^ vir sicut potens, sic cupidus, feminam^ tali
sermone adoritur. « Cum tibi, inquit, domina suppetat
juventuset species, thalamum jurare te convenit, ut et tu
ad saeculum jocundius vivas, et avunculi ^ mei liberi a me
fideliter nutriendi sub cura mea degant, denique et posses-
siones ejusdem ad mea, ut competit, jura recurrant^. » At
illa : « Scis, inquit, avunculum tuum claris bene natalibus
propagatum ; qui, quia Deo eum efferente decessit, sua non
repetet. Domine, apud me hymeneus^ officia, nisi se ultro
mihi obtulerint nobilioris multo personae connubia. »
Idcirco autem cauta illa mulier de nobiliore est sortiendo
locuta, cum sciret vix aut nuUatenus posse contingere, ut,
cum illenomen nobilioris horreret, illa, continuo nobilibus
a. Exponctué, avec ce interlinéaire B. D met lacune et propose cerla. —
b, Corr. de B (et D). occasione X. — c. fœminam D. — d. avunculum
exponctué B. — e. Hymenxus D.
1. Cf. 1. I, c. VII.
2. Exemple de succession en parentèlc. Dans le droit féodal, les biens
tendent primitivement à ne pas passer aux femmes, mais à rester dans le
lignage (cf. J. Brissaud, Cours d'histoire générale du droit français, t. II,
Paris, 190 i, in-8, p. 1525 sq.).
46 VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER I
ac ignobilibus generaliter reprobatis, spem sibi seeundae
suae conjugationis adimeret. Cum igitur ille magnse super-
biœ, quod de nobiliore dixerat, ascripsisset, illa subintulit :
(^ Gerte aut nobiliorem, aut nuUum. )^ Intelligens ille, qua
intentione matrona dissereret, descivit a cœpto, et denuo ab
ea nil taie quœsivit.
Igitur, sub plurimo Dei timoré, nec minori totius affini-
tatis et maxime egenœ manus amore, femina^ prudens nos
et nostra regebat^ fîdem, quam adviventi marito servaverat,
eonsequenter et animée duplici tenore ferebat, dum et cor-
poris veterem unitatem, subintroducta altéra carne, eo
decedente, non dividit, et quotidiana pêne salutiferae hos-
tiœ oblatione ipsi subvenire contendit. Et cum omnibus
pauperibus generaliter esset affabilis, quibusdam pro facul-
tate multa fuerat misera tione benefîca et dapsilis. Peccato-
rum enim suorum memoria tantopere angebatur, acsi, uni-
versis addicta nequitiis, pœnas omnium quœ geruntur
malorum incidere vereretur. In frugalitate plane nil * pote-
rat, cum teneritudini ejus et usui lautiori alimentorum par-
simonia minime conveniret. Ad alias omnino inopinabiliter ^
se habebat ^ Nam hisce oculis vidi manibusque tracta vi,
quod, cultiori extrinsecus'aliquotiens veste prœteiisa, cili-
cio hispidissimo contegeretur ad nudum, nec solum interdiu
adportabat, sed etiam, quod delicato admodum valde inso-
lens erat corpori, in eo ipso noctibus cubitabat.
Nocturnis officiis vix aut nunquam^ deerat, cum divinis
temporibus communia Dei populo frequentaret : sic equi-
dem, ut capellanorum studium indesinens nunquam^ pêne
apud ipsam a Dei laudis celebritate vacaret. Conjugis
defuncti mentio adeo fuerat ejus jugis in ore, ut nihil aliud
animo volvere videretur, dum, inter orandum, inter elee-
mosynas largiendum, inter etiam vulgariter agendum,
a. fœmina D. — b. nihil D. — c. inhopinabililer B. — d. numquam D.
1. Ad alias est insuffisant, à moins qu'il ne faille sous-eniendre feminas
ou res. Inopinabiliter est un mot de la décadence.
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 47
hominem illum, quod sine mente non poterat, continue
loqueretur. Cujus enim amore cor exuberat, eo se ling^ua ad
loquendum, quasi velit nolit, informat.
[ CAPUT XIV ]
Sed his omissis, in quibus quidem bona, sed non adeo
spectanda processit, residua consectemur. A patris mei
obitu cum ferme duodennium*, ut quidam asserunt, exple-
vissem, quo et domum atque natos preelato sœculi habitu
sub viduitate curaverit, quae diutina revolutione parturiit,
fœlicem perducere properabat ad partum. Dum ergo in
hujus propositi délibéra tione penderet, et cum solo pa^da-
gogo meo, qui et magister fuerat (de quo superius egi),
super hoc ipso tractaret, audivi quendam energumenum,
qui in ejus alebatur domo, cum de ea nescio quae alia dela-
traret, urgente se daemone, declamantem : « Crucem,
inquit, posuerunt presbyteri inrenibus ejus. » Quo siquidem
nihil verius, licet tune nequaquam quid innueret sciverim,
nam non uni, sed multis seipsa deinde supposuit crucibus.
Née mora cum nemini res pateret, praeter illi quem prœli-
baverim, cuidam domus suae dispensatori, qui et ipse con-
versam eam cita est postmodum Sceculi abrenuntiatione
secutus, taie quid in somnis apparuit, quod videlicet virum
duceret, nuptias celebraret, quœ res liberis ejus:, amîcis ac
parentibus miraculum et stuporem maximum generaret.
Postridie mater cum deambulatum, comité doctore meo et
eodem œconomo, rus iret, intulit ille quœ vide rat. Nec mater
in talibus versutissima interprète eguit, sed ad magistrum
illum respiciens, quod ea quœinter eos de Dei, cui conjungi
desiderabat, amore tractabantur, visa illa portenderent,
silenter innotuit. Accelerans ergo quod cœperat, et interni
sui ses tus impatiens, oppidi, in quo morabatur, conversatio-
nem deseruit.
a. duodenium B.
^i^,
48 VEN. GUIBERTl YVTM LIBER I
Quo digressionis tempore apud episcopalem quandam*
morata est villam, a domino Bellovagensi pontifice Giii-
done illic commanendi impetrata licentia, hic ^ Guido vir
omni curialitate compositus, nobiliter oriundus, forma exte-
riori valde officioquod gerebat idoneus ^ Qui, post clarissi-
mas quas ecclesiae Belvacensi praestiterat utilitates, inter
quas sancti Quintini a primo lapide canonicorum regularium
ecclesiam fundaverat ", accusatus ab his, quos educaverat
atque promoverat, clam apud Hugonem Lugdunensem.
archiepiscopum, apostolicae sedis legatum 3, simoniœ et alio-
rum criminum, quia vocatus non venerat, adjudidatus
absens depositioni, cum essetCluniaco, inflictœ sibi senten-
tiœ timidus, ad monachiam ibidem sese contra didit. Is et
matrem et parentes meos cum videretur amplecti, et me
potissimum caritudine plurima affectaret, prœsertim cui
omnia benedictionum sacramenta praeter sacerdotium con-
tulisset, a necessariis matris meae rogatus, ut in propriis,
quœjuxta loci ecclesiam constitutae erant, œdibus degere
aliquantisper sineret, gratanter admisit. Vocatur autem
villa ipsa Castanentum ^ ab oppido nostro milliariis ferme
remota duobus.
Inibi igitur consistens ad Flaviacense monasterium ^
a. quamdam D. — b. his B (et D).
1. Gui, doyen de Saint-Quentin, puis archidiacre de Laon, succède à
révêque Guibert sur le sièjjre de Beauvais en 1063 ou au début de 1064,
grâce à la faveur de Beaudouin de Flandre, tuteur du roi. Son épiscopai fut
très agité [Gallia. Christ., t. IX, col. 708-711 ; Labande, Hist. de Beauvais^
Paris, 1892, in-^, p. 48-52).
2. L'abbaye de Saint-Quentin de Beauvais fut fondée en 1067 par Gui
de Beauvais, qui y installa comme abbé le futur Yves de Chartres, et dédiée
le 4 octobre 1069 {Gallia Christ., t. IX, col. 818-819. Sur la dédicace,
cf. d'Achery, Spicil., éd. in-f", t. II, p. 137). Les bienfaits de Gui en faveur
de cette abbaye sont illustrés par l'obituaire, qui porte : « Guido episco-
. pus, hujus ecclesiae fundator exstitit et aedificator, quam multis posses-
sionibus ditavit, et quam plurimis ornamentis decoravit » ; suit en partie
rénumération des uns et des autres.
3. V. p. 31, n. 2.
4. Il est possible qu'il s'agisse ici de Catenoy, Oise, arr. de Glermont,
c°" de Liancourt, et non de la Ghâteigneraie qui n'existe pas dans la région
beauvaisinc, comme le croit B. Monot, Le moine Guibert^ p. 33.
5. Saint-Germer de Fly, Oise, arr. de Beauvais, c"" de Goudray-Saint-
Germer. Ce pays s'est développé autour de l'abbaye du même nom, fon-
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 49
sese deliberaverat concessuram. Extructis itaque inibi aedicu-
lis prope ecclesiam, médian te praefato magistro meo, tan-
dem a loco in quo morabatur emersit, et cum sciret me
prorsus orphanum, et nullam omnino habere sub qua niterer
opem (parentum enim ^ et affinium multiplex erat copia,
at vero nuUus, qui puerulo in omnibus tenerrimo pro indi-
gentiis aetatulœ sollicite^ curam ferret : victualium enim ac
indumentorum etsi esset nuUa nécessitas, earum tamen
providentiarum, quaeillius aevi impotentiœ conveniunt, quae
sine fœminis administrari non possunt, me saepius vexabat
inopia), cum ergo me sciret; his addictum incuriis, timoré et
amore tuo, Deus, sua obdurante prœcordia, sub oppido illo,
in quo degebam, dum ad praedictum monasterium demigra-
ret, transitum habens, tantis cordis lacerabatur œstibus, ut
castellum ipsum vel respicere pro tormento intolerabili sibi
esset : acerbissima enim mœstitia, dum cogitât quid ibidem
reliquerit, mordebatur. Nimirum plane si veluti ab ejus cor-
pore membra propria viderentur abrumpi, cum impiissimam
et crudelem se profecto cognosceret, immo audiret vocari,
quae tantam sobolem, tanto, ut ferebatur, affectu dignam
(multum enim non modo a nostratibus, sed etiam ab exte-
ris excolebar) ita ab animo exclusisset, subsidiique inopem
dimisisset. Et tu, Deus bone, Deus pie, tua dulcedine, tua
caritate ^ jecur illud certe in saeculo piissimum, ne esset
contra se pium, mirabiliter indurueras : contra se nempe
mollesceret, si, nos suae saluti praeferens, Dei negligens pro
nobis, mundana curaret. Sed fortis fuit ut mors dilectio
quia ^, quo te dilexit arctius^, tanto ea quœ prius amaverat,
visa est a se abrupisse securius.
a. siquidem D. — h. Gorr. de D. sollicitœ B. — c. charitûte D. — d. Gorr.
de D. artius B.
dée au vu" siècle, détruite par les Normands en 851, et reconstituée au
xi" siècle (Dachery, Notae^ p. 601 sq. ; Bib. nat.^ ms. lat. 13890 [Hisl. mon.
S. Geremari Flaviac.) ; Gall. Christ. ^ t. IX, col. 787 sq. Gf. Lefèvre-
Pontalis, Et. sur la date de l'église de Saint-Germer^ dans Bibl. de VÉc.
des Chartes^ 1885, t. XL VI, p. 478-495). Sur Saint Geremarus^ v. AA.
SS. BolL, Septembre, t. VI, p. 698-703.
1. Canticiim canlicoriim, VlII, 6 : « Pone me ut signaculum super cor
luum, ut signaculum super brachium tuum, quia fortis est ut mors dilec-
Ven Guiberti vita. 4
SO VEN. GUIBERTI YITM LIBER I
Ad cœnobium ergo illud veniens, anum quandam * in
sanctimoniali habitu reperit, quam, quia plurimam religio-
nis speciem prae se ferebat, ad sibi cohabitandum discipu-
lariquadam exhibita ei subjectione coegit : coegit, inquam,
cum ipsa ambieiitissime, expertis ejus moribus, sodalitium
taie collegerit. Gœpit itaque pedetentim antiquioris illius
feminae^ rigorem imitari, victus parsimoniam sequi, pau-
perrima obsonia amplecti, consuetudinarii stratus mollia
fulcra rejicere, linteolo et stramine frumentario contenta
dormire. Et cum multa adhuc niteret specie nullumque
praetenderet vetustatis indicium, ad hoc ipsa contendere, ut
rugis anilibus ad cernuos defluxisse putaretur annos.
Defluentia ergo crinium, quœ fœmineis potissimum soient
ornatibus inservire, crebro forcipe succiduntur, puUa vestis
et amplitudine insolita displicens, innumeris resarcitionibus
segmentata, prodebat, cum nativi coloris palliolo, et sutu-
lari partusuris * incorrigibilibus terebrato, quoniam interius
erat, cui sub tam inglorio apparatu placere gestiebat.
Gonfessio igitur veterum peccatorum, quoniam ipsam
didicerat initium bonorum, quotidie pêne novo cum fieret,
semper animus ejusdem exactione praeteritorum suorum
actuum versabatur, quid virgo ineunte sub œvo, quid
virita -, quid vidua studio jam possibiliore peregerit, cogi-
taverit, dixerit : semper rationis examinare thronum, et ad
sacerdotis, imo ad Dei per ipsum cognitionem examinata
deducere. Inde cum tantis videres fœminam orare stridori-
bus, tan ta spiritus anxietate tabescere, ut inter operandum
cum dirissimis vix ullo modo cessarent deprecatoria verba
singultibus. Septem pœnitentiales psalmos sub praefata
cl. quamdam D. — b. fœminœ D.
tio, dura siciit infcnius aemulatio : lampades ejus, lampades ignis atque
flammarum. »
1. Mot de la langue non classique qui parait en rapport avec la racine
du verbe pertundo^ du participe passé duquel vient notre mot pertuis.
Du Gange se réfère justement au texte de Guibert [Glossarium^ éd. Hens-
chel, t. V, p. 113, col. 2).
2. C'est-à-dire en puissance de mari.
...sd
VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 51
anu non videndo sed audiendo didicerat, quos tam ^ sapo-
rose, ut sic dixerim, diebus ac noctibus ruminabat, ut
nunquam^ suspiriis, nunquam^ gemitibus in auribus tuis,
Deus, suavissime resonans cantilena illa careret. Si quando
vero exterorum hominum conventiculi ejus solitudinem
quam amplectebatur admodum turbarent ^ (cum ipsa enim
omnes, qui ipsius notionem attigerant, viri prœsertim ac
fœminae nobiles, quoniam mire erat faceta et temperans,
gratissime loquebantur), ipsis discedentibus, si quid minus
verum, si quid futile, si quid ociosum se coUoquiis immer-
sisset, illud in illius animo dici non potest quas parturiebat
angustias, donec solitas aut compunctionis seu confessionis
attingeret undas.
Sed quantumcumque studium, quantacumque soUicitudo
ejus haberetur in talibus, nil fiduciœ, nil securitatis menti
ejus afferre poterat, quin semper lugeret, quin semper, an
reatuum suorumposset mereri veniam, flebilissime rogitaret,
et tu scis, Deus, quant orum peccatorum, et nos non nesci-
mus. Quam parva^, est, Domine, ad comparationem ejus ^
quorundam^, qui neque dolent, neque suspirant, summafi^
eorum ! Tu nosti. Domine, in quantum ^ metiri poteram
statum cogitationis ipsius, quod nunquam in timoré sup-
plicii et amore tui ejus viderim animum tepuisse.
[GAPUT XV]
Quid plura ? ipsa, ut, prœlibatum est, saeculo repudium
ita dante, ego solus sine matre, sine pedagogo^, sinemagis-
tro remanseram. lUe enim, qui me adeo fldeliter post
matrem educaverat atque docuerat, matris meae exemple,
amore ac monitu concitatus, ad monachatum Flaviaci sese
contulerat. Pravaergolibertate potitus, cœpi intemperantis-
«. •,«>f»c>i. ±^. — iLT. ii.i*Mi-if i*«»^ M^. — c. solitudinis... lurbarentur B (et D),
— d. prava B (et D). — e. Gorr. de D. tuam B. — f. quorumdam D. —
a. tamen D. — b. numquam D.
— d. prava B (et D). — e. Gorr. uc ±j. tuam x». — /. nuui unitiam u. —
g. exponctué B. somnio (?) interlinéaire. — h. quantam D. — i. pœda-
aoao D.
gogo
52 VEN. GÙIBERTI VITJE LIBER I
sime meo abuti imperio, ridere ecclesias, scholas horrere,
consobrinulorum meorum laicorum, qui equestribus imbue-
bantur studiis, affectare sodalitia, execrando clericatus
signum, remissionem criminum polliceri, somno, cujus
parva licentia quondam mihi laxabatur, indulgere, ut ex
insolita nimietate tabescerem. Interea actuum meorum
gloria maternas coneutitaures, et ex auditis instans exitium
meum.ipsa conjiciens pêne exanimata defecit. Quitus enim
vestium, quos inter procedendum ad ecclesias habere sole-
bam, et quos, ut magis ad clericatum animarer, ipsa para-
verat, hos ad lasciviam, quam ne aetas patiebatur, circum-
ferre ; majusculos ad petulantiam juvenis semulari; pensi et
moderati omnino nihil habere.
Gum ergotantodissolutius,immo^ vesanius me haberem,
quanto aictius ^ et castigatius antea victitassem, mater impa-
tiens auditorum ad abbatem * se contulit, et, ut magis ter
meus iterum me doceret, et ab eodem abbate et fra tribus
impetravit. Abbas siquidem, avi mei alumnus, et ejus
curieb ex beneficio obnoxius, facile fuit, et, meo aggratu-
lans adventui, bénigne susceptum studio deinceps beni-
gniore tractavit. Testor te horum,piedispositorDeus, quia,
ex quo basilicam monasterii ipsius intravi, et monachos
considentes pariter vidi et ex eorum contuiti tantum mona-
chiae concepi desiderium, ut nuUatenus defervesceret, nec
sub quiète animus ageret, donec sui voti sortiretur effec-
tum. Gum igitur sub eodem eis claustro cohabitans, totum
esse ipsorum habitudinesque considéra ns, et, sicut solet a
vento flamma succrescere, ita, ex contemplatione eorum
semper mens mea conformationi illorum inhians, non pote-
rat non ardere ; solicitabar^ denique ab abbate loci congemi-
natis quotidie precibus, ut monachum ibidem me facerem,
et, cum infînito ad id aestuarem desiderio, ad hujusmodi
a. imô D. — b. Corr. de D. artius B. — c. solicilatur D.
1. L'abbc est, à cette époque, Garnier, 1058-1095 (date de sa mort). Cf.
Gall. Christ., t. IX, col. 790; Dacliery, Notœ, p. 603-604.
is^Aâd
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 53
poUicitationem tamen per ullas rogantium angarias * mea
lingua solvi non poterat, et quod mihi modo jam graves-
centi difficillimum esset, ut de tanta cordis abundantia
omnino silerem, haudeegre puerulus observabam.
Tandem matri rem prodidi, quœ, puerariam verita levita-
tem, tanta ab hoc proposito me ratiocinatione rejecit, ut me
non minimum pœniteret, quod ei gerenda retexerim ; cum et
eadem magistro dixissem, multo longius et ipse me pepulit:
qua utriusque repuisa gravissime irritatus, alias animum
délibéra vi appellere. Itaque sic me cœpi agere acsi nihil
horum cœpissem appetere, et cum, ab octavis Pentecostes
usque ad Natalem dominicum distulissem, et votis ardentis-
simis peragendo negotio aspirarem, ma tris reverentiam
magistrique timorem, impatiens, Domine, tuae internae sti-
mula tionis, abjeci, et ad abbatem, qui tantopere fieri hoc
ardebat, et nihil sponsionis in tantis solicitationibus ab ore
meo haurire potuerat *, me conferens, ejus pedibus me
affudi, et his ipsis verbis, ut videlicet peccatorem susci-
peret, flebiliter admodum exoravi. Qui petitis laetus favens,
vestes, quse necessariae fuerant, quantocyus, id est postridie,
prœparatas, produxit, et, me matre procul aspiciente ac
fiente, induit, et eleemosynas proinde eo fieri die ^ manda vit.
Interea ille meus quondam magister, quia di strictions
causa regulœ me ulterius docere non poterat, saltem insti-
gare ad ea quœ legebam divina volumina discutienda curabat,
minus cognitas quasque dictiones et doctioribus recogitare,
prosulas^ versiculosque componere, et, quo mihi erudiendo
a. potuerit D. — b. eo die fieri D.
1. Le sens d'angarias n'est pas ici très satisfaisant, sinon dans le sens
dérivé de contrainte. Cf. Guizot, Coll., t. IX, p. 408.
2. Dachery, Notœ, p. 613, nous apprend que, des poésies composées par
Guibert de Notent, il ne reste plus qu'une séquence de saint Germer,
xlont voici l'incipit :
Adest praecipua
Fratres, materia,
Diei consona.
Date praeconia...
On la chantait encore au xiii* siècle [Hist. litt., t. X, p. 499). De cette
séquence, il faut peut-être rapprocher un fragment de l'office de saint
Germer contenu dans Bih. nat., ms. lat. 13817, fF. 396-400: on a conservé
54 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER 1
minor ab aliis cura impenderetur, eo me commonens arctius *
elaborare. Et, o Domine, lumen verum, plene recordor tuœ
inœstimabilis, quam mihi tune exhibuisti^, largitatis. Nam
mox ut habitum tuum te invitante ^ suscepi, illico mihi visa
est a facie cordis nubes amota, et illa mox introducere
cœperunt, in quibus pridem evagabar c?ecus et errans.
Praeterea tanto discendi affectu repente sum animatus, ut
huic soli rei unice inhiarem, et incassum me vivere aestima-
rem, si diem sine tali quolibet actu transigerem. quotiens
dormire putabar, et corpus sub pannulo fovere tenellulum,
et spiritus meus aut dictaturiens ^ arctabatur ^^ aut quippiam
objecta lodice, dum judicia vereor aliéna, legebam.
Et tu, Jesu pie, non nesciebas qua intentione id facerem,
conquirendap utique gratia laudis, et ut prœsentis sœculi
honorificentia major occurreret. Habebam plane contra me
amicos, qui, etsi bona mihi suadebant, crebro tamen et
laudes et ex literis claritudines ingerebant, et per hœc cul-
minum opumque assecutiones. Spes igitur omni aspidum
ovo détériores cordi improvido afferebant, et, cum omnia
qme spondebant citissime adimplenda putarem, vanissimis
me expectationibus deludebant. Quod enim in grandaevo
eventurum ^ dicebant, ego plane adolescenti atque juven-
culo accessurum/' putabam. Proponebant nempe mihi et
eam, quae, teauctore, in dies excrescebat, scientiam, etbonos
ad sœculum natales et formam ; sed non recordabantur quia
per hos gradus vetuisti ascendi ad altare tuum, quod sic
soleat turpitudo revelari. Qui enim ascendit aliunde ille fur
est et latro -, quod est turpitudo.
a. Gorr. de D. artiiis B. — h. extrihuistl D. — c. Gorr. de B (et D). imi-
tante X. — d. Gorr. de D. artabatnr B. — e. eventura B (et D). — f. acces-
snra B. accessum D.
les vêpres, les matines'et les laudes, mais la messe a disparu. Au xvii* siècle,
cet office était encore conservé, si l'on en croit le P. J.-B. de Boulongne
Bib. nai., ms. lat. 13S90) qui, énumérant, p. 451, les ouvrages de Guibert,
dit : " S" Geremari ofiicium cum prosa in ejus festivitatibus decantandum
concinasse Flaviacensis monasterii Hituale attestatur. »
1. Mot forgé sur dictari, ou erreur pour dicturiens.
2. 7oa/i., X. 1 : « Amen, amen dico vobis : qui non intrat per ostium in
ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est, et latro. »
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I
Sed in his meis, te inspiratore, primordiis,si aliud sapuis-
set, prœparanda mihi fuisset anima ad tenta tionem. Et
certe tune temporis quodammodo insipide sapiebam. Licet
enim puériles admodum gaudiorum scilicet ac irarum motus
haberem, o utinam tum. Domine, tuum judicium sic time-
rem, peccata etiam maxima sic modo horrerem, quomodo
tune minima et prope nuUa horrebam ! Emulabar sane (et
quam avidissime!) eos, quos sua videbam commissa
deflentes, et visui audituique meo erant gratissima quœcun-
que^ ex te erant. Et qui in scripturis nunc jactantiam et
verba quaero, immo ipsorum ethnicorum infamia dicta pro
garrulitate contineo, tune fletus, dolorumque causas exinde
exigebam, nec me legisse putabam, quotiens in ipsa lec-
tione nihil contempla tivum, nihil compunctioni habile
attingebam : scienter ego nescius sic agebam.
At hostis ille antiquus, qui pro statibus animorum, pro
qualitatibus ictatum se habere longœva diuturnitate perdi-
dicit, ille, inquam, pro modulo mentis ac corpusculi mei
nova mihi bella parturiit. Nam in somnis mortuorum homi-
num mentis meœ obtutibus crebrius imagines inferens, et
maxime eorum, quos uspiam gladiis, aut quolibet interne-
cionis génère aut videram, aut occubuisse audieram, tantis
spiritum somno solutum speciebus exterrebat, ut noctibus,
nisi me praidicti magistri mei vigilantia communiret, neque
lecto cohiberi, neque a clamoribus arceri, immo et vix
sensum regere possem. Quœ molestia, quamvis aliquibus
inexpertis puerilis esse atque ridicula videatur, tantae apud
eos, qui ea urgentur, calamitatis habetur, ut timor ipse,
qui a plerisque putatur ineptus, nulla valeat ratione, nuUo
consilio temperari, et, cum ipse qui patitur, idipsum quod
patitur floccipendat, nulla tamen auctoritate spiritus, ubi
se sopori, vel parum, immerserit, horrentia visa recutiat,
immo somnum repetere mens graviter a timoribus irre-
quieta pertimeat. Gui siquidem passioni etiam frequentia et
solitudo paria sunt, dum societas timori non obstat, et
a. quœcumque D.
36 VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I
solitaria semper habitatio aut magis, aut tantumdem quod
consuevit effîciat.
Multum, domine Deus, ab eo in quo nunc ago ^ statu
diversa gerebam ; tune plane sub magna tuœ legis reveren-
tia et infinita totius peceati execratione vivebam, quœque
ex te et dici, et audiri et sciri poterant, ambientissime
combibebam. Seio, cœlestife Pater, quia talibus pueruli stu-
diis sœvissime Diabolus irritabatur, a me postmodum totius
pii fervoris desertione placandus. Unde et nocte quadam,
cum, tanta misera solicitudine experrectus, hiberno^, ut
opinor, tempore in meç me lectulo ^ continerem, et lampade
proxima clarissimum reddente lumen securior esse viderer,
ecce repente et haud longe de superioribus, ut putavi,
multarum vocum, cum nox esset intempesta, clamor emer-
sit. Vox autem sine verbo fuit, sed^ solum vi calamitatis,
et illico concussis veluti ad somnum temporibus a sensu
rapior, et mortuum quempiam, quem obiisse in balneis qui-
dam conclamabat, videre mihi videor. Qua imagina tione
conterritus, cum e stratu® prosiliens subclamassem, in ipso
primo motu meo respiciens, lampadem vidi extinctam, et
per médias ingentis^ umbrœ caligines sua ipsius specie
da?monem stantem prope intueor. Cujus visione teterrima
pêne efferarer in rabiem, nisi me magistri mei, qui his ter-
roribus moderandis crebrius excubabat, perturbatum et
amentem solertia refovisset.
Nec me latebat, Deus meus, in ipsa annorum puerilium
teneritudine^ quia studium bonœ intentionis, quo meus ani-
mus tune fervebat, incentorem mevc malignitatis Diabolum
non modice incitabat. Et, o pie Deus, quid victoriarum,
quid pro victoriis coronarum hodie commeruissem , si immo-
biliter ad id certaminis perstitissem ? Plurimis etiam audi-
tarum rerum conjeeturis experior adversus nuper conver-
ses, seu eos qui ad hoc propositum semper aspirant, vehe-
mentius dœmones acerbari. Unde memini, tempore Gui-
n. eçfo D. — b. hyberno D. — c. lecludo D. — d. Corr. de D. ô B,
exponcluc. — e. statu D. — f. Corr. de B. ingrantis X. rugientis D.
-=^
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 57
donis Bellovagorum episcopi, cujus superius mentionem
fecerim^ quendam inter familiares suos juvenem de eques-
tribus extitisse, quem prae suis pêne contubernalibus epis-
copus idem specialiler aflfectabat. Quem cum pravitatum
suarum atrocissime pœniteret, et de saeculari conversatione
modis omnibus moliretur effugium, cum super hac novita-
tum revolutione acerrime roderetur, nocte quadam, cum
in episcopi cubiculo ipse dormiret, et religiosus admodum
vir quidam Ivo nomine, Sancti Quintinensis indigena, ni
fallor, literis clarissimus -, facundia propemodum clariore
praepoUens, Gluniacensis monachus, qui sub benedictae
memoriae abbate hujus loci, Hugone ^^ diu egitofiiciumprio-
ratus, cum aliis quibusdam sancta vita aeque nobilibus
pariter inibi, episcopo prœsente, quiescerent, quidam de
vicini cujusdam proceribus oppidi, vir valde curialis et pru-
dens, intempesto silentio soporatis omnibus vigilabat. Qui
cum, qua3 volebat cogitans, hue illucque despiceret, ecce
proceri figura daemonis,* exili capite, turgentibus scapulis
progrediens viro apparùit, et séria tim lecta quaegue res-
pectans, pedetentim per cameram deambulare se finxit ;
cumque ad ejus stratum, quem prselibavimus, juvenis,
quemque ab eodem plurimum acceptari episcopo, falsissi-
mus ^ accessisset, substitit, et retortis ad dormientem
aspectibus : « Hic, inquit, acrius'* et pejus his omnibus,
qui istic dormiunt, me vexât. » Quo dicto, ad ostium se
dirigens cloacarum, in easdem se contulit. Is autem qui
hoc speculabatur, dum ha»c ai^tenderet, tanto pondéré pre-
mebatur, ut impos ad locutionem et motum omnimodis
fieret. Excedente igitur Adversario, facultas sibi pariter in
a. anxius D.
1. V. 1. I, c. XIV, p. 48 et n. 1.
2. Il ne s'agit pas ici d'Yves de Chartres, né vers 1040, dans le Beau-
vaisis, et qui a été abbé de Saint-Quentin de Beauvais.
3. Saint Hugues, abbé de Gluny, né en 1024, de Dalmase, comte de
Semur-en-Brienois, et d'Erembourg de Vergy, mort le 29 avril 1109. La vie
de ce personnage célèbre a été écrite par un certain nombre de contempo-
rains (cf. A. L'Huillier, Vie de saint Hugues, abbé de Cluny, i0^4-1109,
Paris, 1888, in-8).
4. C'est rimposteur, le Démon.
58 VEN. GUIBERTI WTM LIBER I
utroque * rediit, et mane quibusque sensatioribus visa
retexans, et cum ipsis juvenis illius statum essentiamque ^
requirens, reperit ejus animum enixius ad aggrediendum
sanetiora proclivem. Si ergo gaudium est super uno pec-
catore converso in cœlo quam super nonaginta qui non
indigent pœnitentia justis -, procul dubio plénum fidei est
hostes humani generis acerbissima invidentia de eorum,
qui mutantur in melius, ereptione tristari, et certe, sicut
ego bonis initiis processus habeo pestilentes, sic et ille, qui
a dfemone testimonium acceperat, postmodum paulàtim
tepescendo refrixit, et ad studium sese sœculare retorsit ;
et tamen subitusille bonarum nostrarum voluntatum motus,
credibile est quam gravissime diabolica corda morderet'^.
Nec mirum si doleat Diabolus repentinos et futiles cujus-
piam pœnitentis affectus, cum [perfunctoria ^ Achab'^ illius
scelésti régis humilitas etiam divinos antequam humanos
ad se deflexit aspectus : unde Dominus, ni fallor, Heliae :
« Nonne, ait, vidisti Achab humilia tum coram me ? Quia
ergo humilia tus est mei causa, non inferam mala in diebus
ejus^. »
[GAPUT XVI]
Cum ergo, paulàtim succrescente corpusculo, etiam ani-
mam in concupiscentiis pro suo modulo et cupiditatibus
prurientem saecularis vita titillaret , memoria et rota tu ^
creberrimo, qualis quantusque in sseculo esse potuissem,
eadem pêne semper repetendo revolverem, et multo majora
a. assentiamqiie D. — b. Corr. de D. momorderet B. — c. Ach&bi D.
1. C'est-à-dire locutio et motus (Guizot, Coll.^ t. IX, p. 415), ou encore
les deux personnes.
2. Luc^ XV, 7 : « Dico vobis quod ita gaudium erit in cœlo super uno
peccatore pœnitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui
non indigent pœnitentia. »
3. r= Fait négligemment, en apparence. Mot de la décadence.
4. /// Reg., XXI, 29 :|« Nonne vidisti humiliatum Achab coram me ? Quia
igitur humiliatus est mei causa, non inducam malum in diebus ejus, sed in
diebus fîlii sui inferam malum domui ejus. »
5. Rotatus est pris ici dans le sens moral, rare = obsession.
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 59
quam veritas pateretur saepe confingerem, bone Deus, cui
de omnibus cura est, ostendebas ista famulœ tuae [ma tri
mea» ; et, in quemcunque ^ statum sanum utique vel insa-
num conseientia labilis vertebatur, visionem ejusdem spe-
cies non sine tuo, Domine, judicio sequebatur. At quoniam ^
multas curas prohibentur^ sequi somnia, et verum indubie
constat, hœ tamen cura? non avaritiœ ipstibus citabantur, sed
ex vera interni boni yemulatione creabantur. Mox igitur,
ut piissimam ejus mentem visio importuna tangebat, et
sicut erat in talibus exolvendis admodum subtilis et perspi-
cax, — mox ^, ut id incommodi suo sibi somnio porten-
sum intellexerat, accito me, super meo studio, quid age-
rem,quid tractarem apud me secretius rogitabat^. Gui, cum
sic morem gererem, ut ei meam nullatenus unanimitatem
negarem, omnia illa quaesecundum tenores quaî^ audieram
somniorum, in quœ lentescere meus animus videbatur, alacri
confession e prodebam, et, cum de correctione moneret,
veris profecto statim aiîectibus id ^ spondebam.
Deus meus, statum illum, quem modo patior, totiens
tôt signifîcatum aenigmatibus ipsamihi enunciavit^, etquod
in primo statu gestum aut gerendum putaverat, hoc quo-
tidie intra cordis mei penetralia experior et contemplor
impleri. Quin etiam ipse magister meus, cum eadem mihi
solicitudo'^ suo indesinens penderet a pectore,multis figura-
rum modis, quae pro tempore accidebant, et quœ porro in
futurum eventura fuerant, te manifestante, videbat. Ab
utroque igitur viro, Dei munere, hinc ad terrendum, inde
ad refovendum adversa et prospéra cantabantur, ut et
occulta» malignitati, vellem nollem, quia tuo miraculo eis
tantum, qui me diligebant, detegebatur, parcerem, et de
melioris spei aliquotiens pollicitatione gauderem.
a. qiiemciimque D. — b. Corr. de D. quam X. qfn interlinéaire B. —
c. perhihentur D. — d. D ajoute inquam. — e. Corr. de D. recogi-
tabal B. — /'. manque D. — g. enuntiavit D. — h. solUcitudo D. l inter-
linéaire B.
1. Id représente correctio.
60 VEN. GUIBERTI YITM LIBER I
Cum enim aliquando spiritu acediae * * ventilarer (multas
enim invidentias ab iis qui supra et juxta me erant, patie-
bar) parentum meorum adminiculis aspirabam ad externa
monasteria commigrare. Nam nostratium aliqui, cum me
olim longe infra se fctate ac literis, potentia et cognitione
vidissent, et, solius ejus dono ipso discendi appetitum meis
sensibus instinguente, qui totius est clavis scientiae, me
sibi ex^equari, aut omnino, si dici fas est, excellere persen-
sissent, tanto furore adversum me eorum indignabunda
excanduit nequitia, ut me, frequentibus controversiis et
simultatibus fatigatum, multo tiens et vidisse et scisse lite-
ras pœniteret. Studium plane meum ab eis tantopere tur-
babatur, ac tôt, de ipsis literis sumpta occasione, per con-
tinuas quœstiones jurgia motabantur, ut ad hoc solum, qua-
tinus ab ea cura mea resiliret intentio meumque praepedi-
retur ingenium, eniti viderentur. Sed, sicut oleum camino
additum, unde putatur extinguere, inde flamma vivaciore
proserpit, eo instar clibani quo amplius mea super eo
labore solertia premebatur, tanto suis reddita valentior
œstibus in melius agebatur. Quaîstiones, quibus aestimabar
obtundi, intelligentiœ plurimam mihi acrimoniam ministra-
bant, et pbjectionum difficultates crebra conjecturarum mea-
rum ruminatione et diversorum versatione voluminum,
multiplicitatem sensuum et respondendi mihi efficaciam
pariebant. Hoc itaque modo, etsi gravissime eis invidiosus
eram, tu tamen nosti, Domine, quam parum aut nihil tali-
bus invidebam, et, cum notam ad suum mihi libitum tur-
pem non possent inurere, astruebant me ubique rodendo
pro sciéntiola superbire.
Inter has igitur, quas ferebam aegeirime, vexationes,
licet in hujusmodi angariis uberrime parturirentur utili-
tates, lassabundus animus sub infînita aliquotiens cogita-
a. Corr. de D. accidiae B.
i. r= Anxiété. Mot de la décadence ; acediari= souffrir avec impatience.
VEiN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 61
tioQum tortione languebat, nec corde pavido et rationis
viribus sœpe defectis cogitabam, quid prodesset* adversitas ;
sed libentissime decreveram petere censionem ^, quo carna-
lis suggerebat infirmitas. Cum ergo proposilum appulissem,
ut non tam benivola abbatis mei licentia, quam parentum
meorum incentivo et exactione, loco digrederer, matris
quoque assensus, id fîeri pia intentione credens, adesset
(nam bene religiosus quo succedere gestiebam locus fere-
batur), testis malonim ac bonorunr meorum talis ei se
praebuit visio.
In ecclesia cœnobii ipsius, scilicet Flavicensis, qua? dici-
tur Beati Geremari ^, sibi esse videbatur. Quam cum inte-
rius attendisset desertissime destitutam, monachos etiam
non modo scissos, et involucris fidei nimium enomiibus
adopertos, sed et statura cubitali in morem eorum quos
vulgo nanos vocitant, omnes pariter imminutos ; sed quia
ubi thésaurus, ibi cor, et ubi contuitus, ibi amor, cum ad
me oculum sollicita destinasset, cernit, quod non melior
caeterisme status erigeret, nec apparatus dignior opperiret ^ ;
cumque pro meo et tanta? ecclesiie mœsta foret discrimine,
ecce infinitfle pulchritudinis ac majestatis femina^' per
mediam basilicam ad altare usque processit, quam quasi
juvencula sequebatur, cujus species ejus multum idonea
videbatur obsequio quam consectabatur. Cum ergo curio-
sissima esset scire quœnam foret domina ipsa, dictum est
ei quia esset domina Carnotensis; quod nec mora conjiciens
beatam Dei Genitricem intellexit, cujus nomen et pignera 2
ibidem totius pêne Latini orbis veneratione coluntur. Ad
altare igitur perveniens, genua ad orationem flexit ; sed et
illa, quae post ipsam ingredi videbatur, nobilis pedissequa,
a. Coït. dcB (et D). proderet X. — b. exponc^ué B. — c. operir et D. —
d. fsemina D.
1. Sainl-Germer de Fly. V. p. 48, n. 5.
2. La vierge noire de Chartres et ses reliques, en particulier une chemise
qu'on prétendait lui avoir appartenu (cf. (Jh. Merki, dans le Mercure de
France^ 1904, t. XLIX, p. 776, n. 1, et L. Merlet, Catal. des reliques et
joyaux de la cathédrale de Chartres^ Chartres et Paris, 1885, in-8).
62 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
itidem a tergo ejus fecit. Inde consurgens, cum plurima
quasi animadversioue protenta manu : « Hanc, inquit,
ecclesiam egoinstitui ; qua * ratione patiar destitui ? » Et ad
me subinde serenissimum pietatum signifera dirigens ocu-
lum, clarissimamque dexteram : « Hune, ait, hue adduxi,
et monachum feci, quem nullo modo patiar hinc abduci .»
Hœc eadem verba prœfata post ipsam^ pari modo pedissequa
astruebat. Dixerat potens illa, et dicto celerius omnis illa
desolatio et vastitas ad integrum reparatur quaeque primitus
videbatur, et staturarum illa enormis modicitas, non modo
caeterorum, sed et mea potentia favente jubentis imperio
ad regulam emendatur. Hujus mihi visionis seriem cum
mater provida retulisset, cum multa animi compunctione
et lachrymis tanta verba suscipiens, in tantam vagabundae
cogitationis licentiam, sub tam desiderabilis somnii tenore
cohibui, ut nequaquam cujuspiam alterius jam traherer
intentione cœnobii.
»
Hœc et his similia, o Domine, cœlestis Mater imperii,
super peccatorum meorum horrore, super innumerabi-
libus, quibus a tuo amore et servitio descivi, apostasiis,
ansam ad te redeundi conferunt, dum mihi, meo praecan-
tatur a corde, amplissimos clementiarum tuarum sinus
ullis flagitiorum meorum molibus praecludi non posse.
Recordor etiam semper, cœlestis Domina, quia cum pue-
rulus huic assumendo habitui aspirarem, nocte quadam per
visum in ecclesia tui nominis eram, et videbatur mihi, ^quod
a duobus ab ipsa auferebar daemonibus, cumque ad basi-
licaeme fastigium extulissent, aufugerunt, et intactum intra
ejusdem septa ecclesiae dimiserunt. Haec multotiens, dum
meam intueor incorrigibilitatem, reminiscor, et eadem
peccata sœpius repeto, immo^ pessimis pejora superfero,
ad te, Piissima, prô evitando solum desperationis peri-
culo, non nimiae spei aut alicujus parvte fîduciœ abusione
recurro. Etsi enim semper ex impulsu fragilitatis, non
superbiœ obstinatione delinquo, spem tamen nuUatenus
a. Gorr. de B (et D). quam X. — b. ipsa D. — c. imà D.
YEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I 63
correctionis amitto. Septies plane cadit justus, et resurgit K
Si septenarius pro universitate numerus solemniter poni-
tur, quibuscumque modis peccaiido quis cadat, si inten-
tionem resurgendi ad justitiam habeat, quamvis ex carna-
litate labatur, si dolorem reete pœnitentis adhibeat, nequa-
quam justi nomine sese privât. Ut quid enim clamatur ad
Deum, ut de nos tris nos necessitatibus eruat 2, nisi quia
naturae corruptio peccati servitio nos, velimus nolimus,
addempnat^? <( Video, ait, captivum me ducentem in lege
peccati, quae est in membris meis ; non enim quod volo
bonum, hoc ago, sed quod volo malum, hoc facio ^. » Est
autem profundum quorundam ^ malorum, in quod cum
venerit impius, contemnit ^, et tamen super quibusdam
aliis profundis clamatur ad Deum, nec suam petitor dubi-
tat exaudiri vocem. Est siquidem desperationis ex peccati
nimietate contemptus, qui esse potest profundi hujus, quo
non est substantia ^, in qua miseria non subsistitur ; est
denique profundum de quo Hieremias panniculorum subli-
gatione protrahitur <^, quod qua'mvis. .. ^ porro fundum tamen
habet : quia quamvis, ingentibus sit mens dimissa peccatis,
habet tamen talecumque obstaculum rationis, ut non fera-
tur per in termina tas voragines sine uUa recogita tione totius
iniquitatis.
a. addemnat D. — b. quorumdam D. — c. Lacune.
1. Liber. Prov., XXIV, 16 : « Septies enim cadat justus, et resurget : im-
pii autem corruent in malum. »
2. Liber Psalm., XXIV, 17 : « Tribulationes cordis mei multiplicatae
sunt: de necessitatibus meis erue me. »
3. Epist. B. Pauli ad Rom., VII, 19 et 23 : « Non enim quod volo bonum,
hoc facio ; sed quod nolo malum, hoc ago Video autem aliam legem in
membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege
peccati, quac est in membris meis. »
4. Lib. Prov., XVIII, 3 : « Impius cum in profundum venerit peccato-
rum, contemnit ; sed sequitur eum ignominia et opprobrium. »
5. Liber Psalm., LXVIIl, 3 : « Innxus sum in limo profundi, et non est
substantia. »
6. Proph. Jerem., XXXIII, 11 : « Assumptis ergo Abdemelechsecum viris,
ingressus est domum régis, quae erat sub cellario, et tulit inde veteres
pannos ».
, AL'^t L.A/ji^'^ . ^.
VE>. IIUIIIEHTI
ICAPUT XVII]
Inlerea cum versificandi studio ultra
meum animum immersissem, ita ut universa ■' divinso pagi3
nre séria pro tam ridicula vanitate seponerem,
ipsum, duce mea levitate, jam veneram, ut Ovidiana »
Bucolicorum dicta pripsumerem, et lepores amatorioi
specierum dis tribu tionî bus epistoHsque nexilibus alTecta
rem. Oblîta igitur mens debiti rigoris, et professioni
monastica? pudore rejecto, talîbus virulentœ hujus licea-1
tiîB lunocîniis laetabatur ', hoc soluni trutinans, si poetrt'
cuipiam comportari poterat quod curîaliter dicebatur, nul-
latenus vero pensitans quantopcre sacri ordinis, de ea quœ
desiderabaturiadustria. proposîtum lœdebatur. Cujusnimi-
rum utrobique raptabar'', dum non solum verborum dul-
cium, qua3 a poelis acceperam, sed et qua- ego profude- 1
rara lasciviis irretirer, verum etiam per horum et bis simi- 1
Hum revolutiones immodica aliquotiens carnis mea? ■■ titilla- 1
tione tenerer: quonîam h»ec terebat volubilis et totius ]
severitatis infrequens animus, alius profecto non poterat,
quam quem cogitatio suggesserat, e labîis procedere sonua^
Inde accidit, ut, effervescente interiori rabie, ad obscœ-'
nula quaîdam vcrba devolverer, et aliquas literulas minus I
pensi ac moderatî habentes, immo totius honestatis nesciaa 1
dictitarem, (Juic cum ad raagistri prjpdicti notitiam perve- i
nissent, et ipse tegerrime ferret, in illius exacerbatione fas- I
tidii eum coutigit obdormiisse''. Quo soporato, talis ei se j
ingessit visio : senior caniciei pulcherrimw, immo is ipae, I
si dicere audeam, qui in itiitio me ad eundem'' perduxe-l
rat -, et amorem ejus mihi semper affulurum spoponde-
1. II faut onmprcndre laolubalur comme ,.i.^u....l..... -,. m.. .« — i.ndi».,. -
avec le sens de séduire, leurrer. Coalyeicus de Guîzol, Coll., t. IX, p. 43t^fl
S, V. I. I, c. ï.
itif dd lacio =^ allireri, |
.1 /'nii I tv .. i4i'Ja
VÈN. GUtBEtlTI VITJE LIBER I 68
rat, ei apparuit, severissimeque intulit : « Volo, inquit,
ut de literis quœ factae sunt mihi rationem reddas ; verum
manus quae literas ipsas scripsit, non est sua ipsius* quae
scripsit. » Quod cum a magistro mihi relatum fuisset, ego
et ipse pari ter super tenore somnii non dissimilem conjec-
turam habuimus : laeti enim ingemuimus sub spe tua,
[Domine]^, inde animadversionem tuamin tampaterna cor-
rectione videntes, hinc cujusdam piae alterationis fiduciam
meis levitatibus eventuram ex visionis intentione putantes.
Ubi namque manus ^ quae literas scripserat, non ejus esse
qui *scripserat dicitur, plane non permansura in illa
ignominiosa sua action e indubie denotatur. Mea enim fuit,
et non est sicuti legitur : « Verte impios, et non erunt * »,
dum ea, quae in usu vicii mea fuit, virtutis studio appli-
cita, omnem effîcientiam indignissimae illius proprietatis
amisit. Et tu nosti tamen. Domine, et ego confîteor, quia
tune temporis nec tuo timoré, nec meo pudore, nec
sacrae hujus visionis honore castigatiora peregerim : et^
nempe irreverentia , quia interius me habebam, et scripto-
rum nugantium nequaquam scurrilitatibus temperabam.
Latenter quippe cum eadem carmina cuderem, et nemini
aut vix omnino meis consimilibus illa prodere auderem,
sœpius tamen mentito auctore, ipsa quibus poteram recita-
bam, et Isetabar ea a voti mei consortibus coUaudari : quae
mea fore rebar prorsus inconveniens profiteri, et quod ad
fructum uUius auctori suo non proderat laudis, solo resta-
bat fructu, immo turpitudine gaudere peccati. Sed haec,
Pater, punisti, quando voluisti. Emergentibus enim contra
me super tali opéra infortuniis, et multa animum evagan-
tem adversitate cinxisti, et corporis infirmitate pressisti.
Pervenit ergo tune gladius usque ad animam, dum vexa-
tio attigit intelligentiam.
a, Corr. de B (et D). ipsis X. — b. dans D. — c. ea D.
1. Lib. Prov.^ XII, 7 : « Verte impios, et non erunt ; domus autem justo-
rum permanebit. »
Ven, Guiberti vila. 5
66 VEN. GUIBERTI VITJi LIBER I
Gum itaque pœna peccati intellectum dedisset auditui,
tune demum inutilis studii marcente socordia, cum tamen
otii impatiens essem, quasi ex neeessitate rejectus ^ imagina-
tionibus, spiritualitate recepta, ad exercitia commodiora
perveni. Cœpiigitur jam sero ad id, quod saepe a plurimis
mihi bonis doctoribus prapstillatum fuerat, anhelare, scili-
cet Scripturarum commentis intendere, Gregoriana dicta,
in quibus artis hujus potissimum reperiuntur claves, cre-
brius terere, secundum veterum auctorum régulas, ad alle-
goricum, seu moralem, quin et anagogicum^ sensum pro-
phetica, vel evangelica verba perstringere. In his praeci-
puum habui incentorem Beccensem abbatem Anselmum,
postea Cantuariensem archiepiscopum, ex transalpinis par-
tibus, Augustana videlicet regione -, oriundum, yirum
incomparabilem documentis et vita sanctissimum ^. Qui
cum in prioratu prœlibati cœnobii adhuc ageret, suae me
cognitioni ascivit, et omnino puerulum et in summa et
œtatis et sensus teneritudine positum, qualiter interiorem
meum hominem agerem, qualiter super regimine corpus-
culi rationis jura consulerem, multa me docere intentione
proposuit. Qui ante abbatiam, et in abbatia positus, cum
ad Flaviacense, in quo eram, monasterium, familiarem
religionis et doctrinae suae gratia ha béret adventum, adeo
sedule mihi eruditionis indulgebat bénéficia, tanta ad id
elaborabat instantia, ut unica ac singularis sui ad nos
adventus et fréquenta tionis ego viderer solus esse causa.
Is itaque tripartito aut quadripartite ^ mentem modo dis-
a. rejectis D.
1. Le sensus anagogicus est proprement Tinterprétation qui s'élève du
sens littéral au sens spirituel, c'est-à-dire la mystique.
2. Région d'Aoste, Piémont.
3. Saint Anselme, né à Aoste à la fm de 1033, mort le 21 avril 1109. Il
arriva à l'abbaye du Bec dans les premiers mois de 1060. Il y succéda à
Tabbé Herluin, mort le 26 août 1078, et fut élu au siège primatial de Can-
torbéry le 6 mars 1093. Sur le séjour de saint Anselme à l'abbaye du Bec,
cf. chanoine Porée, Hist. de Vabbaye du Bec, Evreux, 1901, in-S", t. I, p.106-
233.
4. Guibert fait allusion aux méthodes pédagogiques du trivium (gram-
maire, rhétorique, dialectique) et du quadrivium (arithmétique, géométrie,
musique, astronomie).
.Jli^
VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 67
tiriguere docens, sub affectu, sub voluntate, sub ratione,
sub intellectu * commercia totius interni mysterii tractare,
et quae * una a plerisque ^ eta me ipso putabantur certis divi-
sionibus resoluta, non idem duo prima fore monstrabat,
quœ tamen accedentibus quarto vel tertio eadem mox esse
promptis assertionibus constat. Super quo sensu cum quœ-
dam evangelica capitula mihi disseruisset , cum primum
quidem quid in ter velle et affici distare t, luculentissime
aperuisset, quae tamen non ex se, sed ex quibusdam
contiguis voluminibus, at minus patenter quidem ista
tractantibus eum habuisse constaret, cœpi postmodum et
ego ejus sensa commentis, prout poteram, similibus aemu-
lari, et ubique Scripturarum, si quid istis moraliter arri-
deret sensibus, multa animi aerimonia perscrutaH.
Unde factum est, ut, eum quodam abbate meo ^ ad ali-
quod provinciœ nostrae cœnobium devenireni, cumque illi
tanquam plurimae religionis viro suggère rem, ut, ad capitula-
rem conventum veniens, inibi sermonem faceret, ea qua3 a
se petebantur in me transfudit, et, ut vices super isto ejus
exequerer, exoravit et jussit. Die autem Maria» Magdalenœ
natalis celebratur eodem ^. Eapropter de libro Sapientiœ ^
adhibita sermonis materia solo illo unico verbo illi qui
petebatur tractatui contentus^ fui : « Sapientia, videlicet,
vincit malitiam, attingit a fine usque ad finem fortiter, et
disponit omnia suaviter. » Hoc cum qua potueram oratione
explanassem, et ipsis audit oribus pro dictorum eorundem^
convenientia placuissem, prior ecclesiae ipsius, literarum
sacrarum non minimum pro scientiae potentia studiosus,
familiariter a me exegit, ut id sibi scriberem, in quo mate-
a. guç D. — b. plœrisque B. — c. Corr. de D. concentus B. — d. eorum-
demi).
1. Terminologie courante de la philosophie scolastique et en particulier
mystique. Anselme enseignait à Guibert l identité essentielle des méthodes
exégétiques.
2. Abbé Garnier. Il démissionna en 1084 {Gall. Christ., t. IX, col. 790).
3. C'est-à-dire le 22 juillet.
4. Cf. Lib. Sapientiaey VIII, 1.
68 VEN. GUiBÈRTI VIT^ LIÈÈR 1
riam sumendi cujuscunque * sermonis acciperet^. Quoniam
ergo abbatem meum, quo praesente id dixeram, aegTe latu-
rum scripta mea cognoveram, caute aggredior hominem,
et, ut causa viriillius, quemse diligere testabatur, quodpete-
bam, indulgeret, ex latere quasi expersona ^ amici, et quasi
taliuiïi minus studiosusprecor. Suspicatur^igitur brevissima
me dicturum, assensit ; cujus cum de ore verbum rapuis-
sem, cœpi exerceri in eo quod proposueram.
Propositum autem habui ut initia Geneseos, Exameron ^
scilicet, commentari moraliter aggrederer. Gui commente
praeposui tractatum satis mediocrem qualiter sermonem
fieri oporteat ^. Quo prœmisso, sex dierum tropologice pro-
secutus opéra fudi, importuno licet eloquio, quaeque meo
sedissent ingenio. Gumque primum abbas meus sacrœ
illius historiée conspexisset annotari capitulum, minus sano
hœc attendit intuitu, et, cum me plurima animadversione
finem scriptis illis facere monuisset, videns quod non nisi
spinas cœpta talia oculis ejus ingerebant, non solum ejus,
sed et omnium qui ad id ipsum déferre poterant prœsentias
prœcavendo, clam illud omne peregi. Opuscula enim mea
haec et alia nullis impressa tabulis dictando et scribendo,
scribenda etiam pariter commentando ^ immutabiliter pagi-
nis inferebam. Tempore ergo illius abbatis omnimodo stu-
dia mea delituere silentio. Quo decedente, nactus occasio-
nem dum pastore locus ille vacaret, impegi tandem et
brevi opus explevi. Quod decem libris complexum, secun-
dum illos quatuor prœnominatos interioris hominis motus ^,
ita moralem executus sum in omnibus tropum, ut penitus
a. cujuscumque D. — b... D. p* barré dans la haste B. — c. Suspicatus
D. — d. Gorr. de B(et D). commutando X.
1. Ce sermon a été publié par Mabillon, dans les Œuvres de saint Ber-
nard {Op., t. II, p. 701-709 ; dans Migne, Patrol. lat., t. 184, col. 1031-1044).
Cf. Ylntrod., p. xvii.
2. La création du monde en sept jours (Genèse, I). Guibertfait ici allusion
à ses Commeniarii in Genesim. Cf. Vlntrod.^ p. xvii.
3. Il s'agit du Liber quo ordine sermo fieri debeat^ qui, en effet, sert de
préface aux Commeniarii in Genesim. Cf. Vlnirod.^ p. xvii, n. 7.
4. Voir le début du paragraphe de la p. 66.
.^
VEN, GUIBERTI VIT^ LIBER I 69
immutato locutionum ordine initia continuarentur ad «
supremum. In quo opusculo an cuiquam profecerim nescio,
placuisse tamen plerisque ^ plurimum literatis non dubito ;
hoc vero certum quod non parum commodi mihi praestitit,
in quantum me, ministro vitiorum, libéra vit ab otio.
Scripsi interea et ^ capitularem libellum de diversis Evan-
gelicorum^ et propheticorum voluminum sententiis, de libro
Numeri, Josue, Judicumque aliqua inserens ^ cui huc-
usque fînem dare differo, quia his explicitis quae impraesen-
tiarum teneo, in similibus exerceri aliquo tiens (si vita comes
fuerit), Deo suggerente, delibero. In quorum plurimistropo-
logiam, in paucis allegoriam secutus, eundem^ quem in
Genesi habueram morem gessi. Porro in Genesi ideo^
potissimum moralitati intendi, non quod in sensu allego-
rico, si pari ter elaborarem,sentienda deficerent, sed quod
judieio meo allegoricis moralia satis hoc tempore utiliora
putarem, fide ex Deo ad integrum stante, moribus pêne
omnium multiplici vicio profligatis, et quod in immensum
tendere opus non meœ fuerat licentiœ aut voluntatis.
[CAPUT XVIII]
Igitur mater bonos quantum ad scientiam meos admirata
successus, valde œstuabat super lubricae aetatis quos vere-
batur excessibus. Unde et sui me imita torem tieri quam
sedulo postulabat, cui cum Deus speciem tantopere praes-
titisset fl^, ita quidquid'* in se laudabatur posthabuit, acsi sese
nuUatenus pulchram scisset, ita viduitatem coluit, acsi
maritalia semper debiti cubilis impatiens horruisset. Nosti
tamen, Domine, quid fidei, quid amoris etiam defuncto
ipsi suo jugali detulerit, quam cotidianis pêne sacrificiis,
a. Corr. de B (et D). ad X. — b. plaerisqne B. — c. manque D. —
d. evangeliorum D. — e. eumdem D. — /*. aoeo D qui propose ideo. —
g. D. prqstitisset. — h. quicquid D.
1. V. Vlntrod.^ p. xvi, n. 4.
70 VEN. GUIBERTI VIT^ LTBER 1
orationibus ac lacrymis, haud mediocribus eleemosynis
solvendae ejus animœ, quam peccatis prœpediri noverat,
indesinenter institerit. Qua ex re mira Dei dispensa tione
fîebat, ut creberriiïiis ei visionibus, quos ille dolores in sua
purgatione ferebat, patentissimis * imaginationibus monstra-
rentur : quœ * visorum gênera haud dubium quin ex Deo
proveniant ; ubi enim nulla prava securitas ex assumpta
falso pulchritudine luminis datur, sed ex oblata doloris ac
pœnarum specie orationis et eleemosinarum^ incentiva
prœbentur, ubi aperte a mortuis, imo ab angelis, qui fide-
lium mortuorum curam gerunt, divini offîcii remédia exi-
guntur, ex Deo haec fieri hoc sufficiens probationi est, quia
a daemonibus nunquam saluti cujuspiam profutura quœrun-
tur. Sollicitus igitur bonae^ illius mulieris animus his signi-
fîcationibus recalefieri, ac internonim tormentorum ad*^
profectum assidue pro marito quondam suo intercessionis
portentione succendi.
Unde inter caetera, quadam nocte Dominica,post matuti-
nos, œstatis/" tempore, cum membra scamno cubitum angus-
tissimo contulisset, mox in somno cœpit deprimi ; sua
ipsius anima de corpore sensibiiiter sibi visa est egredi.
Cumque veluti per quandam ^ porticum duceretur, tandem
inde emergens ad ora cujusdam putei cœperat propinquare.
Gui cum esset facta contigua, ecce de foveae illius voragine ^
larvali specie homines prosiliunt, quorum videbatur tineis
exesa caesaries, eam volentes manibus corripere, et intro
protrahere. Et ecce vox a tergo fœminae trepidantis, et ad
eorum incursum miserabiliter œstuantis, erupit ad illos :
« Nolite, inquit, eam tangere. » Qui voce vetantis adacti
resilierunt in puteum. Cum autem, quod me praeterierat %
per porticum procederet, ' hoc solum petebat a Deo, cum
exisse hominem se sentiret, ut ad corpus sibi redire lice-
ret. De putei igitur habitatoribus liberata, cum contra
marginem ipsius constitisset, repente patrem meum, in ea
a. patientissimis D. — h. quq D. — c. eleemosynarum D. — d. bonq D. —
e. Corr. de D. ac souligné B. — f. qstatis D. — g. quamdam D. — h. Gorr.
de B (et D) oragine X. — i. prqterierat D. ■
\
VEN. GUIBERTI VITiE LIBER I 71
specie qua juvenis extiterat, sibi conspexit assistere, cum-
que in eum intenderet, et an ipse Evrardus vocaretur (sic
enim eum quondam constiterat appellari) suppliciter rogi-
taret, ipse negavit.
Nec mirum, si spiritus eo se nomine insigniri diffîteretur,
quo homo olim fuerat : spiritus enim spiritui nihil aliud
quam quod spiritualitati congruum sit respondere debue-
rat. Mutuam autem spiritus per nomina habere notitiam,
credi valde ridiculum est, alioquin in futuro sœculo, rara
nisi nostratium cognitio est. Nomina plane non necesse est
habere spiritus, quorum tota visio, immo * visionis scientia
est ab intus. Gum ergo sic se vocari negasset, et tamen illa
eum non minus esse sentiret, interrogat postmodum ubi
commaneret : cui ille acsi plateam haud procùl a loco posi-
tam insinuât, et ibidem se commorari. Quaerit etiam quali-
ter se habeat. At ille brachio retecto eum latere adeo
utrumque ostendit lacerum, crebris adeo vulneribus inter-
sectum, ut magnus intuentem sequeretur horror et commo-
tio viscerum. Ad hoc etiam pueruli cujuspiam species pari-
ter aderat, tantisclamoribusperstrepens, ut^ei quoque quae
id intuebatur plurimum molestiœ generaret ; cujus et mota
vocibus dixit ad eum : « Quomodo, domine, tantos hujus
infantis ejulatus potes pati ? — Velim, inquit, nolim, patior. »
Ploratus autem hujus infantis, et brachii intercisio ac lateris
hanc sententiam^. . . Cumpater meus inprimœvo^ suo alegi-
timo matris meœ commercio per quorumdam maleficia esset
extorris, quidam ad puerilem ejus animum pravi^ consiliarii
accessere, qui, ut experirentur, an eum aliis coire posset
mulieribus, suasione malignissima monuere ; qui juvenili-
ter eis obtemperans, maie attentato concubitu ex mulier-
cula nescio qua prolem sustulit, quae nec mora etiam sine
baptismo diem obiit. In concisione ergo lateris corruptio
est fidei socialis ; in stridoribus autem infestœ illius vocis,
perditio maie procréa ti ^ infantis. Taies erant, inexhausta
a. imô D. — b. et D. — c. Lacune. Guizot propose un mot ayant le sens
d'exiger (Coll., t. IX, p. 435, n. 1). — d. primqvo D. — e. Corr. de D.
parvi B. — f. Corr. de D. procurati B.
72 VEN. GUIBERTI VITjE LIBER I
pietas, Deus, tuœ retributiones^ in peccatoris tui, sed ex fide
viventis, animam. Sed ad ordinem visionis redeamus.
Cumque eum illa interrogasset, an oratio, eleemosyna,
an sacrificium sibi aliquod subsidium ferret (con^cientia
enim sibi erat, quod haec pro eo frequentius faciebat) , et ille
subannuisset, addidit : « Sed inter vos quœdam habitat Leo-
degardis ; » quam mater mea ea intentione illum nomi-
nasse intellexit, quatinus ipsa ab ea peteret, quid sui
memoriam haberet. Erat autem praefata Leodegardis fœmi-
na spiritu pauperrimo, et quae sine moribus saeculi Deo
simpliciter victitaret.
Interea loquendi ad patrem meum finem faciens, respexit
^d puteum supra quem erat tabula ; supra tabula m vero
Rainaldum quendam virum equestrem conspicit, non
ihfimi precii* inter suos, qui in ipsa die, quae erat, ut prae-
dixi, Dominica, a suis contribulibus proditionaliter Belva-
ci^ interfectus post prandium est*. Is ergo, cum esset
super eandem tabulam, curvato utroque genu et cervice
demissa, strue eonjecta, conflabat buccis pulsantibus ignem.
Hâec mane videbantur, et ipse, suos quos môritis accende-
rat deventurus ad ignés, interiit meridie. Vidit et super
praedictam tabulam quendam qui adjuvabat, sed longe post
obiit, fratrem meum, horrenda divini corporis et sanguinis
per sacramenta jurantem ; in quo nil aliud melius intelligi-
tur, nisi pejerando et sanctum Dei nomen et ejus sacra
mysteria super re vana assumendo, hos mereretur et pœ-
naruin locos et pœnas. Vidit et in eadem série visionis
anum illam, quam in suae initio conversionis supradiximus
a. retributionis B (et D). — b. pretii D. — c. Balvaci D.
1. On consultera sur cet événement les lettres 137, 263 et 264 d'Yves de
Chartres (Migne, P. L., 1. 163, col. 138-267, 268; H. F., t. XV, p. 168-169).
Le roi voulut appeler l'affaire à sa cour. Le chapitre, soutenu par Yves,
protesta, puis, prononça l'interdit]; c'est alors que la populace se jeta sur les
clercs. Luchaire( A 7171. de Louis VI[ n°174, p. 88-89), observant qu'il n'est pas
question de l'évèque de Beauvais, mais uniquement des chanoines, suppose
que l'événement arriva pendant la vacance derévèché(du2 décembre 1113
au 12 juin 1114. Nous pouvons dater par là le premier livre de Guibert. Cf.
Vlntrod.^ p. xlvii.
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 73
cnm ea conversatam, mulierem plane multis crucibus in
superficie suo corpori semper infestam, at vero contra
appetitum inanis, ut dicebatur, gloriae minus cautam ;
hanCy inquam, vidit a duobus ferri nigerrimis spiritibus
speciemque ejus umbraticam. Porro dum anus illa viveret,
et pariter ambse cohabitarent, dum de statu animarum et
suarum mortium eventibus loquerentur, aliquando pepige-
rant mutuo sibi, ut quae prima decederet, superstiti quali-
tatem status sui, sive bonam, sive malam, apparendo per
Dei gratiam manifestaret, et hoc etiam oratione firmarunt,
Deum sedulo obsecrantes, ut, post obitum alterutrius,
alteri liceat essentiam fortunée vel infortunii sui visionis
cujuspiam revelatione detegere. Ipsa quoque anus moritura
in visione se viderat, corpore spoliatam, cum aliis simili-
bus ad quoddam devenire templum, quae in ter eundum cru-
cem a scapulis sibi ferre videbatur. Ad templum autem
cum illo comitatu veniens, obseratis foribus extra manere
cogebatur. Apparuit denique jam mortua cuidam alii in
magnis fœtoribus constituta, cui plurimum aggratulabatur,
quod per ejus orationes a putore et dolore esset erepta.
Praeterea dum eadem ipsa moreretur, a pede lectuli hor-
rendae speciei daemonem teterrimœ enormitatis oculos haben-
tem astare prospexit. Quem tamen illa divinis obtestata
nimium sacramentis, ut a se confusibiliter recederet, et
nihil suum a se repeteret, terribili adjuratione removit.
Igitur mater mea ex convenientia visionis veris vera
conferens, et ex instanti oraculo militis mox perempti,
quem pœnales sibi locos apud inferos jam sorti ri pervide-
rat, infantis clamores, cujus non fuerat ignara, conjiciens*
in nullo de his dubia, totam se ad subsidia patri meo
ferenda convertit. Similia ergo similibus objectans, pauco-
rum admodum mensium infantulum, parentibus orbatum,
ad se contrahens nutrire delegit. At diabolus piae inten-
tioni, nec minus fidelissimœ actioni invidens, cum totis die-
busplacidissime seageret, vicissim jocaretur atque dormiret,
noctibus tanta vecordia vagituum et clamorum matrem
a, coniciens B.
--•-*--
74 YEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I
meam et omnes ejus domesticas irritabat, ut vix in eadem
cellula cuipiam somnum habuisse liceret. Audivi certe ab
ea precio^ obaeratas nutrices, quae noctibus non désistèrent
continuatis, perversi non a se, sed ab intimo instigatore,
illius pueri motare crepundia, sed ad eum qui urgebat ever-
tendum nihil poterat muliebris astutia.
Angebatur dolore immodico pia fœmina, dum nuUis
inter tôt stridores moliminibus noctu anxia deliniret tem-
pora, nec ullus etiam vexato penitus ac exhausto capiti
poterat illabi somnus, ubi et instimulati forinsecus furor*
pueri et omnia interturbans aderat Inimicus ; et licet noctes
sic ab illa transigerentur insomnes, ^nunquam tamen ad
divina, quae nocte fîunt, officia reperta est iners. Quoniam
ergo molestias istas molestiarum hominis, quas in visione
viderat, cognoverat purgatrices, libenter tolerabat, per
quod, ut sibi videbatur (quod et verum est), illius qui patie-
batur compatiendo et ipsa levigabat angores. Nunquam
tamen proinde puerum domo exclusit, nunquam contra
ipsum minus curiosa extitit ; imo tanto magis quidquid ^
inconvenientiae inde emergebat, aequanimiter subire dele-
git, quanto ad id studii destruendum adversum se atrocius
diabolum exarsisse persensit ; quanto enim majus ipsius
incentivum in irritatione pueruli contigisset experiri, tanto
auditiones malas apud jugalis sui animam nullatenus dubi-
tabat temperari.
[CAPUT XIX]
Multa alia. Domine Deus, ostendisti famulae tuae ; et
illi, quem tu proprie mihi prœstiteras, magistro meo, quae-
dam, quae jactantiae ascriberentur, si scriberem, in quibus
bonan id spei elucebat, quae sub indulgentissima Matre tua,
in quam projectus sum ex utero, Jesu dulcis, hodieque
praestolor : quaedam, cum pêne adhuc puerascerem, eis
ostensa, quae mirabiliter aevo jam maturescente experior.
a. prelio D. — b. foror X. u interlinéaire B. — c. etB (et D). — d. quic-
quidD,
-r-^.-.^.^- .^«^ —- > '•^-
VEN. GUIBERTI VITJE LIBER I 75
Tandem cupiditatummearum fervor excandivit *, et secun-
dum quod fomitem cujuscunque^ scientiolœ pectori meo
inserueras, et personam ad saBCulum idoneam satis cum
natalium bona mediocritate contuleras, maie mihi ab
animo meo et ab aliis necessariis meis, secundum hoc
tamen non bonis, suggerebatur, conveniens fore, ut in hoc
mundo honoris alicujus provectione proficerem. Sed
cognosco, Domine, quia in lege tua prohibueras per gradus
ascendi ad al tare tuum : sic enim sacri cujuspiam ducis
turpitudinem revelari posse docueras. Qui enim per exterio-
ris excellentiœ excrementa mysticum regimen attigerint,
inde turpius cadunt, quod non œqualia, sed in mirabilibus
super se tentaverint. Et inter appetendum certe ex paren-
tum meorum procuratione, talium culminum assequendo-
rum rumoribus meœ sœpius quatiebantur aures ; multi mihi
adulabantur, ac factiose qualitatem animi mei explorare
volentes, quo ad eos, qui me nequiter œmulabantur, stu-
dium suœ^ delationis expièrent, aut placituros se ex mei
honoris affecta tione pu tantes, etquaestui suo commoda mea
valitura dicentes, et ideo proventibus meis semper meliora
captantes.
At ego, sicut tu nosti, Creator meus, tuo solo instinctu,
tua sola inspiratione, ad hoc convalui, ut quidquam^
timoré tuo aspernarer ab homine petere, aut homini id
mihi procuranti coUoquium aut consensum prœbere, super
eoquodtui solius est muneris, honore ecclesiastico. Etscis,
Domine, quia super hac dun taxât re nihil omnino volo aut
aliquando voluerim, nisi quod a te aut accipiam sive acce-
perim* Volo enim, ut et in hoc, sicut alias ipse, me feceris,
non autem ego me. Alioquin non bene lœtaretur Israël in
eo qui fecit eum ^ Deus meus, quot adversitatibus, quot
a. excanduUD. — b. cujuscumqueD. — c. guamXetDqui n*a pas compris
la lecture corrigée de B, mterlinéaire. B note en plus en marge p™, haste
barrée, que le copiste (et D) a lu prœ.
1. Lib. Psalm., CXLIX, 2 : a Laetetur Israël in eo, qui fecit eum, et filii
Sion exultent in rege suo. »
76 VEN. GUIBERTI YITM LIBER I
invidentiis tune temporis opprimebar ! unde et animus
meus latenter ad id quod exterius mihi suggerebatur, quasi
ad tentationis effugiumaestuabat; sed licet intus ista ferve-
ret ambitio, nunquam* tamen œstus ad linguse transitum
praevalebat. Etsi enim turbabar, non tamen loquebar. Tu
scis, Jesu, quia cuidam talia procuranti, at non meo ins-
tinctu id peragenti, semel peccato praepediente mandave-
rim, ut quod agebat citius ageret. Tu scis, inquam, quam
aegre id dixisse me tulerim. Etsi enim multotiens nefarie
alias labi potuerim ^, emptor tamen, imo proditor columba-
nim semper esse timuerim. Et certe cum una sit columba,
apud ipsos etiam cathedrae sunt, non cathedra. Quidquid ^
enim in Deo et Ecclesia dividitur, non est profecto a quo
in eo patitur, « Ut sint, inquit, unum sicut et nos unum
sumus ^ ^ » et ; « Cum divisiones gratiarum sint, idem
tamen est spiritus, dividens singulis prout vult *^, » et
sequentia : « Thronus etiam Dei, » non throni « in saecu-
lum sfeculi 3, » et : « De fructu ventris tui ponam super
sedem tuam ^. » Quœ ergo una sunt apud Deum, per huma-
nœ perversitatis fiunt diversa propositum.
Haec nempe considerans, nec capitis corporisque unitatem
ignorans, nihil volui usurpare in corpore, quia quidquid ^
aliunde se intrudit, nequaquam capiti profecto consentit,
et quod caput ignorât, quod non censeatur in corpore, nuUi
dubium constat. Qui enim dicturi sunt : « Nonne in nomine
tuo prophetavimus, et daemonia ejecimns ? » ^ apostasii uti-
a. numquam. D. — b. Corr. de D. protulerim B. — c. qnlcquid, D.
1. Joan., XVII, 21 : « Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in
te, ut et ipsi inn nobis unum sint, ut credat mundus, quia tu me misisti. »
2. / Epist. B. Pauli ad. Cor., XII, 4 et 11 : « Divisiones vero gratiarum
sunt, idem autem spiritus... Haec autem omnia operatur unus atque idem
spiritus, dividens singulis prout vult. »
3. Episl. B. Pauli ad Haebr., I, 8 : « Ad Filium autem : Thronus tuus
Deus, in saeculum saeculi, virga aequitatis, virga regni tui. »
4. Lib. Psalm., GXXXI, 1 : « Juravit Dominus David veritatem, et non
frustrabitur cam ; de fructu ventris tui ponam super sedem tuam. »
5. Matth.j Vil, 22 : « Multi dicent mihi in illa die : Domine, Domine,
nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus,
et in nomine tuo virtutes multas fecimus ? »
.^•.^.S^-Ti^i- V!»i»- -_-.^.— w— ■ .. . ^
. ji -. - '•*•
VEN. GUtBËftti Vlt^ LlÈEft t '77
que, ut sic dixerim, non commembres sunt, et ideo « Nes-
cio vos^ » audiunt, acsi diceret : « Non eos in meo senlio,
quia ex me non vivunt. » Levabat igiturfastidium spes quam-
vis frivola meum, et orabam te, Deus, ut, si quando id
quod de me tractabatur fieret, te solummodo auctore^con-
tingeret, et taedebat me, quod per alios audiebam, a meis
mihi parentibus ista quaeri, et alios pura Dei efficientia,
nullo carnaliter procurante, eligi. Etenim ipsi parentes,
non tam mihi quam sibi in hujusmodi cura providentes,
mecum uUateïius super isto negotio non agebant, non plane
juvenilem animum super hac re irritare volebant. Tandem
Deo, me diutius volente^, deludi, procuratoribus meis inspi-
ravit ^, ut pro suis animabus salvandis alias commigrarent,
et quarundam*^ abbatiarum monachis, qui eisdem super mea
electione innitebantur, necesse fuit ut aliorsum diverte-
rent ^.
Deus, tibi gratias, quia tune intentio ad integrum pueri-
lis emarcuit^ nec ad aliquam terrenam ulterius dignitatem
suspirare collibuit. Flagellasti namque me in tempore illo,
Pater, et corrector cupiditatum et levitatum mearum,
Deus, afïlixisti, et me ad cognitionem redegisti, ita ut me
intra me constringeres, mensque hactenus vaga nusquam
evolaret, sed ad solam humilitatem et cogita tionis sinceri-
tatem meduUitus aspiraret. Cœperam jam tune primum,
Domine, experiri...^, et ad bonam solitudinem mentis, in
qua conversari tu soles, me contrahere ad Matrem cœlestis
imperii, Dei genitricem Mariam, unicum meum in omni
nécessita te recursum, totius ei interni fervoris librare com-
plexum. Delectabar ergo affectuosissime esse modicus, hor-
«
a. antore B. authore D. — b. D propose la correction nolenie. — c. gzza-
rumdam D. quarundem B. — d. Lacune, experiri étant insuffisant.
1. Matlh.^ VII, 23 : « Et tune confitebor illis ; quia nunquam novi vos,
discedite a me, qui operamini iniquitatem. »
2. Anacoluthe. Le sujet d'inspiravit est Deus. Cf. Guizot, Coll., t. IX,
p. 443.
3. On ignore de quelle abbaye la famille de Guibert voulut le pourvoir.
Il s'agit peut-être ici, étant donné les termes employés, plutôt d'un évéché
que d'une abbaye. Or, en 1104, l'évéché de Beauvais était vacant (v. p. 72, n. 1).
78 VEN. GUIBERTI VITJB LIBER I
rebam penitus etgradum potiorem, et magni nominis um-
braminmundo. Tum primum intimo illotuo*sapore addidi*
ei quid voluntatis unitas, quid ejusdem puritas, quid fuerit
irreflexa perpetuœ pauperlatis intenlio. Quid dicam,
Domine, quam momentaneus iste paradisus extiterit, quam
parva quies, quam brevis et ad dubium tantsB dulcedinis
sensus ?
Vix paucis mensibus talia prœgustaveram, vix Spiritus
tuus bonus, qui in terram me rectam deduxerat * , aliquantis-
per illuminatae rationi insederat, cum ecce quasi diceres :
« Cum voluisti, volui; non vis modo et tibi displiçet, velis,
nolis, habe illud: quorundam ^ remotorum etmihi funditus
ignotorum emersit electio. » Sed quœnam electio ? Vere me
fatear egregium, cum inter omnes, qui mihi obversaban-
tur, sordidior, immo^ teterrimus^, Deus, subtuo testimonio
judicarer ? Paucarum igitur quas attigeram literanim^, et
docentis, ut dicebatur, exterius litura personse, electores
meos effecerat caecutientes et lippos : Deus bone, quid
dicerent, si mea tune interiora vidèrent ? quid quoque sen-
tirent, si qualis modo eis prœsim agnoscerent? Tu sois,
qui, quonesciojudicio, id ordinasti, quantum mihi indigner,
quantum horream quod melioribus ac honestioribus me
praepostere omnino praesideam ; sois enim, cordium renum-
que praecognitor, quia taie quid nuUa tenus afTectabam,
respui tamen aut reprobari fœde nolebam, teque praecordia-
liter exorabam, ut sic immunis a cœpto fîerem, quatinus
et verendum, et quod immodice extimescebam, onus non
subirem, nec utpote fragilis ex mei refutatione defîcerem.
Non te latuit, Deus meus, quam dure, quam aegre tule-
rit mater mea dilationem 2, quœ aliis videbatur honoris,
a. manque D. — b. addidici D. — c. qnorumdam D. — d. imà D. —
e. Gorr. de D. deterrimns B. — /*. litterarnm D.
1. Lib. Psalm., GXLII, 10 : «Spiritus tuus bonus deducet me in terram
rectam. »
2. Guibert devint abbé en 1104 (Dachery, Notœ^ p. 626; Thurot, dans
Rev. Hist., 1876, t. II, p. 105), et non en 1105 (Gallia Ctirist.^ t. IX, col. 607).
Né en 1053, il était dans ses cinquante et un ans.
. ^'.jj
VEN. GUIBERTI VITJB LIBER I 79
sibi autem intolerandi mœroris, nec mihi quippiam taie
conligisse volebat, in quo periculum œtatis adhuc nesciœ
metuebat, prœsertim cum ig-narus rerum forensium penilus
essem, nimirum quas, solis literis * quondam intentus, nul-
latenus addiscere curavissem. Ab ipsa tamen et ab omni-
bus pêne, qui familiariter me noverant, mihi crebrius incan-
tabatur, non diu me qualicunque * promotionecariturum. Tu
etiam, Domine, nosti quo interiori oculo et boria et mala,
si uspiam promoverer, mihi eventura loquebatur, quae
hodieque experior nec me nec alios latent. Visionibus quo-
que quamplurimis, sub mea et aliorum specie, longis post
futura temporibus praevidebat ; quorum aliqua indubie fieri
contemplor, et facta, nec minus residua quœdam fienda
prœstolor, quibus tamen attexendis supersedendum ex
industria reor. Deus, quibus illa monitis cupiditates a mente
arcere monebat ! adversitatum info rtunia, quae expertus
sum, certissime poUicens, lubricam semper suspirare
juventam, per varios cogitationum ambitus animos frœnare
vag-antes, ut eam de talibus disputantem non illiteratam,
quod erat, fœminam, sed disertissimum episcopum aesti-
mares.
Monasterium autem, ad cujus regimen eligebar, Novin-
gentum vocatur *, et est confînio Laudunensis dioceseos in
tantum adjacens, ut mediocris quidem, sed aliquotiens sta-
a. litteris D. — b. qnalicumque D.
1. Sur l'abbaye de Nogent-sous-Coucy, cf. Dachery, Notse, p. 626-631 ;
Chronicon ecclesiae ac monasterii beatae Mariae de Nogento subtus
Cociacum opéra et studio domini Victoris Cottron monachi congregationis
Sancti Mauri ejusque cœnobii prioris, œuvre de 1665, conservée aux
Archives de l'Aisne (H 325, in-f*» de 248 p. V. Invent. ^ H, p. 53)» [Il existe de
ce travail, peu intéressant, mais terminé par des pièces justificatives,
deux copies, l'une à la Bibliothèque nationale (lat. 17775), très défectueuse,
l'autre dans la famille de La Rochefoucauld]; Gallia Christ., i. IX, col. 603
sq. ; Melleville, Hist. de la ville et des sires de Coucy-le-Château, note 3,
p. 270-277. On trouvera le plan de l'abbaye au xvii" siècle dans Cottron et
dans D. Toussaint Du Plessis, Hist. de la ville et des seigneurs de Coucy,
Paris, 1728, in-4"'. — GuibertemploielaformeiVout5re7i<rzm;on irou\e Novian-
tus, 1059, 1086 (Du Plessis, loc. cit., P. J., n"» ii, iv) ; Noviandus, 1089, 1095,
1107 (Ibid., n^"» v, vi, xi); Nogentensis, 1102, 1122 et s. d. (Ibid.^ n" viii, xvii,
xvi) ; Nogenti {Ibid.^ n° xn).
8Ô YEN. GUIBERTI \ITM LlBEtl t
gnantis fluvii, qui Aquila * nuncupatur, interstitio praefa-
tum territorium a Suessionensi distinguât ^^ de cujus vetus-
tatibus, si Deus opem dederit, in hoc nos opère tracta turcs
constat * 3.
[ CAPUT XX ]
Sed, quoniam in hac Flaviacensi ecclesia sub Dec
parente et beati Geremari, loci ejusdem conditoris, patroci-
nio coaluisse nos diximus, quaedam, quae ibidem audivi-
mus ^ fierique vidimus, dignum ut mémorise tradamus.
Postquam ab eversione Danorum restituta est prsefata
ecclesia ^, quidam inibi monachus gerens offîcium priera tus,
nomine Suggerius, bonis se agens moribus, in ipsa mortali
aegritudine decumbebat: erat autem, ni fallor, f rater anus
illius, quae in suœ initio conversionis^ circa matrem meam
conversa est ^. Gui jacenti astitit Diabolus, librum manu
tenens, dicensque : « Accipe, lege, hune tibi mittit Jupi-
ter. » Quem cum ille audito execrabili nomine exhorruisset,
adjecit Diabolus : « DiHgis, inquit, domum istam ? — Di-
a. speramus D. — b. conversalionis D.
1. hWquila est aujourd'hui TAilette, affluent de l'Oise.
2. Un procès-verbal de bornaj^e de 1225, entre l'évêque de Laon et le
comte de Soissons, montre que l'Ailette continuait de servir de limite entre
le Laudunois et le Soissonnais : «... videlicet quod justicia episcopi Laudu-
nensis durât inte^raliter usque ad filum aque qui dicitur Aquila »(Bibl.Nat.,
Coll. de Picardie, t. 245, f" 243 et 246 v»; Arch. Nat., JJ31, n" cxxiui, f*» xliiii,
!■■• col.; cf. Petit-Dutaillis, Étude sur le règne de Louis VIII, Bibl. de
l'Ec. des Hautes-Études, n» 101, Paris, 1894, in-8, p. 353 et 395, Catal.,
p. 486, n°« 275 et 276).
3. Cette phrase semble indiquer un intervalle entre la composition des
livres I et II. V. V Introduction, p. xlvii.
4. Sous l'abbatiat de Gontier, à qui Té vêque avait confié la mission de
restaurer l'abbaye {Gall. Christ., t. IX, col. 787; Dachery, Notse, p. 603).
Gontier fut abbé de 1030 à 1058. Guibert est entré à l'abbaye vers 1064,
puisqu'il avait alors onze ans, et qu'il est né en 1053 (v. Vlntrod.j p. i).
5. L'abbaye de Saint-Germer, détruite par les Normands, resta aban-
donnée jusqu'à sa restauration par l'évêque de Beauvais (Gall.Christ., t. IX,
col. 787).
6. De l'abbaye, comme dans beaucoup d'autres, ont longtemps dépendu
des sœurs converses (Dachery, Notae, p. 603). — Sur cette vieille femme,
cf. 1. 1, c. XIV et xvHi.
YEN. GUIBERTl VITJ': LIBER 1 81
Tig^o, ait. » Et ille : « Scias eam, totius religionis rigore
sublato, penitus post tempus aliquod exordinandam. » Quae
verba loquentis Sathanœ cum mouachus dignis abjurgatio-
nibus' confudisset, recessit qui aderat hostis, sed monachus
relato quod viderat, in amentiam versus est, ita ut mancipa-
retur vinculis. Qui tamen antequam expiraret, menti suœ
rediit, et diem bene confitens obiit. Cum ergo sciamus dia-
l)oluni mendacem, et patrem ejus ex solita invidentia dic-
tuni credamus, alioquin ne verum fîat, avertat Deus ! Res
enim postmodum ecclesiœ bene provecta, hue usque bene
provehitur.
[CAPUT XXI]
Vidi et ibidem sub nostro tempore ex milite monachum,
moribus, ut iestimabatur, simplicem, aevo provectum, qui
in pagum Vulcassinum * ad cellulam quandam^ ecclesiie^
quia inde oriundus erat, ab abbate suo destinatus, agge-
rem publiai itineris, qui corruptus erat, licentia prioris sui
restaurare proposuit. Muneribus ergo tidelium opus illud
explicuit ; quo profligato, quœdam residua de eadem lar-
gitione retinuit. Interea lethali infîrmitate corripitur, nec
tamen quod maie celabat ulla confessione retegit. Defertur
ad monasterium cujus erat monachus ; non abbati, non
priori confitetur, quamvisdirœ abeo tortiones, mortis vide-
licet prœconia, sentirentur, sed famulo cuidam, qui infirmis
ministrabat, argenti illa quantitas ab illo committitur.
Itaque cujusdam intempestivo noctis increscente moies-
tia e sensibus eripitur, pro mortuo terrae distenditur, nos
etiam signo crépitante vocati affuimus, psalmos, orationes
a. objurgationibus D. — h. qiiamdam D.
1. Le Vexin,pays compris entre l'Oise ctrAndelle el divisé par TEpte en
Vcxin français el Vexin normand. LeVexin français fut réuni à la couronne
après rentrée de Simon de Valois au couvent (1061).
Yen. (iuiberli cita. rt
82 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
el convenientia obituris explevimus. Quo facto, hominem,
ut monastici moris est, cilicio suppositum, ut videbatur in
extremis stiidoribus vix efflantem, reliquimus, cui nullus
vitam, omnes solum praeinortuo mox ultimum lavachrum
spondebamus. Nec mora, nobis abeuntibus, ille respirai;
priorem (nam abbas aberat) evocat ; de eo quod frauda ve-
rat, et cui fraudem commiserat, indicat. Dixit, et a priore
absolutione recepta, post paululum repetitis singultibus
expiravit. Erat prior tune temporis magister meus, de quo
syepius ago. Ecce misericordiae Domini multae, quia non
sumus consumpti *, qui quem vult libérât de ore angusto
latissime.
Exacto igitur a pnBsentibus homiue, quaestio pecuniae in
famuluni tota devolvitur. Ipse autem massam illam in
stramine cunarum cujusdam suœ parvulœ infantis abscon-
derat. At nocte, cum infans cubitum locaretur, ecce dœ-
mones instar catulorum a latere et a tergo insiliunt, et
hinc inde circumcirca puisantes, et aliquotiens vellicantes,
in clamores et lacrymas^ concitabant. Cumque ab utroque
interrogaretur quid fleret, a catulis se ^comedi respondebat.
Tum mater, quœ ma tris nieœ ancilla et aliquando pedissequa
extiterat, ad ipsam dominam suam, matrem videlicet
meam, concurrit, deposita illa nefaria ^ apud se reposita
dicit, et infantis suœ discrimen in catulorum distractione
subjungit. Gui illa : « Scias, inquit, daîmones esse, qui
super illa diabolica pecunia jocundantur, et ei quasi suum
recognoscentes instant. » Hoc mari tus cognito, licet invi-
tus, licet ^ plurimavexatione vexa tus ^, utsicdixerim,seuvi,
seu clam, seu precario, istud quod repetebatur, effudit, et
dicmonum quam proinde patiebatur infestationem non
tacuit. Audivimus quia cui vult Deus miseretur, et quem
a. lachrymas D. — b. se a catulis D. — c. rufaria D, ce qui a induit
Ducange {Gloss., l. V, p. 818, col. 3) à imaginer le sens de monnaie d'or
{ru fus). — d. et D. — e. crucialus D.
1. Cf. Lameiit. Jeremiae, III, 22.
VEN. GUIBERTI VITJS LIBER I 83
viilt indurat *, colligere ex subjecto poterimus. Et (o Dei
admiranda judicia !) is siquidem, de quo retulimus, totam
in èxercitatione equeslri aetatem scortorumque fœditate
deduxerat ; ille vero, de quo sum relaturus, acidiosus^
quidem aliquantisper fuerat, sed nihil inhonesli alias de
ipso claruerat. Est plane hoc philargyriae vitium in tantum
apud inonachos perniciosum, utpote minus naturale, ut vix
aliquod crimen reperiatur, cui tantopere diabolus surri-
piendo insidietur.
[CAPUT XXII]
Alter quidam ex nostris monachus, et sacerdos ordine,
cui nihil praeter equitandi aviditatem poterat levitatis
ascribi, a matrona quadam nobili duos acceperat solidos;
qui mox, dyssenteria^ comprehensus, apud Sanctum Quinti-
num Belvaci decederat. Quo Flaviaci cognito, jussu abbatis
ad propriam ecclesiam est relatus. Cumque plurimum ede-
ret, et protinus indifferenter efflueret, accidit ut abbas suus
uspiam migraturus ad eum locuturus accederet, verens ne
se absente decederet. At ille sub abbatis adventu ad requi-
sita naturae consesserat ^. Quem posito sibidolio 2, quiapro-
cedere non poterat, cum cerneret insidentem^ mira defor-
mitate terribilem^, alterutrum quidem se sunt intuiti, et
abbatem puduit tali in loco hominem convenire, et misero
non licuit conQteri, immo f nonlibuit, nec absolvi a crimine.
Abbas recessit, et ille a dolio ad lectulum quasi requietu-
turus accessit, in quo ubi est resupinatus, a diabolo est
suiîocatus. Videres horribiliter ha?rere pectori mentum et
jugulum, acsi ex violenta depressione subactum. Inconfes-
sus igitur et inunctus, et super maledicto illo suo peculio
a. acediosus D. — b. dissenteria D. — c. concesserat D. — d. Corr. de
D. incidentem B. — e. horribilem D. — /*. imô D.
1. Epislola B. Paali ad Rom., IX, 18 : « Ergo cujus vult miseretur et
quem vult indurat. »
2. Guizot traduit par chaise percée {Coll., t. IX, p. 452).
84 VEN. GUIBERTI Vn\E LIBER I
inlestatus emoritur *. Nudato itaqueadlavandum cadavere,
reperiturpendensab humero marsupium sub ascella'^ latere^.
Quo reperto, concassa qui inveneral ad terram cum furore
crumena ^, manibusque complosis cucurrit ad monachos,
insolitum eorum auribus rumorem invexit. Inauditum plane
fuerat apud ipsos suorum quempiam sic obiisse.
Mittitur itaque post abbatem, qui duobus millibus trans
Belvacum apud quandam^ villam suam pranderejam cœ-
perat. Per alium autem missum, qui hue pervenerat, jam-
dudum^ abbas eum obiisse acceperat, sedde solidis nil sci-
verat, nil dixerat. Missus ergo veniensex parte fratrum qui
miseront, consulit abbatem quid facto opus sit, an aliis
consepeliri liceret, qui tam misère ab aliorum coramu-
nitate desciverat^. Communicato itaque abbas cum viris
prudentibus consilio, praecepit agrariam ei fîeri sepulturam,
et ab oratione et psalmis exortem, et pectori ejus super-
poni pecuniam. Privata tamen pro eo fratrum non defecit
oratio, immo multo amplius institerunt, quo magis nove-
rant eum egere subsidio. Ex hujus igitur morte repentina,
caeteri circa peculium castigatiores redditi. Audiamus
adhuc qualiter sint alias et pro aliis flagellati.
[GAPUT XXIII]
Vix pauccHB hebdomades emensae fuerant, cum esset
vigilia martyrum Gervasii et Prothasii 2, parvo émergente
tonitruo, nec crebrescente fi^ corusco, tempestuosiaeris nubi-
lus eminebat. Mane ergo nobis surgentibus parvo admodum
spatio primae horœ signum insonuerat. Ad ecclesiam inso-
lita celeritate convenimus, post brevissimam orationem :
a. moritur D. — b. axella D. — c. labere D. — d. quamdam D. — e. jan-
diidum B. — f. Corr. de B (et D). disciverat X. — g. crebescente D.
1. = Bourse, arguent.
2. is juin, la fête des saints Gervais et Protais tombant le 19.
VEN. GUTBKRTI VITJ5 LIBER I 85
« Deus, in adjutorium meum in tende * » dixeramus ; sed
cum vellemus aggredi sequentia, ictu ruenle grandisono
fulminis hoc modo penetratur ecclesia -. Gallum, qui super
lurri erat, crucem columque ^ aut dispergit, aut cremat,
trabem, cui haec insidebant, débilitât, et scindulas clavis
affixas semiurendo convellens, per occidentalem turris
vitream ^ intrat, crucifixi Domini imaginem subter stan-
tem, illiso usque ad ruinara capite, fixoque latere dextro,
frangit, non ustulat, dextrum vero brachium et crucis et
imaginis sic urit et truncat, ut praeter manus pollicem de
toto brachio quippiam nemo reperiat, quasi ergo percusso
pastore disperguntur plagis ac mortibus oves ^. Dextrorsum
enim per arcum, cui percussa imago suberat, flamma labens
in cemento arcus descendendo bifurcam nigredinis rigam
fecit, et, in chorum perveniens, duos hinc et inde arcus
stantes monachos percutit, et in momento exanimes^reddit.
Sinistrorsum autem altrinsecus ruens, abrasa per gradus
non passim cementi litura, acsi saxum inibi volveretur,
monachum etiam illic stantem tutudit, licet neque in duo-
bus, neque in hoc uno quidquam ^ lœsionis aperte patuerit,
nisi quod in eversis hujus oculis ab arcu decidens pulvis
apparuit. lilud mirum quidem fuit, quod qui mortui sunt
substitere sedentes; nos vero, qui fulminis vehementia stu-
pesceutes pêne exanimes eramus, proni*^ alterutros rue-
ramus. Aliqui autem nostrum qui cecidimus, a cingulo
inferius sensum corporis omnem perdidimus ; aliqui adeo
lœsi sunt, ut metu mortis sacro confestim oleo eosinungere-
mus. In quorundam^ sinus flamma subintroiit et pilos univer-
a. Gorr. de D. exanimos B. — b. qiiicqnam D. — c. in ajouté par D. —
d. quorumdam D.
1. Ces mots ne se réfèrent pas à une prière particulière.
2. Pour rinterprétation archéologique de ces faits, v. É. Lefèvre-Pon-
talis, loc. cit.^ p. 183 sq. — On trouvera la traduction du passage dans
Woillez, Archéologie des monuments religieux de Vancien Beauvaisis
(Paris, 1839, in-f«), p. 9.
3. = Faîte.
4. Vitrea est pris ici substantivement r=: Verrière.
5. Matlh., XXVI, 31 : « Scriptum est enim : Percutiam pastorem et dis-
perguntur oves gregis. »
86 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
sospudendœ pubertatis" adurens, ac^ ascellarum , quae sub-
hircos nominant, succrementa conflagrans, pedules ac soleas
pertusando per ex tréma progreditur.
Dici non potest quam judicialiter in momento illo cœles-
tis disciplina saevierit, per quos anfractus*^ hue illucque dis-
currerit, quid lœserit, quid usserit, quid fregerit, ut simile
factum in Francia nostra nemo aetate didicerit. Vidi, Deum
testor, post horam qua hœc acciderant, beatae DeiGenitricis
imaginem, qme infra crucifixum stabat, vullu adeo turbu-
lent o et a sol i ta serenitate mutato, ut penitus alterata vide-
retur. Qui cum meo intuitui non crederem, hœc ipsa etiam
ab aliis notata cognovi. Postquam auteni a stupore, qui ex
eventu illo aceiderat, experrecti sumus, et confessione facta,
quid pro peccatis nos tris passi eramus, supra quam dici ab
homine potest, tristes pensare cœpimus, et statuti a Deo
contra faciès nostras et respectu conscientiarum nostrarum
didicimus quam juste pertulerimus, illico piae Ma tris faciem
in serenum versam vidimus. Omnem sane fidem superat
dolor et pudor, qui in nobis aliquandiu^^ fuit.
Post paucos admodum annos, cum hujus jam memoria
facti omnium pêne obliteraretur ab animo, simile Deus
commonitorium repetivit, excepto quod neminem laesit.
Nam juxta eminentem caméras cujusdam caminum pavo
nocte substiterat quieturus, in tantum ut se totum e\, dum
somno deprimeretur, imprimeret. Festivitas ^ Jacobi apos-
toli^, et pariter Dominica habebatur. Cum nocte gravis
tonitrus fragor insisteret, fulmen camino irruit, quidquid^
ejuscamerœ eminebat subruit, pavo ei incumbensimmobilis
stetit, puerulus monachus subter dormiens ne a somno qui-
dem est excitus ; famulus autem quidam stupore capitis ac
membrorum dure est attonitus. Juxta beatum Augustinum \
a. Ces deux mots manquent D. — h. et D. — c. Gorr. de D. affractus H.
— d. aliquamdiii D. — e. sancti ajouté par D. — f. quicqiiid I).
1. La saint Jac(iues tombe le 25 juillet.
2. Je n'ai pas retrouvé le passajçe allégué de saint Augustin.
YEN. GUIBÈRTI \ITM LIBER I 87
frustra montes Deus aut insensibilia percutit, sed ut
a nobis pensetur quod, dum ea, quae non peccant, sic impe-
tit, magnum judicii discrimen peccantibus intendit, nutri-
cem ^ pro exemplo inferens, quœ fuste terram' verberat, ut
infantulum ab importunitate compescat.
Praeteriit me, dum de priori infortunio loquerer, de trium
illorum qui perempti sunt moribus loqui. Duo siquidem
novitii vix octo in conversatione menses impleverant, quo-
rum alter sub colore gravitatis minus apud se idoneus erat,
alter sub levi habitudine nil nimis odibile intus quod scire-
mus habebat. Hi, pridie quam paterentur, multum sub ea
quam dixi diversitate se gesserant, mane etiam, quo haec ^
contigerunt, cum tonitrui voces ille exterius levis audisset,
Terba exinde dicere ridicula cœpit, statimque intrans eccle-
siam ictum illum quem risit excepit. At tertius vocabulo
Robertus, qui et in sœculo Columba cognominabatur, ob
sinceram quam habebat simplicitatem, juvenis tune primis
genis pubescentibus, in omni cognitus honestate, in eccle-
siastico ac fraterno officio tantopere erat expeditus etsolers,
ut vicarius pêne quotidie omnium haberetur. Attigerat
autem et benegrammaticam. Is matutina illa hora, qufp ibi
fovebat exitium, cum me surgentem, ut solitus erat, prawe-
nisset in claustro sedere, significavit mihi quod ingentibus
et reliquo corpore magnis doloribus angeretur, et subinde
commotum respectabat ad aerem, ex quo et mox occubuit.
Ecce ante ruinamcor illorum duorum exaltabatur, quorum,
ut credimus, in Dei judicio severior mox erat futura sen-
tentia ; gloriam vero in isto prapcedebat humilitas, cui et
illico nullidubium, quin divina foret accessura sublimitas.
Nam cuidam mox revelatum est, quia hi très Romam ad
Sanctum Petrum pariter commigrarent, sed duo umbratiles,
et qui vix videri possent, tertius ille albatus, et solita saga-
citate vivax ac mobilis properabat.
Accessit post aliquot annos jam horum oblitis et securi-
tate torpentibus tertia correctio. Jam ab ecclesia eadem
a. natricem D. — b. Gorr. de D. hac B.
88 VKN. GUIBKRTl WTM LIBICR I
fueram digressus. Mane quodam, quo fieret tempestuosa
commotio, ad majus altare letanias^ cantaturiprocesserant.
In choro enim, in quo primum ceciderat, subsistere non
audebant, cum subito flamma superna ruit, el, sicuti ii qui
videre testati sunt, usque ad altaris crepidinem descen-
dendo ^^ circuitum ejus tetra ad sulphuris instar implevit.
Cuidam monacho presbytero oculos ibi obduxit, duobus
pueris ad altaris pedaneuni capita habentibus, ac prostratis
(quorum alter, ex Judapo conversus ^, sed praecordialiter
tidelis erat), ab altari sublatis, proculque translatis^, pedes
aram versus, caput ab abside^ parietem, ipsis nescientibus,
motus ille convertit. Arcam 2, quœ post altare erat,perloca
debilitans fulmen introiit, planetam quaî preciosior^ pulaba-
tur, cum parsplurima ibi thesauri essetecclesiae, solam fide
corrupit ; cujus hœc miranda ratio est :
A rege Anglorum, viro prorsus illegitimo, et ecclesiis
infenso, qui Rufus, quod et erat, cognominabatur 3, queni
Deus, sui ipsius amasii sagitta, dum venaretur, occidit,
plane ta ipsa ex nomine petita est. Qui proprios cum nollet
exhaurire thesauros, monachum hujus rei executorem desti-
navit ad abbatem monasterii quod vocabatur de Belle ^,
mandans ei, ut quindecim marcas argenti ipsi monacho
daret. Abbate vero renuente, per régis violentiam monas-
terii praîda abducta, et mox marcis quindecim, vellet nollet,
ab eodem abbate est redempta. Inde sacrilega, immo^per
sacrilegas ^ plane ta tanta est etiam fraude coempta , nec minori
a. Litanias D,— b. densescendo B en interligne (et D). — c. transactis D.
— d. Corr. de B (et D). afide X. — e. pretiosior D. — f. imô D. — g.
sacrilegos B (et D).
1. Il est question encore d'un juif converti, 1. II, c. v. Il s'agit peut-être
ici du même personnage.
2. Cette disposition des tabernacles est fréquente (G. Enlart, Manuel
d'archéoL, t. I, p 138).
3. Guillaume le Roux, fils de Guillaume le Conquérant, roi d'Angleterre,
1087-1100 (Freeman, The reicf n of William Ru fus, Oxîorâ, iSSO, 2 in-8).
i. Monastère de Saint-Martin de Bello ou Battle-Abbey, fondé par Guil-
laume le Conquérant en souvenir de sa victoire sur Harold (1066). Cf.
Chron. monasf. de Bello^ dans Anylin christ, soc.^ t. II, Londres, 1846,
in-s.
«>aA;:jaaîi
VKN. GUIBERTI WTJR LIBER I 89
fraude coniposita, ut in procurando, in emendo, ut compo-
nendo tota constet in maledictione conflata ; nec enim
médium precii ^, postquam post hune eventum in partes
missa considerata fuit, est valere probata. In ipsa plane
ejus compositione multa emptoris fraus détecta tune est.
Ha*c igitur integris caeteris ornamentis sic est jure damnata,
licet suo mercatori simili parsum videatur a pœna.
Cuidam autem monacho mordacem gerenti conscientiam
ante hoc factum taie quid apparuit. Imago Domini cruci-
fîxi de cruce descendere videbatur, de manibus, latere ac
pedibus sanguine extillante '^ ; per chori médium incedens,
dicere audiebatur : u Ni si confessi fueritis, moriemini. »
Qui experrectus horruit seipsum, sed antequam confîteretur,
subit hujusmodi cum caeteris omnibus periculum, qui con-
fessus justi judicii magnum dédit indicium. Pro quo jam
consternato discrimine, die quo hœc primum accidere,
perennia quotannis sunt instituta jejunia eleemosynarumque
bénéficia. Missa ad beatam Mariam et de ipsa quotidiana,
praeter hanc quoque missa de Natali Domini ad altare
Sancti Michaelis omni dominica. Sed jam properemus ad
alia.
[CAPUT XXIV]
Eo anno, immo'^post quatuor primi casus menses, quidam
monachus ordine presbyter, matris meae quondam in
saBCulo capellanus *, vir ad oculum tune religiosus, sed
tune et postmodum viciis ^ enormibus, a quibus custodia
humana abstineri non poterat, irretractabiliter deditus,
facile cœperat infirma ri. Qui insperatam^ in biduo perductus
ad mortem, cœpit atrociterhac illacque despicere. Cumque
ab iis, qui esse ejus noverant, rogaretur quid cerneret, res-
a. prêta D. — b. exstillante D. — c. imô D. — d. vitiis D. — e. in spe-
rntam B.
1. Nous savons déjà qu'il y avait des chapelains dans la maison de la
mère de Guibert, c. iv (cf. 1. ÎII, c. xx).
90 YEN. GUIBERTl VIT^ LIBER l
pondit : « Domum plenam barbaris hominibus ». Cumque
illi intelligerent sibi eos qui videbantur non alios quam
daemones imminere, cœperunt ei suggerere ut se signaret*,
et beatam Dei Genitricem invocare speraret: « Spem, inquit,
et fiduciam in ipsa haberem, ni barones isti insistèrent. »
Mirum dietu quod barones eos vocaverit, quod ex graeca
etymologia graves significat 2. Et, o quam maie graves
erant, qui nonjam pœnitentia aut invoeatione aliqua amo-
liri valuerant ! Interrogant denique in quo potissimum ange-
retur. Respondet ille sic se sentire, aesi ingens productile
ferrum guttur ejus et praecordia, flamma excan descente,
perureret. Cum autem esset nox quietissima, ut ne venti-
culus audiretur, cœperunt fenestrae do mus parietibus
appelli, et quasi ex aliqua intrantium frequentia crebro
repercuti. Duo eum monachi, caeterisin domo dormientibus,
asservabant, et, conscii quod talia non ex bono fièrent,
aestuabant. Inter illa ergo quae diximus verba efïlavit. Erat
autem homo multis indignitatibus addictus, unde et talem
vitam talis consecutus est exitus.
In cimiterio eeclesiœ illius sepulchrum cuidam defuncto
monacho parabatur, nec ille cui id officii attinebat memi-
nisse non poterat, eo se in loco tumulum effecisse. Fodit
igitur, et cum altiora petisset, tabulam quae supponi solet
sarcophage reperit, qua dimota, vacuum pêne sepulchrum
invenit, nisi quod cucuUum, quem caperonem vulgo vocant,
cum capite introrsum reposito, et crepidas fœno semiplenas
(quodolim tempore sepulturœ factum est, ut magis haereant*
pedibus) ad pedes sarcophagi reperit, in toto autem medio
nihil. Quod cum aliqui vidissent, nobisque retulissent, Dei
incomprehensibile judicium mirati sumus : quae tam occulte
ac subtiliter fieri pervidemus. In quo illud dignum est mira-
a. Gorr. de D. herent exponctué B.
1. Dans le sens chrétien de se signer.
2. Il est bien entendu que l'étymologie qui fait venir baro du grec ^apùç,
que Guibert traduit par gravis, n'a aucune valeur.
■-. - ^»ii
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 91
culo, quod caput ibi dimissum, corpus autem quo Deo
placuit a suo loco exportalum est.
Cui si mile quiddam a houee memoriae Manasse archiepis-
copo^, qui ante hos annos fidelissime decessit, et certius a
monachis beati Remigii in Remensi urbe addidici. Artaldus
quidam hujus civitatis archiepiscopus - ad pedes beati
Remigii quondam fuerat sepultus ^ : qui post plurima tem-
pera ex œdificiorum mutandorum necessitate reteetus, eum
ejus sepulchrum fuisset apertum, nihilinibi de ejus corpore
est omnino repertum ; planeta sola de ejus vestibus illic resi-
dua apparuit, quam constat quia cum ejus corpore non
tabuit, quia prorsus illaîsa patuit ; et certe si ejus corpus
ibidem putruisset, tabès utique casulam corrupisset. Vide-
mus his temporibus, quaî apud beatum Gregorium ^ refe-
runtur, super noxiorum cadaveribus Dei judicia innovari,
quos per sacra loca constat indebite tumulari.
In monasterio virginum Cadomi ^ constituto, quod a
Mathildi^', Anglorum regina, constructum est^, quae Guil-
lelmi ex Normannorum comité régis uxor '**, qui Anglos eos-
dem subegerat^, fuit, monacha quaedam fuit, quae^ subpec-
catis aliquibus fœdis sese receperat, nec quocunque ^ monitu
a. régis qui... uxor fuit D. — b. quq D. — c. quocumque D.
1. Il ne peut s'aj^ir ici que de Manassès II, qui succéda à l'archevêque
Renaud I" en 1096 et mourut en llOft {Gall. Christ., t. IX, col. 77-80).
2. Artaud, archevêque de Reims, de 925 à 961, célèbre par sa lutte contre
la maison de Vermandois {Gall. Christ., L IX, col. 51-55 ; cf. Lauer, Le
rèffîie de Louis IV d'Outremer, Bibl. de TÉc. des Hautes-Études, n** 127,
Paris, 1900, in-8, p. 9, 51-57).
3. Cesl l'expression même de Marlot, Hist. eccl. Rem., t. I, p. 589.
4. Grégoire le Grand, Dialoq. lib. IV, c. lii-liv, dans Migne, P. L.,
t. 77, col. 412 sqq.
5. Gaen, ch.-l. du Calvados.
6. Fille de Beaudouin V, comte de Flandre, et d'Adèle de France, elle
épousa, en 1054, le duc de Normandie, Guillaume le Bâtard, dont elle eut
onze enfants, et mourut en 1083. On lui a souvent attribué, depuis le
XIV* siècle, la célèbre tapisserie de Bayeux (cf. A. Marignan, La tapisserie
de Bayeux, Paris, 1902, in-8, et M. Lanore, dans la Bibl. de VÉc. des
Chartes, 1903, t. LXIV, p. 83-93).
7. L'abbaye-aux-Dames ou Trinité de Gaen fut fondée par Mathilde de
Normandie et Guillaume le Bâtard, en 1060, la même année que l'Abbaye-
aux-Hommes ou de Saint- tienne, é^^alement à Gaen [Gall. Christ., t. XI,
col. 431 sqq., col. 420 sqq.).
8. Guillaume le Bâtard ou le Conquérant, duc de Normandie, né en 1027.
PL^..
92 VEN. GUIBERTl VlTiE LIBER 1
ad confitendum cogi potuerat. Hanc sub ea obstinatione mon
tune contigit, quœ nec inter moriendum utile quidquam'
dixit. Cumque una ex sororibus in cellula qua illa obierat,
quadam nocte dormiret, videt in somnis in ipso camino
domus nimios ignés accendi, eamque in medio positam non
soluni eonflagrari, verum a duobus malignis spiritibus hinc
et inde duorum malleorum ictibus tundi. Quœ cum tantas
misera) illius mulieris tortionesattenderet, scintilla una con-
siderantis in oeulum ex percussione mallei visa est evolasse.
Unde et ex coctione insidentis igniculi eam contigit evigi-
lasse. Qua ex re factum est ut, quod videra t in spiritu,
pateretur in corpore, et veritati visionis verax congrueret
testimonium lœsionis.
[CAPUT XXV]
Quidam Flaviacensis monachus Otmundus vocabatur,
qui, cum adhuc clericus plurima monasterio contulisset, ad
extremum sese contulit. Qui, suscepto monachatu, cœpti
boni pœnitens, aegre nimium quod fecerat, tulit. Sed mox a
Deo infirmitate corporis castigatus, sensit, egitque postmo-
dum viciniora saluti, nec sacrum jam ordinem necessitate
sed coluit voluntate. Is ira mobilis cum œquo plus esset,
factus ecclesiœ œdituus ^\ pauperculum hominem, qui a se
eleemosynam importune petebat, dure plusquam debuerat
ab ecclesia expulit. Quo in terdiu facto, cum nocte sequenti
vigilias signifîcaturus ad ostia aperienda prodiret, ecce dia-
bolus, in specie hominis pauperis quempridie maleelimina-
verat, sibi obvius fuit, et fuste elevato monachum quasi
percussurus impetiit. Fores namque inter clerum et popu-
lum interjectiparietisaperuerat, et ad alias, per quas intrat
populus, reserandas procedebat, cum repente exterioribus
obseratis in exitu anteriorum a medio basilic» ille simulans
a. quicquam D. — b. Seu œditiinns quasi œdes tuens D.
VEN. GUIBERÏJ VJTiE LIBER I 93
se * ferire prosiliit. Cumque ille pavefactus cessisset, homi-
nem œstimans quem hesterno arcuisset^, in se tandem
irediit, et dum ostia forinseca clausa pensât, diabolum tan-
deqi fuisse credidit, qui hoc signo suum opus in homine
dénota vit.
In Tiiemali ^ tempore dum ad naturae requisita consur-.
geret, solitis indui pigritans - sola cuculla vestiebatur, et
inter moras illas frigore mortifero angebatur. Nec multo
post extremarum corporis^ partium tumore perductus ad
mortem, nomen ipsum mortis plus justo ^ moleste ferebat.
Cumque indesinenter, heu ! sibi sub tantis mœroribus cla -
mitaret, adextremam devenit horam. Qui sumpta commu-
nione, et per Dei gratiam retenta, (caetera enim redibantad
vomitum), spiritum jam laborabat absolvere. Interea cum
haîc prima fièrent hora noctis, et custos ecclesiaî vir bonus
sese cubitum collocasset, ecce audit in cimiterio, quod
juxta erat, fratrum, innumerabilem daemonum frequentiam
consedisse. Qui cum liberum ad hîrc sentienda haberet intel-
lectum, potentia tamen quadam spirituali deprimeretur ad
linguai et corporis motum, introeunt ecclesiam, et ante lec-
tum ejus transeuntes, inter chorumet altare seseproripiunt,
et ad domum qua decumbebat œgrotus intendunt. Cumque
ille, qui ista mentaliter lie ri sentiebat, Deum ut ab iis salva-
retur in spiritu exoraret, nec causa mortis tantum cogi
exercitum ignoraret, mox ut adcellulam agonizantis^attin-
gunt, fratres, qui circa morientem fuerant, ad convocandum
aliorum conventum tabulam '^ ex more percutiunt. Quo dum
convenitur, ille nec mora resolvitur. Quodidcirco^retulerim,
non quod in malignam illam partem eum cessisse credide-
rim, sed quod omnes mecum pensare commoneam, quod
a. arcissei B. aruisset D. — b. hyemali D. — c. coporis D. — d. juste
B (et D). — e. Gorr. de D. agonizans B. — f. iccirco D.
1 . C'est-à-dire Omont.
e = Tarder par paresse (v. dcp. piffritt
concurrcm-
2. Mot de la décadence == Tarder par paresse (v. dêp. pigritor).
3. Il s'aj^it des cliquettes qui sont employées dans les couvents cor
ment avec les cloches \^signa}.
94 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I
princeps mundi venit ad Filium Dei, in quo non habebat
quidgaam'**; et si ad illiim, ad nos quam potius^, in quibus
pêne totum habet, diabolicam certum est rapidis affectibus
convenire dementiam. ^
Mulierem inibi vidi, quae, cum suo parvulo iîlio atrocis-
sime irasceretur, inter alia maledicta, quibus innocehtem
jaculabatur infantulum, baptisma etiam, cui intinctus fuerat,
ore nefario maledixit. Quae confestim arrepta a daemonio
bacchari insanissime, et detestabilia loqui et agere cœpit.
Quae perdueta ad eeclesiam, et fra tribus exhibita, per ora-
tiones et exorcismum sensui reddiia, ex vexatione edidicit
Dominica non maledieere sacramenta.
Puellulam itidem vidi energumenam ad memoriam inibi
Geremari confessons ^ adduetam. Quae cum diebus aliquot
commorata fuisset ibidem, quadam die tracta est a paren-
tibus ad altare. Cui cum assisteret, retorto ad chorum
capite, videt pueros monachos post se stantes, et ait :
« Quam pulchros, Deus meus, juvenculos ! Sed est inter
illos unus qui nequaquam eis cohabitare deberet. » Quo
audito valde mirati sumus, quorsum talis sententia respec-
taret. Nec mora quidam ex ipsis fuga elabitur, et inter
fugiendum prava ejus vita moriendo déserta religion e dete-
gitur.
[CAPUT XXVI]
Quoniam de daemonibus agere cœpimus, quaedam sub-
nectere idoneum judicamus, quorum exemplo et eorum
oracula, eorumquequi eis confabulantur consilia vitare pos-
a. quicquam D. — b. D propose la corr. potius quam ad nos.
1. On peut se demander si à la suite de l'invasion normande et de la trans-
lation de saint Germer à Beauvais, il subsistait encore des reliques authen-
tiques du saint à Téglise de Fly ; ce n'est qu'en 1132 que le corps entier,
totum corpus, dit l'acte de translation de Tévêque de Beauvais, fut reporté
de Beauvais à Fly {AA. SS., toc. cit.^ p. 697).
YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER I 95
simus ; neminem enim ad sua maleficia addiscenda admit-
tunt, nisi quem totius suae Christianitatis honore detesta-
bili primum sacrilegio exuunt.
In quodam nobili monasterio monachus quidam ab
ineunte œtate nutritus fuerat, grammaticamque aliquantis-
per attigerat; qui ad cellam ecclesiae appendicem a suo
abbate directus, cum inibi moraretur, in morbum incidit,
cujus causa cum Judaeo quodam, gnaro medicinae, loquendi
malo suo occasionem sumpsit. Ex mu tua ergo familiaritate
sumentes audaciam, sua sibi incipiunt revelare mysteria.
Sentiens ei^o^ monachus, malarum artium curiosus,
Judœum maleiicia nosse, multum ei institit. Assensit
Judaeus, et sequestrum ei apud diabolum se futurum polli-
cetur. Statuitur locus colloquiique dies. Tandem eo media-
tore sistitur ante diabolum ; petit se doctrinœ hujus eo fieri
auctore participem. Refert prneses il le nefandus neutiquam
hocfîeri, nisi Christianitate negata sibi sacrificium défera tur.
Interrogat ille quod. « Quod delectabilius est in homine. —
Quid ^ illud ? — Sperma libabis, ait, tuum ; quod cum mihi
profuderis, inde quod sacrifîcantibus est debitum praîgus-
tabis ». Proh scelus ! proh pudor ! Et is a quo hœc exige-
bantur erat presbyter ! Et hœc ad tui ordinis et tua? bene-
dictsB hostiœ sacrilegam ignominiam fecit tuus antiquus
hostis. Domine Ne sileas, neque compescaris a vindicta,
Deus *. Quid dicam? Quomodo dicam ? Fecit quod petebatur
infœlix,quemtu, o utinamad tempus! deserueras. Fititaque
cum horribili libamento super fidei relegatione professio.
Quas autem artes execrabili hoc mercimonio comparant,
facto notificemusin uno.
Quandam cogniti generis monacham colloquio suo assue-
verat. Erat autem in cellula commanens, unotantum sodali
monacho : qui quidem exteriora curabat, is domi vacabat
a. manque D qui met en tôte de la phrase iiaqiie. — b. QuodD.
1. Lib. Psalm.^ LXXXII, 2 : « Deus, quis similis erittibi?ne taceas, neque
compescaris Deus. »>
96 VEN. GUJBERTf VITjE LIBER I
ineptiis^. Die ergoquadam suo cum contubernali a negotio
redeunte domi sedebat'**, quem cum porro vidissent, diver-
ticulum mulieri non patuit, sed exitus ejus reditum mona-
chi offendebat. Trepidam itaque novus incantator intuens
sociam : « Vade, ait, in occursum venientis, nusquam
dexira levaque^ respiciens, nil verearis ». Credidit fœmina
et processit. lUe vero substitit in ostio, et praecantans ei
quae didieerat, in canem eam convertit immanissimum.
Qute cum redeunti monacho propinquasset : « Heu ! inquit,
unde tantus canis advenit ? » Illa vero multum pavefacta
pertransiit, tantum ex eo verbo sub qua specie evasisset,
agnovit. Monachus denique et ipse domum veniens rogitat
unde tam insolitae magnitudinis canis emerserit. « Vicini,
inquit, illius nostri est. Nonne eum jam dudum nosti? »
Sic siluit, dum vera putat. Diu igitur sine Deo vivens,
demum gravi morbo, Deo propitiante, percutitur, et, velit
nolit, quod gesserat confitetur. Res ad judicium sapientium,
et maxime Anselli^ Cantuariensis - postmodum archiepis-
copi, tune Beccensis-^ abbatis, provocatur, et sub ejus potis-
simum censura, ab omni divinorum mvsteriorum ministerio
eorum spurcissimus prophanator ^ abicitur ^. In qua tanlen
abstentione positus, nunquam ab ejus animo obliterari
poterat, quin adhuc futurus esset episcopus. Quam spem
indubie acceperat a dannonibus, semper quidem, et hic
quoque mendacibus, quia ante paucos annos non modo non^
pontifex, sed in œternum expresbyter est defunctus.
Attexam cujusdam initium, sed meliori fine conclusum.
Quidam clericus in Belvacensi pago seriptandi arte vivebat,
quem et ego noveram, nam Flaviaci in hoc ipso opère con-
a. sedebant B (et D). — b. lievoqiie I). — c. Anselmi D. — d. profnnalor
D. — e. abjicitnr D. — f. manque B (et B).
J. Dans presque toute cette scène, le texte de Guibert est très obscur:
on ne s'en représente pas bien les détails et la suite, en quelque place
qu'on en dispose les personnages.
2. V. p. 66, n. 3.
3. L'abbaye du Bec (bourg du dcp. de l'Eure, arr. de Bernay) fut fondée
en 103 4 par Ilerlouin ou Hellouin qui en fut le premier abbé (cf. Gall
Christ. . t. XI, coL 216 sq.).
YEN. GUIBEHTI \ITM LIBER 1 97
ductus laboraverat; qui postmodum apud castrum Britoi-
lum ' cuni altero malefico fabulam habens clerico, taie quid
audivit : « Si quaestui mihi esset, quiddam te docerem,
quod cum faceres, quotidiana, sine uUa administratione
liominis, pecuniarum dona perciperes ». Quaerit ille quid
facto opus esset. Infert maleficus, quia civi infernorum, sci-
licet diabolo, litandum sibi foret. « Qua, inquit, victima ?
— Gallo, inquit, ita ut ovum, de quo concretus est, die
Jovis in mense Martio a gallina constet expositum. Hune
ergo postquam torrueris, in ipso noetis principio tecum
sumens, uti tostus est, veru adhue ei intuso, ad proximum
vivarium meeum ibis. Quidquid^ autem ibi videas, audias,
sentias, non Deum, nonbeatam Mariam, non uUos sanetos
invocare praesumas. — Faxo », inquit. Mirabile factum !
Ad locum ergo noctu veniunt, et hostiam tali deo con-
gruam secum ferunt. Cumque ille ex nomine invoeasset
diemonium, et pravus ille discipulus teneret gallum, susei-
tato turbine daemon astitit, gallum sibi corripuit ; exterritus
ille qui ducebatur^, sanctam Mariam inclamavit. Cujus
potentis Dominas audito ille nomine cum gallo suo aufugit,
ita ut eundem efîerre non sufficeret, sed eum in quadam
vivarii insula qnispiam de piscatoribus postridie reperiret.
regium et dulce tuis nomen, malignis partibus sic
pavendum ! Iratus est autem maleficus adversus cleri-
cum, cur tantam sub tali negotio fœminam invoeasset. At
ille pœnitentia actus ad Lisiardum Belvacensem archidia-
conum '^^ avunculum meum, virum undecunque^ literatum,
prudentem, et ad talia curialem ac famosum, accessit, con-
n. (iiiicquid D. — b. Gorr. de B(et D). dicebaiur X. — c. andecamqae D.
1. Brcteuil, dép. de l'Oise, arr. de Glermont, ch.-l. de canton.
2. II ne semble pas que ce soit le même personnage qui, de prévôt de
Soissons, devint évêque de ce diocèse, et que nous retrouverons plus loin.
Lisiard de Soissons était d'ailleurs originaire de Crépy, et s'il eût été le
parent de Guibert, celui-ci aurait insisté sur cette particularité, à chaque
l'ois qu'il en aurait parlé. A Lisiard de Beau vais est adressée la lettre 92
d'Yves de Ghartres (dans Migne, P. L., t. 162, col. 113).
Ven. Guiberli vita. 1
98 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER I
fessusque quod gessit, orationibus ac jejuniis sese ad pœni-
tudinem, ipso jubente, depressit. '
Hœc de iis qu?e in monasterio viderim aut audierim
dixisse sufficiant'^. At deinceps, cum superius de illa nostra
qualicunque electione dixerimus *, quis ipse locus, qualiter
institutus, quas antiquitates habuerit, ad quem translati,
Deo auctore sumus, alterius libelli initio attingamus ^.
a. Corr. de D. snfficiat B.
1. V. p. 79.
2. Il paraît, d'après cette phrase, qu'entre la composition des deux
livres, il n'y a pas eu d'intervalle. Cf. linlrod., p. xlvii.
[LIBELLUS SECUNDUS'^]
[GAPUT PRIMUM]
Vocatur siquidem Novigentum K Qui quantum ad habita-
iionem spectat monasticam novus, quantum vero ad usumi
sœcularem vetustissime cultus. Quam opinionem si nulla
literalis juvaret traditio, suppeteret profecto afFatim pere-
grina, et non, putamus, christiani nominis sepulchrorum
inventa contextio. Circa enim ipsam, et in ipsa basiliea tan-
tam sarcophagorum copiam conjunxit antiquitas, in multam
loci famositatem tantopere expetiti, cadaverum inibi con-
gestorum commendat infinitas. Quia enim non in morem
nostrorum ordo disponitur sepulchrorum, sed cireulatim in
modum coraulae ^ sepulchrum unius multa ambiunt, in
quibus quapdam reperiuntur vasa, quorum causam nesciunt
christiana temporal, non possumus aliud credere, nisi quod
fuerunt gentilium ^, aut antiquissima Christianorum, sed
facta gentili more^. Quaedam autem sunt in eadem ecclesia
literœ ^ métro compositae, quibus ego nulla adniterer aucto-
ritate, nisi quœdam, quœ plurimum eorum roborant fidem,
viderem hodieque constare. Quœ historia sic se habere
secundum scripturœ hujus seriem traditur'^
a. Note marginale de B. Liber D. — b. Gorr. de D. caraulœ B. —
c. Genlium D. — d. litterœ D,
1 . Guibert rattache ainsi le livre II au ch. xix du livre I.
^ 2, M. A. Lefranc, Le traité des reliques de Guibert de Nogent (dans
Et. d^hist. du moyen âge dédiées à G. Monod, Paris, 1896, in-8, p. 292-293),
nous apprend que des fouilles pratiquées à l'emplacement désia^né par
Guibert et dont il a été le témoin, ont fait découvrir « une quantité consi-
dérable de sépultures disposées en cercle » ; l'indication de Guibert est ici
parfaitement vérifiée.
3. Nogent a été, en effet, un petit centre à l'époque mérovingienne :
Thierry y résidait et Ebroïn faillit l'y surprendre en 673 (cf. Melleville,
op. cit., p. 271). — Ce passage est reproduit depuis sarcophagorum dans la
GalL Christ., t. IX, col. 603, avec quelques légères différences de détail.
4. Guibert, en rapportant la légende de Quilius, semble rappeler l'inter-
prétation usuelle et évidemment erronée d'une inscription ancienne. Les
100 YEN. GUIBERTI VlTJi LIBER II
Apud Anglos ante incarnati Verbi in cœlum assumptio-
nem, regem quendam extitisse refert * ; qui quidem non
Angli, quod novius nomen est, a quadam parte Saxonum,
qui illas postmodum usurparunt terras, sed Britones ab
antiquo vocantur. In ipsa ergo Britannia, Oceani videlicet
insula, rex idem fuerat literis^ poetieis ac philosophicis
uberrime fultus, et ad hœe naturaliter sibiinsita bonitate ad
misericordiœ opara fusus ; cunique egenœ manui non Dei,
quem adhuc ignorabat, intuitu, sed humanitatis eximiœ,
qua affluebat, impulsu, dapsilem S8 prseberet, dignumfuit,
ut piie naturœ exercltio clarioris intelligentise munus acce-
deret. Cœpit enim disertissimis apud se (conjecturis discur-
rere, quld Inter tôt deorum suorum formulas certi nuniinis
sperare deberet. Pensans enim quaGnam in moderatione
cœli et terrae poterat inter eos esse coneordia, cum in con-
jugiis, dum adviverent, suis fuerit et impuritas ac simultas
indubia, et in dominiis terrarum suarum, fîliorum in patres,
patrum in filios usque ad vicariam aut exclusionem aut
mortem patuerit inter ipsos crudelis invidia, et cum de
ipsis cunctis pêne pejora mortalibus cantitentur, dementiœ
arbitrabatur extrenite, si talibus terrée, necdum cœlorum
regimen ascrlbatur. Et quis eos ad superna disponenda tra-
ducat, quorum quondam miseranda potentia terrarum
a. litteris D,
efTorts de Dachery p )up fortifier celte tradition sont vains {IVotœ, p. 616-
617). Les auteurs de la Galliii G/irwfiVi/ia repoussent avec raison la léjçende
de Quilius, tout à tait ig^noré comme roi breton ou saxon. Le sceau des
abbés de Noji^cnt portait la flgure du roi Quilius avec ces mots en exergue :
QVILIVS REX (cf. chanoine J. F. M. Lequeux, Ant. religieuses dn diocèse de
Soissonsel Laofi, Paris, ls58,in-16, t. I,p. 2 4 et pl. ix),età ce roi hypothétique
étaient rattachées certaines reliques dont D. V. Gottron {op. cit. ^ p. 58-64 ou
f» 43-51) donne une liste un peu dilï'érente, au point de vue du texte, de celle
de Guibert (v. p. 105, n. a). Il est regrettable que les Calvinistes aient détruit
ces reliques et leur authentique, sans quoi on eût eu un moyen de juger sur
le fait la sagacité de l'auteur du De pic/noribiis sancloriim, qui prend d'ail-
leurs la précaution de citer sa source et de souligner l'étrangeté du récit.
Il est en tout cas probable que la légende existait bien avant la fondation
de l'abbaye de Nogent, qui eut lieu en 1059 (p. 107, n. 1) ; nous avons ici un
des exemples de cette croyance à Texistence d'un culte chrétien avant la
naissance même du Christ (p. 102, n, 3).
1 Le sujet de refert est historiii sous-entendu, à moins que l'original
n'ait porté referV.
VEN. GUIBERTI VITiE LIBER II 101
particules qualescunque sine tvirpi commissione tenere non
poterat ?
Haec homo similiaque revolvens, exclusisa corde inanium
jam, ut putabat, numinum imaginibus, ad unum incom-
prehensibilem, quem sine forma coli oporteat, qui omnia
unus una concordia administrât, cujus invisibilia per ea
quaî facta sunt jam intellecta conspexerat ^, colendum se
vertit. Cum ergo in his utilibus argumentis sub quibusdam
tamen haesitaret ambagibus, Deus, qui benevolis meliora
déclarât, hominem hune cœlesti missa ad cum voce solli-
citât, uti Hierosolymam usque procédât, ibi auditurus, quid
de Deo sentiri deceat, qualiter aDeo Dei exiens Filius inter
homines pro hominibus sese habuerit, quid perferendo,
autquid'* devenerit, quos divini nominis exemplandi vica-
rios post se reliquerit, quosve, cum se illo transtulerit, tan-
torum mvsteriorum indices, matremvidelicet, cumuniverso
apostolatu reperturus sit.
Igitur rex ille Britannicus, rébus et regno posiiis^, enun-
ciato^ sibi fideli^ oraculo , ad experienda quie didicerat pro-
perare proposuit. Déserta itaque patria, et classe parata,
contiguum tranans œquor, transmisso oppidorum plurimo
ac urbium interstitio, provinciœ Laudunensis attigit limi-
tem. Ruri igitur quod prœnotavimus ^ Novigentum, hos-
pitium appulit sortiturus. Est autem locus ille sub castello,
qui Codiciacus^ appellatur, novo quidem, et a rusticis, ut
a. Manque un mot correspondant à perferendo B (et D). — b. Gorr. de
B(et D). positus X. — c. enuntiato D. — d.fideiï). — e. prœnontinavimtis D.
1. Epist. B. Panli ad Rom.^ I, 20 : « Invisibilia enim ipsius, a crcatura
mundi, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciunlur.»)
2. Coucy-le-Ghàteau, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton,
célèbre par les beaux vestiges d'architecture militaire et civile qui cou-
ronnent la colline sur laquelle est bûtie la ville. Les ruines actuelles ne
remontent pas au temps de Guibert et encore moins à celui dont il parle,
et il est impossible de vérifier la tradition en recherchant des substruc-
tions ; mais la tradition même qu'il rapporte de la fondation du château
primitif par des paysans, il est vrairic/ies et superbes^ est curieuse et rare.
— La forme Codiciacum employée par Guibert est la bonne (cf. les exemples
tirés de Dudon de Saint-Qiientm, de Guillaume de Jumiè^jes, et de la vie de
saint Arnoul, donnés par A, Duchesne, Hist. générale des maisons de
Giimcs, dWrdres, de Gand et de Coiicy..., Paris, 1631, in-f», VI, Pr.,
102 YEN. GUIBERTI VIT JE LIBER II
ferunt, terra? hujus, valde superbis etditibus, propter exter-
norum incursus œdifîcato. Castelli ergo nulla omnino anti-
quitas. Locus ille, de quo agimus, tune temporis venatio-
num feracibus ambiebatur sylvis, fluvio quem supra
diximus ^ Aquila, utiliori maxime quam majori ; nam célé-
brions nominis undas piscositate superans uberrima, alvei
sui nequaquam meatu concluditur, cœterorum instar flumi-
num, sed aquarum stagnante copia vivariorum more por-
tenditur^. Montium hinc inde prominentium vineis devexa
cinguntur ; humus utrobique Libero Gererique conveniens,
omnium bonarum frugum gleba génitrice laudatur, fluvioli
fecunditas pratorum longe lateque tendentium amœnitati-
bus commendatur -.
Traditur autem ab antiquis et pro certo astruitur, quodeo
in loco vetustissiniumextiterit'^ quondam fanum, non exis-
tentis cujuspiam Dei nomine aut honore sacratum, sed ei
fœmina» nondum nata* \ quîL» Deum et hominem esset geni-
tura, dicatum : erat ergo matrifuturae Dei nascituri devo-
tum. Quod nemini quippiam sapienti videtur absurdum,
quippe qui Deum ignotum apud Athenas coluerant ^,
certe nasciturum ex fœmina, sicut et caeteros deos
gregarios, quorum matres nominant, minime nescie-
bant. Et si nascituro jam sacellum dicabatur, mater hujus,
sicut et aliorum, honore nequaquam simili privabalur.
a. protenditiir D. — b. extitit I).
p. 311 et 314); pour les étymologies proposées de ce nom propre, voy. les
indications de J. Moreau, Notice sur Les sires de Coucy, 2" édit., Chauny,
1S71, in-8, p. 86 {Cotia [foret de]; cuisea(f=gm; colère, à cause des essarts),
et Melleville, op. cit., N. I, p, 257-258 {coder, essence particulière; Cotns
ou Cotius, fils de Brennus). En 1767, le révolutionnaire Saint-Just écrivit
une histoire du Cliûteau de Coucy. dont des fragments ont été publiés
dans la Revue Bleue du 2i mars 1906.
1. Cf. 1. I, c. xi\, p. 80.
2. Le riche pays dépeint par Guibert est proprement le Mèpe, Meyium,
nom qui fij^ure dans une charte de 1118, signalée p. 106, n. 1 (cf. Moreau, op.
cit., p. 85).
3. La même légende se retrouve à Chartres, et c'est sur ce sanctuaire
ancien, en fait d'origine druidique et d'abord consacré à la Vierge noire,
que les catliédrales successives ont été édifiées; il constitue la partie la
plus basse et la plus ancienne de la crypte actuelle.
i. Acl. Aposl., XVII, 23 : « Praetericns enim [Paulus], et vidons simu-
lacra vestra, inveniel aram, in qua scriptum est : Ignoto Deo. Quod ergo
ignorantes colitis, hoc ego annuncio vobis. »
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II 103
Quod ergo illic gignendo non discredendum est, quod et
istic fieri potuit geniturœ. Ad hune itaque locum regem
Britannicum contigit advenisse, qui, opportun issimi ruris
gratitudine tentus, sui suorumque vexata tractu itineris
corpora inibi refovere disposuit, et animalia lassabundo*
octo diebus uberi quod adjacet pabulo recreavit.
Exinde progrediens, post emensa soli ma risque spatia,
tandem Hierosolymitanis^ sese mœnibusintulit Nuper igitur
Salvatore passo, et a^ mortuis suscitato, et ad cœlestia éle-
va to, adultimum Spiritu dato, reperit urbem diversis con-
tentionibus diversantem, his facto offensis, illis facta pro-
bantibus. Née ulla extitit eos quos quœrebat reperiéndi
difficultas, sed res magnis celebrata rumoribus nova? hujus
promulga tores legis facili indicio propalavit. Non enim eos
solita hactenus claustra tenebant, nec a sui testimonio
Domini Judaicœ eos seditionis metus arcebat ; sed erat con-
siderare eos in populis eminentes, ut auctoritatem '^ verbi
evidentia stationis impleret. Quid immorer? Inter popu-
lares igitur Petrus cum undecim invenitur frequentias^, lar-
gissimo jani discipulorum asseculante conventu, totius nos-
trœ fîdei et gloriap speculo, suam ibi praesentiam et divinae
carnis testimonium perhibente Maria. Quos rex ille Britan-
nicus, Deo mox delaturus primitias, cum Virgine Matre
compellans, causas itineris sic expromit:
« De remotissimis terrœ fînibus ad vos, patres et domini,
audiendos me devenisse videtis. Ego ex débita successione
parentum Britonibus hactenus imperavi. Sacra vero prisca,
quae errore vetusto venerabilia duxere, cum hucusque colue-
rim, hac ab eis nuper ratione descivi f. Cum enim ipsos atten-
derem, quos antiquitas deitate indita honoravit, teterrimoss^
fuisse mortalium, et post énormes spurcitias natura» débita
exolvisse perpensitans, rationabilibus reperi conjecturis
homines in cœlestibus, qui sub cœlo terrestribus indigentes
vixerant, sola opinione pra^fixos, cœlum et terram (jua*que
a. lassabundaT). — b. lerosolymilanis D. — c. Ajouté par D. — d. auiho-
ritatem D. — e. freqnentins D. — f. Coït, de B :ct D . descicer imX. —
g. Corr. de D. delerrimos B.
lOi VEN. GUIBERTl VITJ: LIBER 11
in eis sunt creare nullatenus potuisse, quos ccelorum
aerumque clemenlia, et terrai opulentia, hoc in mundo ^con-
stitit coaluisse. Horum ergo numinis ratione disperdita,
meo tandem certissimum sedet ingenio, his divina în finem
autoritate* priva lis, unum posse et debere credi unius Dei
opilicium ac regimen, a quouno sicut sunt oinnia, ita ea in
se continens attemperat^ universa. Postquam Deo est mens
mea coagulata*^ sub nno, et delubra delubrorumque fîgmenta
cTpterno sunt projecta fastidio, quasi defecatis^ jam ab ido-
lâtrie^ sentina pra^cordiis, puritas illico e cœlestibus totius
verœ religionis inclaruit. Nam divina voce mox jubeor hue
venire, ubi, in dispensa tione Dei Filii nuper passi, veritas
unicaB credulitatis per vos mihi tradenda promit titur esse.
Per hanc ergo pronunciati mihi luminis, quam impraesen-
tiarumfl^ video, Genitricem, et per vestra vos contestor officia,
ut mihi praîbeatis hujus régénéra tionis novae mysteria. »
His Petrus, cum felici illo collegio sub Maria cœlestem
cœtum clarificante, auditis, Dei et hominis Filii magnifîcen-
tiam adoraverunt, qui, cum recens, et gratiœ praedicatori-
bus nunquam'* adhuc sparsis, salutem in medio terrae fecis-
set, novae plenitudinis hujus jam in occidentalium partium
fines tam subito verba fudisset. Tradita igitur homini fîdei
régula, et sequenter abluto baptismatis unda, ibidem Quilius
nomen accepit. Confirmatus itaque sub tantorum schola
magistrorum, super ejus quod susceperat intelligentia
sacra menti, digressurus ab ipsis et rediturus ad propria,
sacra reliquiarum ab eis exegit fideli corde pignera, de his
videlicet quée corpori Salvatoris didicerat fuisse contigua :
de vinculis ergo quibus Dominum ad stipiteni ligatum
noverat, de flagris quibus impia manus membra beata sul-
caverat, de spineo serto, quod sacrum caput ambierat, de
ipso crucisligno, cui appensus fuerat, de camisia Dei Geni-
tricis *, in qua, ut dicitur, Dominum enixa fuerat, de omnium
,1. Corr. doB (et D). modo X. — b. aulhoritate 1). — c. Corr. de D. actem-
perat B. — d. Corr. de D. coagulatoB. — e. defaecatis D. — /". idololatriœ
1). — g. imj)resentiarum I). — h. numqnam D.
^.
1. Au sujet de la chemise de la Vierp:e, cf. la n. 2, p. 61.
VKN. OLIBERTl VIT.12 LIBER 11 105
induviis apostolorum ipsorum pia devotione petiit et
accepit ^.
Ha?c modico condita loculo seciim tulit, repedandi curas
insumpsit, et transmisso interjacenti regionum spatio, ad
rus illdd, in quo intereundum pausandi gratia fueratremo-
ratus, devenit. Qui conlinuo insperata correptusa^gritudine,
cum cubituni se locasset, revelatur ei in somnis, quod ibi-
dem fîneni sortiretur vila* pnpsentis. Dicitur etiam illi, quod
non alias quam hic membra ejus essent habitura sepulchrum,
in quo tamen illas quas Hierosolymis a sanctis apostoiis
acceperat reliquias, sub eodem cespile sciret esse condendas.
Expergefactus homo, et ex suhr pra^nunciatione mortis
cogitationibus jam universis restrictisad ununi, sub spe secu-
turae moxgloriio de extremis suicadaverisutensilibus tractât.
Diem igitur inibi obiens, et depositum ei qui id sibi com-
miserat, indemne restitueras, ubi corporis ejus gieba monu-
nienti obtinuit requiem, ibi reliquiarum juxta ipsum habuit
loculus sedem. Inde, Deo post temporis plurimum procu-
rante, exempta capsula, et a quibus nescio lîdelibus vetusto
opificioauri preciosi bracteis^ adoperta, ad nostrihujus tem-
poris devenit intuitus, et antiquis hucusque pra^bet lestimo-
nia nova relatibus. Itaque loci illius sic perhibentur sese
habuisse initia.
[CAPUT II]
At christ iame legis viviscente succursu, bonae multum
habitudinis ecclesiola ^ illic ex anliquo sub nomine Dei
Genitricis enituit. Sub oppido etenim quod pnediximus
Codiciacensi constituta, villis quoque vetust» mémorise et
ditissimis constipata, magno quorumque'' adjacentium con-
a. Texte de Cottron, p. 58-6 4 ou f*» 43-51 : « De vinculis quibus Dominus
noster J.-C. ad stipilem ligatus fuerat ; de flag:ris quibus fla^ellalus fuit ;
de spinea corona qua sacrum caput ambit ; de ipso crucis li^no oui fuit
appensum ; de caniisia Dei genitricis in qua Dominum enixa fuerat ; de
omnium induviis apostolorum. » — b. Corr. de D. hrateis B. — c. Ecclesia
D. — d. qnorumdnm D.
106 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER II
cursu ac veneratione contingitur. Ferebatur etiam, dum
sub illa parvitate se ageret, divinis crebro illustrari lumini-
bus, et miraculis saepius honorari, quippe nec id injuria,
quia apud homines indebite consistebat in humili. Gastelli
autem ipsius sub florentissimis principibus dilata to longe
lateque dominio ^, et proceribus multa liberalitate et opu-
lentia prœditis 2, ob claritudinem ^ loci, de cujus sanctitate
duicissima ubique redolebat opinio, ex devotorum consilio
propositum est, ut, ad frequentiam divini servitii inibi
a. Gorr. de B (et D). caritudinem X.
1. Guibert semble ignorer que le pays de Goucy appartint d'abord à
l'église de Reims. G'est même dans lô prétendu testament de saint Rémi
(Mon. Germ. Hist.^SS., in-f",t. XIII, p. 429, sq.), que le nom de Goucy appa-
raît pour la première fois, et il s'y rattache une légende rémoise rap-
portée par Hincmar {Vita S. Remigii^ c. xlvi, dans Migne, P. L., t. 125,
col. 1165) et par Flodoard [Hist. Rem. eccl.^ I, xiv, Mon. Germ. Hist.,
SS., inf", t. XIII, p. 426)^ celle de l'évêque profitant du sommeil du roi pour
délimiter une grande étendue de terrain au trot de sa monture. Mais la
possession de l'église rémoise, dont l'origine est incertaine, fut troublée
au X" siècle : en 925, Goucy est aux mains d'Herbert de Vermandois (Lauer,
Louis IV d'Outremer, Bibl. de l'Éc. des Hautes-Études, n*» 127, Paris,
1900, in-8, p. 5, n. 2), puis à Anseau, vassal de Boson, frère du roi Raoul
(Id., ibid.), en 927, à Bernard, comte de Senlis (Id., ibid.); en 949, la garni-
son de Goucy, composée de vassaux d'Hugues le Grand et de Thibaut
le Tricheur, se donne à l'archevêque de Reims, Artaud, puis revient à
Thibaud (Id., ibid., p. 204 et 210) ; en 958, les vassaux d'Artaud enlèvent
par surprise Goucy à Hardouin, châtelain de Thibaud (Lot, Les derniers
Carolingiens, Bibl. de l'Éc. des Hautes-Études, n° 64, Paris, 1885, in-8,
p. 23), qui reprend Goucy de force en 961, à la mort d'Artaud, sans doute,
et ne le rend à Hugues, fils d'Herbert de Vermandois, et archevêque de
Reims, qu'à condition que ce domaine soit un fief archiépiscopal (Lot,
op. cit., p. 24, n. 2), en 964. G'est peut-être à cette date aue remonte le
cens récognitif payé par les détenteurs de Goucy, non à 1 archevêque de
Reims, mais à l'abbaye de Saint-Rémi; nous avons, pour 1118, une recon-
naissance formelle de cette obligation (texte fautif, corrigé pour la date, tiré
du cartulaire de l'abbaye de Saint-Rémi, dans A. Duchesne, op. cit.j Pr.,
p. 324 ; texte plus correct, d'après le cartulaire B, dans É. de l'Épinois,
Hist. de la ville et des sires de Goucy, Paris-Goucy [1858], in-8. p. 71 ; cf.
Art de vér. les dates, t. H, p. 715, n. 1). La royauté avait d'ailleurs élevé
sur le domaine de Goucy des prétentions qui s'inscrivent dans un diplôme
de Philippe I"' de 1095, où il est dit que le castrum de Goucy régis fisco
attinet (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 131).
2. Les textes les plus anciens que nous possédions sur Goucy parlent de
même de milites (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 128-129), optimales castri
(Id., ibid., p. 131), milites... casati [\d., ibid., p. 132-133), proceres (Id.,
ibid., p. 136-137), qui correspondent bien aux proceres de Guibert. Sur la
valeur de ces termes, v. Guilhiermoz, Les orig. de la noblesse en France au
moyen âge, Paris, 1902, in-8. — Au nombre des proceres de Goucy, il con-
vient de faire rentrer le châtelain (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 128-129,
130, 135 et N. XXIII, p. 47-48), le prévôt (Id., ibid., p. 128-129, 130), le
dapifer{p. 130), le vicomte (p. 135).
YEN. GUIBERTI VITJE LIBER II 107
hahendam, moiiachis traderetur K Quoniam ergo'"* spes non
era t tali cœpto majoris incrementi (non enim multo uberiores
quam sex monachorum usui^ apparat! loco illi redditus vide-
bantur), a rudibus et minus doctis ad aliqua instituenda
vel promovenda personis ecclesia cœpitinnovari. Qua? quo-
niam ducem et alicujus argutiao prœceplorem in aedifîcando
non habuit, laciniosum quidem quod factum est fuit, sed com-
pendiosius ex eadem massa, utilius quoque et habilius fieri
potiiit''. Meliori igiturquamnuijc copia exubérante tune saecu-
lo, ex procerumcastelli muneribuscrescentelocello, cuitamen
in donorum primiciis et largitas praecesserat dominorum,
et in largitionibus alienis sulfragabatur assensus, commodo
satis et loci fratrum, et ejus patronorum provisum est con-
silio, ut beati Remigii - tune abbatem, qui jamdudum ante^
Humiliarensi monasterio -^ praeerat, magnificum seilicet
virum Henricum ^ cœnobiolo etiam ipsi pneficerent^. Qui
<i. manque D. — b. usa D. — c. Toute la proposition depuis sed manque
D. — (/. man(|ue I).
1. (Vest clans cette phrase et dans la suivante que, très humblement,
(iuihort rappelle la fondation de Tabbaye, par Aubry de Coucy, en 1059.
Cf. 1). Du Plessis. op. cit., P. J., n" II, p. 128-121) ; éd. incomplète dans
(},ill. (Jhrist., t. IX, col. 603. L'acte de 1059 est une charte-notice d'IIéli-
nand. t'-vôque de Laon, des donations du sire de Coucy, revêtue du sceau
d'Henri 1". el il fut confirmé par Philippe I*"^ en 1095 (D. Du Plessis, op.
cit., P. .T., n" VI. p. 131).
2. Abbaye de Saint-Rémi de Reims (cf. Gall. Christ., t. IX, col. 219 sqq.).
3. Abbaye d'IIomblières, près de Saint-Quentin (cf. Gull. Christ., t. IX,
col. 1074 sqq.).
i. Henri, abbé d'IIomblières avant 1059 {Gall. Christ., t. IX, col. 1077),
succéda à Guillaume, abbé de Saint-Rémi, vers 1074, g^race à la faveur de
rarchevê((ue Manassès, et malgré les moines qui ne voulaient pas d'un abbé
étrauficr, c'est-à-dire ji^ouvernant une autre abbaye, et simoniaque (Gall.
Christ., t. IX, col. 230). Cf. Nicolas de Saint-Crépin, Vita S. Godefridi,
I, xvm, dans Surius, Vitae Sanct., t. VI, p. 187).
5. Eu dehors de la charte de fondation concédée par Aubry de Coucy,
en 1059, qui accorde la terre de Landricourt à l'abbaye nouvelle et règle
l'élection de l'abbé, confirmée par l'évêque de Laon. c'est à l'introduction
d Henri et des moines de Saint-Rémi que remonte, de fait, le développe-
ment de l'abbaye de Notre-Dame de Nogent-sous-Coucy (cf. Gall. Christ.,
t. IX, cfd. 230 et 603). Les auteurs de la Gall. Christ^ assignent comme date
à cet événement l'année 1076. Mais nous ne connaissons qu'un texte de
1086 : c'est la confirmation par Hélinand, évcque de Laon, du rachat par
l'abbé Henri et les moines de Nogent, avec l'aide d'Enguerrand et de
Thomas de (^oucy, d'une dîme ecclésiastique occupée par des laïques dans
les territoires de Soissons et de Laon (D. Cottron, loc. cit., d'après le chi-
108 VEN. GUIBERTT VITJ: LIBER II
siquidem non lileris, non génère clarus, sedin rerum foras-
ticarum sic fuit dispensatione conspicuus, ut interioris
regulae statui bona sollicitudine pariter redderetur inten-
tus. His igitur tribus monasteriis prœsidens^, ex ditiorum
copiis duorum, tertii hujus, quod coaleseere cœperat, sup-
plebat indigentias. In ter plurimas itaque quas pênes eccle-
siam illam exercuit liberalitates, maximum ad ejus conse-
crationem confia vit obsonium, quae ab Helinando Laudu-
nensi episcopo '^, viro opum ditissimo, circa institutiones
ecclesiarum et ornatus earum * curiosissimo, dedicata, ab
ipso quoque privilegiis ^, a plaerisque^ pensionibus et man-
cipata ^, et claris muneribus aucta est.
At quoniam et fevo gravis praedictus abbas et oculis cap-
tus erat, ad opulentiores, qua3 sua siifficientia facilius régi
poterant, duas abbatias se eontulit ; tertiam hanc, quae
sine operosa instantia haberi nullatenus valebat, dimittere
proposuit. Qui cuidam suo ^ nepoti monacho cum hanc com-
mittere, provocatis adid ecclesiaefratribus, moliretur, impe-
a. eorum D. — b. plerisque D. — c. emancipata D. Manque et. — d. man-
que D.
rographe, p. 207 ou f" 187-188 ; D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 130, d'après
le cartulaire, et incomplet). D'après Nicolas de Saint-Grépin, biographe du
successeur d'Henri, saint GeonVoi, l'abbaye était dans un état moins floris-
sant que ne dit Guibert : « Gumque eo pervenisset, nonnisi sex monachos et
duos puerulos illic invenit ; nihil ibi vel vini vel frumenti supererat) :
cellas admodum humiles et angustias videre licebat (mapalia dicere)
virgis vel viminibus intextas. Excreverant dumeta, tribuli, rubetaetalia
arbusta passim : quibus succisis et extirpatis, agroque exuderato. a funda-
mento extruxit loca, monachorum habitationi opportuna et accommoda.
Domum quoque aîdificavit, in qua pauperes et acgri reciperentur, quibus
fo vendis terras et vineas delegavit » (I, xix, dans Surius, Vitae Sanct.,
t. VI, p. 187). Outre que l'hagiographe écrit plus tard que Guibert, il a
peut-être l'intention de faire, par son récit, ressortir davantage la bonne
administration de Geofîroi, auquel, par ailleurs, Guibert n'est pas entière-
ment favorable (voy. p, 109, n. 4).
1. La discipline ecclésiastique admettait ces cumuls au xi' siècle (voy. les
textes réunis parDachery, Notœ, p. 617-618), et ils ont été de nouveau fort
goûtés pendant les trois derniers siècles de l'ancien régime.
2. Hélinand, évêque de Laon, de 1052 à 1098 {Gall. Christ'., t. IX,
col. 524-525; D. N. Lelong, Ilist. civ. et ecclés. du diocèse de Laon, Châlons,
1783, in-4, p. 177-178). — Cf. 1. III. c. ii.
3. D'IIélinand, en dehors de la confirmation signalée p. 107, n.l, nous ne
connaissons qu'une charte par laquelle il restitue à l'abbaye de Nogent
quatre autels enlevés à des laïcs, de 1089 (D. Du Plessis, op. cit., P. J., n" V,
p. 130). Jusqu'à l'année 1095, date de la confirmation de la fondation de 1059,
il n'y a plus, à ma connaissance, de texte diplomatique concernant Nogent.
VEN. GLIBERTI VIÏiE LlllER II 109
Irare non potuit ^, sed in quendam "* tune adolescentem
nomine Godefridum, qui de locis eratillis oriundus, etSancti
Quintinensis^ de Monte - apud Perronam ^ fuerat monachus,
ipso etiam a3gre ferente, prosiluit electio'^ Cum ergo saga-
cissimus ille senior vota eligentiuni alias transferri conspi-
ceret, locum, quem dignantissime et indulgentissinia lar-
gitate servaverat, deseruit, et legitimam cessionem illi,
([uem elegerant, fecit.
Igitur electo illo et ad loci promoto custodiam, quoniam
ipse'^cum multa cireumspectione se gessit, et tampopulares
quam proceres cum voluntatem, tum ^ possibilitatem eccle-
sias augendi habebant, plurima isti terrarum atque reddi-
tuum hoc sequentl tempore cominoda confluxerunt. Bene
enim ad qualitateni exteriorum hominum idem habere se
noverat, quoniam eis alFabiiem et dapsilem se praebebat,
et in actione forasticarum causarum, in quibus addiscendis
non minimum operam dederat eis ^. Re autem vera
.1. qiiemdam D. — h. San-Quintinensis D. — c. Peronam D. — d. manque
D. — e. Corr. de D. ciim B.
J. Sur CCS faits, Nicolas de Saint-Crépin, dans la Vita S. Godefridi^ est
nui et.
2. Abbaye de Saint-Quentin-du-Mont ou du Mont-Saint-Quentin, près
PcTonne (cf. Gnll. Chrisl., t. IX, col. 1097 sqq. ; Dachery, Notœ^ p. 618-
622). Geotîroi avait été abbé de Saint-Quentin en 1058 ou au début de 1059
[Gnll. Christ., t. IX, col. 1103-04).
3. La Vila S. Godefridi^ I, xviii, est tout à fait d'accord avec ce passage
[loc. cit., p. 187). Toutefois, Nicolas de Saint-Crépin ajoute que l'avis des
évoques de la province et la volonté du roi de France, Philippe ï®% ne furent
pas sans importance dans l'élection de GeofVroi. Il est difficile de dire exac-
tement à quelle date se place cet événement. Geolîroi devint abbé de Saint-
Quentin en 1058-59 et evêque d'Amiens en 1104; les auteurs de la Gall.
Christ, disent qu'Henri de Saint-Rémi a quitté l'abbaye de Nogcnt vers
1085, celle d'Homblières en 1094, et qu'il est mort en 1095 (t. IX, col. 230 et
1077); enfin, nous voyons en 1095 Geolï'roi souscrire la confirmation par
Philippe l*"^ de la charte de 1076 (D. Du Plessis, op. cit., P. J., n° VI, p. 131).
4. Guibert décerne à Henri de Saint-Rémi des élofj^es qui sont peu
mérités (cf. Gull. Christ., t. IX, col. 230), tandis qu'il parait hostile à son
prédécesseur immédiat GeolYroi (voy. aussi 1. III, c. xiv). Cette hostilité
provient sans doute de la faveur accordée par l'irrésolu évêque d'Amiens
à la commune naissante de cette viile ; or, Guibert était un adversaire
convaincu du mouvement communal (v. Vlnlrod., p. xxiv ; cf. J. Moreau,
op. cit., p. 150). A l'administratioii de Geolîroi se rattachent les actes
suivants : 1" Confirmation par Philippe !'='■ de la charte de 1076, en 1095
(D. Du Plessis, op. cit.. P. .T., n" \l, p. 131); 2" Restitution par Hugues,
évéquc de Soissons, à l'abbaye de Notent, des trois autels de Juvigny,
Vaussallion et Pont-Saint -Mard, en 1100 (D. (]ottron. op. cit., p. 209-
110 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II
homines ea tempestate, de qua in hujus operis initio egi*,
libérales ad instituenda cœnobia animos habentes, terras
et multas pecunias confe rentes, laetius sua in talibus expen-
debant, quam filii eorum bona nobis his diebus verba
impendant ^. Quoniam igitur in monasteriis circumcirca
positis minus quam oportuerat religionis studium habeba-
tur, et iste in talibus cum suis plurimum ^ exerceri videba-
tur, sicut lumen parvissimum mediis in tenebris habet
loeum, sic ad comparandam nominis claritatem personae
qua? praeerat ^ exhibita temperantia, subjectorumque adejus
imperium obtemperantia tempus obtinuit oportunum.
Simoniacum itaque quippiam in eadem ecclesia aut
fieri aut haberi vetuit, et, exclusis mercimoniis, solam
admisit gratiam, non dissimiliter execrationi ducens lucri
turpis et opus et nomen. Igitur quoniam virisdem in foren-
sibus negotiis coabbatum ^ suorum pluribus argutior puta-
batur, et proinde oppidis ac urbibus notior habebatur, de
ditioribus quidem abbatiis primo actum est, postmodum
super episcopatu sibi ferendo ^ tractatum. Pontifîcium tune
temporis Ambianense biennio ferme vacaverat ^ ; ipse
a. plurimi D. — b. prqenil D. — c. abbatum D. — d. Gorr. de B (et D).
ferenda X.
210 ou f"" 189-190 ; Dachery , Notœ, p. 626) ; 3» Donation par Enguer-
rand, évoque de Laon, de l'autel d'Aumencourt et de dix muids de vin à
Broncourt, en 1100 {Gall. Chri/it., t. IX, col. 606); 4* Confirmation par
Baudri, évêque de Noyon, de la donation faite par Enguerrand de Coucy à
Tabbaye de Nogent de l'autel Saint- Pierre de Gondren [de Condrinio), en
1102 (î). Gottron, op. cit., p. 211, d'après l'original, ou f"" 191-192; D. Du
Plessis, op. cit., P. J., n*> VIII, p. 132-133, d'après le cartulaire). Nicolas de
Saint-Grépin signale, d'autre part, Lambert, abbé de Florigny, et Gouraud
[Walradiis], abbé de Saint-Nicolas de Ribemont, comme ayant servi
d'auxiliaires à Geofï'roi (I, xx, toc. cit., p. 187).
1. Gf. 1. I, c. VIII.
2. On pourra rapprocher de ce passage le passage célèbre de Raoul
Glaber, Historiœ, III, iv, éd. Prou, Goll. de Textes, Paris, 1886, in-8, p. 62.
3. Gervin, évoque d'Amiens en 1091, mourut en 1102 [Gall. Christ., t. X,
col. 1167-1168; voy. Aug. Molinier, Les obituaires français au moyen âge,
Paris, 1890, in-8, p. 8). Gf. Vita S. Godefridi, I, xxix, ioc.ciï., p. 191-192.
Sur tous ces faits. Nicolas de Saint-Grépin est un peu plus détaillé ; il signale
que Manassès, archevêque de Reims, avait oft'ert la direction de l'abbaye
de Saint- Rémi de Reims à Geofl'roi, qui relusa, disant : « Se neque posse
neque velle pauperculam sponsam [= l'abbaye de Nogeiit] prae ditiori
contemnere » (I, xxvi, toc. cit., p. 190).
i^
i
VEN. GUIBERTI VITJS LIBER II 111
etiam idem cujusdam iirbis preedictae archidiaconi, qui ali-
quarum cleri ac populi partium favore petebatur, pro-
curator extiterat. Unde et pro astutia sœculari, et habi-
tudine quam gerebat regulari, dum alteri id peteret, ipse
expetitur, et sub Riehardo, quondam Albanensi episcopo^,
apostolicie sedis in Franciam tune legato, qui in civitate
Trecassium coegerat concilium^, praefatae Anibianensium
sedi episcopus datus, a suo constat Novigento transla-
tus"^.
Qui cum in multa inibi gloria ae fœlicitate ^ se gereret, et
tantopere ab omnibus coleretur, ut ab ils etiam qui sibi
pra^erant pontificibus cum speciali veneratione potissimum
timeretur, et, ne diu morer, cum ubique quasi totius reli-
gionis spéculum spectaretur, repente ad id (quod utrum
affectabat, novii Deus, an verebatur), emersit. Didiciautem
quod hœreditas, ad quam festinatur in principio, benedic-
tione caritura sit in novissimo. Initia plane cum solitœ
plena laudis habuerit, et per annos aliquot rumor ei prae-
coniosus accesserit, jam, ut est videre, quidquid apud
hominem gloriarum excandescere videbatur, non modo
intepuit, sed refrixit. Prima enim intra urbemsuae suscep-
tionis die, cum locuturus ad populum^ pulpiti editiora
teneret, protesta tus est se sic ardua sectaturum, quippe
qui nollet illud sibi poeticum in suis defectibus coaptari,
scilicet :
Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus*',
a. félicita te D.
1. Richard, évoque d'Albano, légat en Espagne en 1079, déposé par
Grégoire VII en 1079, fit un schisme en 1087 et fut excommunié. Relevé de
l'excommunication la même année, il fut envoyé comme légat en France,
et mourut en 11 J 3 (Gams, Séries episc.^ p. xxii).
2. Le concile de Troycs, tenu surtout pour aviser aux mesures à prendre
contre le développement de la simonie, eut lieu en 1104 (Mansi, Ampliss.
Coll., t. XX, col. 1179-82; cf. Vita S. Godefridi, I, xxx, toc. cit., p. 192).
3. L'élection de Geolfroi eut lieu en 110 4.
i. Cf. Vita S. Godefridi, II, ii, loc. cit., p. 193.
5. Horace, Ars Poetica, 139.
il2 YEN. GUIBERTI VlTli LIBER II
Quœ sententia ad ejus aucupanda facta sequentia univer-
sorum animos impra^gnavit ; ejus enim status in dies
copiose lentescens seipsa deteriorem cœpit indesinenter
facere sponsionem ^ Sed de his intérim sileamus, habituri
forsitan in sequentibus loca ubi. . .'*.
[CAPUT III]
Ad hune ergo unde hic ^ digressus fuerat locum, et quem
ipse competenter ac opportune aptaverat, et in que,
si habitis contentus esse veliet, fortunatissinie et liber-
rime, nuUi obnoxius, vietitare potuerat, electione, ut
superius dixi -, facta, me contigit evocari. Eleclio autem
utrum Deo nolente an tolérante fuerit, nescio : hoc unum
secure pronuncio, quia neque eo ambitu, neque me conscio,
aut meorum factione parentum procurata sit mei*^ illa
quœsitio, et istac quidem res bene utcumque processit ;
illac vero, quod scilicet a nemine eorum cognoscebar, nec
quempiam eorum noveram, non utiliter forsitan, non
intègre quod secutura leeturus attendat. Ad eos enim
veniens certum apud me non habeo, quod, eis incognitus,
et ipsi mihi, simultatem quamlibet hac de causa concepisse-
mus. Sic tamen sentiebatur a quibusdam. Quod alias qui-
dem et contigit, potestve congruere '' ; hic ^ autem factum
nuUatenus potui conjicere. Nulli namque dubiumest, quod
familiaritas ac notitia audaciam parère soleat, audacia veru
in temeritatem facillime prorumpat. Et certe majorem his
quos minus novimus reverentiam exhibere solemus, licet
illum mihi ingredienti locum, nuUo modo eorum conscien-
tia esset occlusa ; sed tam fideli confessione suos mihi
animos prodiderunt, prodentes unierunt, ut qui alicubi
a. Lacune. AsU'risquc B. — h. manque D. — c. mihi D. — d. coniingere
D. — e. 1) propose sic.
1, Guibcrt rcvicnl eu elTel à saint GcolTroi au 1. ÏII, c. xiv.
2. Cf. 1. I, c. XIX.
VEN. GUIBERTI VlTJi LUJEK 11 113
monachos me vidisse putarem, eis in hac parte compara-
biles omnino non nossem.
Tu scis, Glementissime, quod hoc opusculum non arro-
gantia aliqua cœperim, sed nequitias meas conGteri volue-
rim ; quas plane evidentissime confite rer, nisi multorum
animos, qui hœc legerent, horrendis meis actibus depravare
verrerer ; confiteor, inquam, nequitias, sed multo justius
non iniquitati meae, sed ingenita? gratia* tuaî respondentes
misericordias. Et si de aliquo loqui contigerit, ad tua judi-
cia ostendenda mores exponam et eventus finales rerum.
Tu enim scis quia, in his tuis tibique dicatis sermonibus,
non gratanter excipio corrosionis ac invidentiae verbum.
Quia igitur fortunas et infortunia mea ad aliorum forsitan
qualecunque '^ instrumentum decrevi contexere, ipsa sus-
ceptionis meae die quidam monachus divinœ paginœ non
ignarus, eventuum, ut opinor, meorum curiosus, cum
obviam mihi procedere pararent ^^ textum Evangelii ex
industria super altare hac intentione aperuit, ut, quod capi-
tulum oculis primum occurreret, pro mei auspicio haberet.
Eratautem liber manusscriptus ^ nonpaginis, sed colum-
ni^. In columnae igitur tertiae medio oculus ejus insedit,
qui locus sic se habuit : « Lucerna corporis tui est oculus
tuus*. » Diacono itaque, qui in processione Evangelii tex-
tum erat prœlaturus, imperat, ut post osculum, quod argen-
teae imagini exterius affîxie libassem, digito loco illi, quem
notaverat, interposito, repente in oculis meis volumen
aperiens, solicite attenderet, quam in partem intuitus meus
sese deponeret, Aperuit ergo librum, cui juxta morem
extrinsecus labia depresseram, et, ipso aucupante quor-
sum intenderem, non pagina? initia respexi, non finem,
sed oraet oculosad versiculum deflexi eundem^. Qui mona-
chus talium conjector, cum intentioni sua* factum meum
a. qualeciimque D. — b. D propose pararet. — c. manu scriplus 1). -^
d. eumdem D.
1. Luc, XI, 34 : « Luccrnu corporis hii est oculus tuus. >»
Ven. Guiberli vitu.
114 VEN. GUIBERTI VITJS LIBER 11
improvidum* convenisse videret, post aliquot dies, et quid
fecisset, et quod actio mea actioni suae miro modo eonci-
nuisset, ad me veniens enarravit. Deus, qui omnium in te
credentium lucernas illuminas *, tu scis quam intentionis
lucernam mihi contuleris, et quam, in ter adversa qua?
mihi intulerint, et prosperam voluntatem habeam erga
ipsos ; et licet opéra mea cor videlicet fœdum sit et mise-
rum, quantum ad me speetat, tamem non te latet, quan-
tum ad salutem meorum, quos tu mihi subjecisti, animus
meus intendat : quantopere etiam mala mea considero, tan-
topere magis de bonis ipsorum, si arriserint, operibus
hilaresco. Scio namque eo me apud tuae gratiae tronum^
liberiorem, quo amplius benivolorum studiis me praebuero
gratiorem.
Suseeptus igitur ab eis, et capitulari conventui inductus,
super prophetieo illo oraculo sermonem habui, et dixi (erat
autem Dominicum praesto Natale, cum Isaias legitur) ^ :
« Dicit, inquam, Isaias propheta, quod nuper audistis :
Apprehendet vir fratrem suum, domesticum patris sui.
Vestimentum tibi est, princeps esto noster, ruina autem
haec sub manu tua. Et respondebit ille : Non sum medicûs,
et in domo mea non est panis neque vestimentum ; nolite
constituere me principem. Ruit enim Hierusalem et Judas
concidit'^. » Vir est qui contra diabolum effœminatus non
habetur ^. Is fratrem apprehendit, cum ad aliquem ex Deo
natum se colligit. Is quoque patris débet esse domesticus,
quia, qui ad officium corripitur pastoratus, mysteriorum
domus Dei reperiri non débet ignarus. Qui enim sacra-
mentorum ecclesise nescius est, ipsius administratione
dignus non est, utpote quia « scriba, in regno cœlorum
a. thronum D. — b. Corr. proposée par D. effœminatas habet B.
1. JJb. Psidm., XVII, 29 : « Quoniam tu illuminas lucernam meam,
Domine, Deus meus illumine tenebras meas. »
2. Le dimanche avant Noël tombait, en 1104, le 18 décembre, Noël étant,
celte année-là, un dimanche.
3. Ci'. Isaïus, 111, 6-S.
'.•^L
VEN. GUIBERTI \ITM LIBEK 11 115
doctus ^, » « fîdelis » etiam in mysteria conservando,
(( prudens » in erogando, censeri « servus » non potest 2.
Et quomodo prœsit ecclesiœ, qui nescit ecclesiam ? Domes-
ticus ergo sit. Quid in vestimento nisi pulchra intelligitur
exteriomm operum habitude ? P rince ps ergo rogatur ut
sit qui vestimentum habet, quia crebro contingit, ut is
expetatur ad regimen, qui in incessu, verbo et actu casti-
gatiorem se exhibet. Ruina autem sub ejus manu prohibe-
tur esse, quia quidquid detrimenti in subjectis reperitur,
ad pra?sidentis ratiocinium pervenire dinoscitur, acsi
diceret : « Tu te bene ad oeulum videris habere, attende
tamen qua introrsum virtute prœemineas ^ ; sciens utique
quod omnium te oporteat sustinere ruinas, inde cautior
redditus infert . « Non sum, inquit, medicus, ut tôt obviare
valeam ruinis morborum crebrescentibus. Vestimentum
exterius aspicitis, quod tamen in domo non est, quia non
idem animi habitus qui corporis est. » Unde et medicum se
non esse fatetur, quia ^ ex acumine^ discretionis difficile est
penetrare origines et exitus cujusiibet vitii ac '' virtutis. Et
hoc potuit contingere ex indigentia ejus, quia non est in
domo panis illius qui a Deo hodie petitur quotidianus '^,
confortatio videlicet ejus, qua* spiritualiter infunditur divi-
ne refectionis, aut ipsius, sine qua bene nusquam regitur,
confirmatio in interiori homine charitatis. Princeps itaque
fieri jure^ récusât, cui id virium animus superne imbutus
minime subministrat. « Hierusalem enim quia^ ruit, » id est,
quia internae experientia pacis deperiit, et etiam <( Judas
concidit, » id est, ipsa peccatorum confessio, quod extre-
mum malorum omnium est, post amissionem intimae tran-
a. prœmineas B (et D). — b. manque D. — c. enim ajouté D. — d. et D.
— e. jure fieri D. — f. manque D.
1. Matth.^ XIII, 52 : « Ait illis : ideo omnis scriba doctus in rcgno coe-
lorum, similis est homiui paterfamilias, qui profert de thesauro suo nova
et vetera. »
2. Matth.^ XXIV 45 : « Quis, putas, est fîdelis servus, et prudens, quem
constituit dominus suus super familiam suam, ut det illis cibum in tem-
père. »
3. Luc, XI, 3 : « Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. »
116 YEN. GUIBERTl VlTiE LIBER U
quillitatis omnimoda desperatione defecit, justa occasio
refutandi pastoratus se praîbuit. Ubi enimmens emergenti-
bus vitiis inquietatur, nimis turpiter incursatur, nec mens
his maie obcœcata per confessionem eadem detestatur,
cum se regere non prœvalet, juste per alios, justius per
seipsam ab aliorum regimine arcetur. »
Qua^ evgo exponendo hic dixerim, illic latius exhortando,
et exemplis Scripturarum sententias fulciendo protulerim.
[CAP UT IV]
At quoniam de matre, quam bonam, inter omnia quae
temporal! ter possedi, specialiter solam habui, dicere jam
diu oniisimus, dignum est, ut bonœ ejus vitae meliorem
finem breviter attingamus. Cum annorum, ut ipsa fateba-
tur, non minimam pluralitatem infracta animi virtute trans-
cenderet, et fatiscente eorpusculo nullatenus in ejus spiritu
orationis cura lentesceret, et toracis ^ infirmitate a somno
depulsa, cum stridore mirabili Jesum Dominum noctibus
centupliciter replicaret, demum morbis evicta decubuit.
Ego autem et frater meus tune temporis agebamus Novi-
genti, biennio, ni fallor, ante illud ad Flaviacenses
postliminium, quod supra quidem meminimus^, incon-
siderantissime quidem factum, sed, eo autore qui
malis nostris bene utitur, conversum in multo prosperio-
rem quam credi posset eventum ; pepercit enim ejus
teneritudini Deus, ne jecur tantopere Deum amans imme-
ritum hujus innobilis reditus gladio carperetur.
Igitur illi morituraî cum meus magister lacrymabundus
assisteret, intulit illi : « Ecce fîlii domini^ remoti sunt, et
tu forsitan aegre feres, et ipsi œgrius, si eis absentibus
a. ihoracis D. — b. Corr. de B (et D). dum X.
I . Je ne vois pas à quelle partie de ses mémoires Guibert fait ici allusiou
(v. Vlnlrod., p. xlvi, n. 3).
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II H 7
defungaris. » At ipsa eum oculis reverberans : o Si, inquit,
uti quondam intra claustrum istic contiguum commane-
rent, novit Deus quod neque hos neque quempiam meo-
rum affînium in eo veliem obitui interesse. Est autemunus
quem internis praestolor viribus, qui utinam solus adsit ! »
Dixit sic, etea nocte, hachora, qua angélus Gabriel, a Deo
missus ad Virginem, et cantatur et colitur *, ad suam illam
infinitis semper amoribus exoptatam quam prœlibavi Domi-
nam, non ingrate, ut credimus, suscipienda migravit.
Ante paucos autem quam decederet annos, nimie
cœperat affectare sacrum suscipere vélum. Quod cum ego
auctoritate proposita distulissem, ubi dicitur : « Viduas
velare pontificum nullus attentet^, » sufficere sibi posse
continentissimam sine exteriori habitu vitam, quod et
ipsum Anselmus abbas Beccensis, postmodum Cantuœ
Anglorum archiepiscopus, vir mirabilis, de quo superius
egi -^ sibi^ ex antiquo vetuerat, tanto ipsa magis accendi, et a
proposito nuUa raciocinatione ^ repelli. Vicit, et inter sus-
cipiendum, cum, viro reverendissimo^ Joanne, loci ejusdem
abbate^, quem ipsa parvulum nutrierat, pra^sente, super ea
re satisfaceret, ad extremum taie se a Deo habuisse docuit
in hoc opère incentivum^. Dixit ergo se in visione vidisse
multft» pulchritudinis et auctoritatis Dominam, cui ornatus
inerat circumstantia^copiosi, quaepreciosissimum^sibi offe-
rens péplum quasi ad custodiendum idem ei commendabat,
oportuno videlicet tempore in morem depositi restituen-
a. manque D.— b. ratiocinationeD. — c. Corr. de D. reverentissimo B. —
(1. circunstantia D. — e. pretiosissimiim D,
1. Heure de V Angélus ou de VAve Maria.
2. Décret du pape Gélase, c. xiii, repris par Charlemagne dans VAdmoni-
lio çfeneralis de 709, c. 59 (Capil. recf. Franc. ^ éd. Boretius-Krause, t. I,
p. 57).
3. Cf. 1. I, c. xvn.
4. L'abbé Jean dirigea labbaye de Saint-Germer de 1100 à 1106 (Dachery,
A'o/c-e, p. 60i; Gall. Christ., t. LX, coL 791).
5. L'usage de revêtir Thabit monastique au lit de mort était alors très
fréquent ; l'agonisant prenait le titre de donatiis ou monachiis ad sucur-
rendnm, à cause des donations pieuses qu'il consentait alors (Aug. Moli-
nier, J^es ohitnaires français, p. 34-35).
118 VE>. GLIBERTl VITJ: LIBER 11
dum. Cui verboomnes incunctanter * assedimus, prœsertim
cum ejus devotionem divinis provocari si^nificationibus
sentiremus. Quod sacrum velamen annis ferme tribus
intègre, ut poterat, conservatum, illa die ei, quse sibi illud
commiserat, Dominae report a vit, qua ipsa salutiferee adnim-
ciationis^auspicium jocundissimafelix^aure suscepit. Ipsam
eunctis commendo qui legerint ista (idelibus, quam cons-
tat neminem a erebris suis orationibus exclusisse fidelem.
Ha'C de ea corani Deo dixerini, cordis mei*' verax testimo-
nium habens. nihil omnimodis ** confinxisse.
Sed quia ad Flaviacensem eeclesiam postliminium feci-
nius, dignum est, ut aliquantisper inibi commoremur ite-
ruin, antequam I^udunensi sabulo retrovaga vestigia cons-
pergamus '.
CAPUT V
In ipso moiiasterio monachus quidam est génère Hebra?us.
Is Hierosolymitiini itineris per Latinum orbem personante
primordio, sic est a sua supers titione sublatus. Rotho-
magi - quadam die hi qui illam ituri expeditionem sub
eadem crucis professione susceperant, inter se cœperunt
queri : « Nos Dei hostes orientem versus, longis terrarum
tractibus transmissis, desideramus aggredi, cum ante ocu-
los nostros sint Judapi, quibus inimicitior existât gens
nulla Dei ; pra^^posterus, inquiunt, labor est. » Hisdictis,
arma pra»sumunt, et in quandam^ eeclesiam'^ compellentes,
utrum vi nescio an dolo inrecutiunt ^, et gladiis indiscrète
sexus et jetâtes addieunt, ita tamen ut qui christianœ con-
ditioni se subderent, ictum mucronis impendentis evade-
a. (]orr. de J). incuntnnter B. — h. annunciaiionis D. — c. fœlix D. —
d. Corr. de D. meis B. — e. omnino 1).— /'. qiinmdam D. — g. recutiunt D.
1. Au I. III. Cf. Ylnlrod.^ p. xlvii.
2. Bouen, cli.-l. de la Seine-Inf. — Sur ces faits, Orderic Vital, dans son
IJlstoria ecclesiiistica, est coniplètement muet.
3. Dans le sens de si/nn(fO(/ue.
VKN. GUIHERTI VlTJii LIBKR II 119
ront. In qiia digladiatione vir quidam nobilis pueruluni
vidit, misera tus ^ eripuit, et ad matrem suam detulit.
Erat autem ipsa non mediocris excellentiœ Augiensi
comiti quondam nupta ^. Est vero Aug-ium castrum -, cui
pnreminet ^abbatia Sancti Michaelis juxta mare, quod dici-
tur Uiterisportus ^ '^ Egregia ergo mulier, infantulum sus-
cipiens, gratulatoria admodum affabilitate ab ipso qmesi-
vit, utrum christianis vellet legibus applicari. Quod cùm
ille non diflîteretur (putabat enim se similibus, quos suos
pati viderat contribules, ea^dibus destinatum), accélérât©
qui baptisatis ^ competit apparatu, itur ad fontem. Cui
indito post orationum mysteria sacramento, cum ad locum
ventum esset, ubi, accenso iumine, liquens in undam cera
dimittitur, "gutta singulariter ibidem visa est cecidisse,
qua» per se solam in ipsis aquis adeo accurate sua, ut sic
dicam, quantitatula effigiem crucis expressit, ut ex tan-
tilia materie simile quid manu fieri humana non possit.
Ha*c ipsa mihi comitissa, cum in tantum mihi familiaris
esset ac unice nota, ut non nisi fîlium me vocaret, hoc
otiam ipse presbyter pariter non sine divini nominis plu-
rima contesta tione dixerunt. Quem ego eventum satis
leviter^ accepissem, nisi successus egregios pueruli indubie
pervidissem. Vocabatur autem comitissa Helisendis ;
lilius vero ejus, qui a caîde eum extulit, et a sacro fonte
recepit, Guiilelmus^ '*. IJnde et jiomen puero ad se-^ dédit.
n. misertus \i (et D). — b. prœminei B. preminel D. — c. Veteris portas
l). — cl. haplizalia 1). — e. Gorr. de D. leniter B. — f. GiiUlemus B. — <y.
Lacune. D propose de lato. On peut corriger a se.
1. Le comté d'Eu fut érigé en 996 en faveur de GeolTroi, fils naturel du
duc de Normandie, Richard I*"", par son frère Richard II (Art de vér. les
dates, t. II, p. 797).
2. Eu, dép. de la Seine-Inf., arr. de Dieppe, ch.-l. de canton. Le cliAteau,
fondé par Rollon au x" siècle, fut rebâti à partir de 1578.
3. Le Tréport, dén. de la Seine-Inf., arr. de Dieppe, canton de Dieppe.
La fondation de Tabbaye de Saint-Michel du Tréport est de 1059 [Gall.
Christ., t. XI, col. 24» sqq.), et non de 1036, comme dit Dachery {Notœ^
p. 631-633) qui a lu à tort Veterisportus.
i. Ilélisende est une forme du nom de Lesccline. Lesceline était la
femme de Guillaume I"" d'Eu (Le Prévost, ad Hist. écoles., d'Orderic Vital,
t. II, p. 13, n. 1). Elle fut la mère du comte Guillaume II qui, sans doute
120 VKN. Gl'lBKRTl V1TJ2 LIHER II
Grandiusculus ergo cum foret, ab hebraicis, quibus
imbui cœperat, ad latin as literas traditus brevi coaluit ;
et, quia ne a suis ad pristina revocaretur parentibus
metuebat, Fiaviacensi eum intulit cœnobio : id enim ali-
quando tentaverant, sed nihil pênes eum valuerant. Tra-
ditus autem monachatui, tan ta affectuositate erga ehris-
tianum se niorem habuit, tanta animi aerimonia quidquid
divina3 attinebat scientia^ combibit, tanta œquanimitate
ea qua^ sibi disciplinai gratia inferebantur pertulit, ut
suœ nequam natura» Victoria, et nuper turbatœ habitudinis
gloria^ non minimam reverentiam a cunctis exigeret.
Delegatum igitur sibi pueritiœ sua» custodem clandesti-
num habuit granimatica»'' pra?ceptorem, qui, vir plurimum
religiosus, considerans novo illi homunculo Aecessariam
nostra? legis notitiam, ipsi erudiendo non inanem dédit
operam.
Adeo namque naturaliter solers ejus quotidie acumina-
tur ingenium, ut cum ibi literatorum floreat multitude,
major intelligentiaî^cujuspiam non putetur claritudo. Cum
itaque in sentiendo sit multus, invidentia conséquent er
ac derogatione fît nuUus, semper hilaris, et cui specialis
constet pudicitiîc cul tus. Ad hune, ob augendum infractae
fidei sua» robur, libellum quendam ^ direxi, quem contra
Suessorum comitem * judaizantem pariter et hœreticum,
ante quadriennium ferme scripseram^, quem ille, ut audio,
a. gloriam D qui corrige inutilement en gloria. — b. grammaticf^ D. —
c. intelUgentie^ D. — d. qiiemdam D.
pour avoir violenté une femme, fut puni de la peine de la castration
(Orderic Vital, Hist. eccles., 1. VIII, t. III, p. 411); cet événement est de
1096 {ibid.^ t. III, p. 411, n. 4) ; on trouvera dans VArt de vérifier les dates^
t. II, p. 798, une autre interprétation des faits. Guillaume II avait un frère
évoque de Lisieux, Hugues (Orderic Vital, H. J?., 1. III, t. II, p. 39). Son
oncle était Guillaume Busac, comte de Soissons (1058-99) (v. p. 208, n. 2). Il y
a donc des rapports précis entre les familles nobles de Picardie et de
Normandie.
1. Sur ce comte de Soissons, v. I. III, c. xvi.
2. 11 s'agit du Tractatus de incarnatione contra Judœos, dédié à Ber-
nard, doyen de la cathédrale de Soissons, publié par Dachery, Op. omnia,
p. 264-281 (Migne, P. /.., t. 156, col. 489-528). Il faut rattacher à cette œuvre
dcGuibert VEpistola debuccella ludœ data et deveritate dominici corporis.
VKN. GUIBERTI \ITM LIBER IT 121
tantopere amplectitur, ut de fidei ratione aliqua compi-
lando pie illiid opusculum aemuletur. Crux igitur in ejus
Ijaptisniate non fortuitu, * divinitus facta jure apparuit,
quiv insolitani nostro tempori in Judaici generis homine
credulitatem futuram innotuit.
Quidam presbytcr admodum beniffnœ naturœ ac simpli-
cis eu m fUio itidem clerico ibidem monachise se tradidit.
Qui undecunque patrissans in eo pâtre clariorem se prœbuit^
quod setate validior, et non sine literis fuit, Pater itaque,
in sœculo constitutus^ fuerat pro substantia caritativus ad
pauperes. Cui bono non solum diabolus invidens^ sed de
perfecia mundi abjectione amplius dolens, nocte quadam,
eu m ipse novitius dormiret cum cœteris, ecce astitit in
visione homini turba dœmonum, in morem Scotorum sitarcias
suas prono^ ut assolent, clune portantium, Cui uno astante,
qui quasi primarius et interpres fuerat cœterorum, reliqui
identidem substiterunt. Astans itaque dixit : « Fac nobis
caritatem, » Et monachus : « Nihil habeo quod deinceps
impendere vobis possum, aut cuiquam,^) Etenim se mona-
chum meminerat. At Scotus : « Nunquam vidi charita-
tivum presbyterum, » Quo dicto, lapident furibundus
corripit, et jaciens^ tanto conamine intorsit, ut pectus,
quo jacientis ictus devenerat, ita doleret, ut quadraginta
diebus pêne usque ad extinctionem anxietas eum perduceret,
Hcsi Scotus vero eum lapide percussisset,
Hœc diu postmodum cum, ex hoc convaluisset, quin
eum non meliora facturus inviseret, nempe cum nocte eum
quadam ad requisita naturœ sedentem solitarium receden-
tibus aliis aucupatus fuisset, instar alicujus monachi capite
cucullato ei astitit, et ad catabuli tabulatum pedes fricans,
a. D ajoute sed.
dédiée à Sifîroi, prieur de Saint-Nicolas-au-Bois (Pachery, Op., p. 282-286;
Mi{4:ne, loc. cit., col. 527-538). Ces traités montrent la préoccupation de
Guibert d'amener les Israélites au christianisme par des voies intellectuelles,
et je ne partage pas sur ce point les idées trop absolues exprimées par
H. Monod, Juifs, sorciers et hérétiques au moyen âge, dans la Rev. des
Études juives, 1903, p. 237-245. V. V Introduction, p. xix.
122 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II
ut soient monachi sollicitandi gratia noctibus faccre^ tanto
illum terrore percu3sit, ut y loco excitus et timoré motus
incursum^ cum ostium offtndisset, sic insuper liminare
impegity ut fronte allisa hominem rétro pessumdaret ; cujus
ergo animœ nocere desierat, spiritui inops, corpori insis-
te bat ^.
Aller quidam, génère nobilis Bellovagensium, Novioma-
gensium quoque locuples, œtate evectus, et efîœto jam cor-
pore, quod talibus pestiferum est, uxorem habens vege-
tiorem ofïîcio thalamorum, desertis conjugio ac saeculo,
monachum inibi profîtetur. Qui laerymis pêne continuis
et orationibus infinitis insistens, nunquam'* Dei verbi ab
auditione defîciens, spectabilem nobis omnibus se praebe-
bat. Is, fervente, ut assolet, regulari districtione, cum in
capitulari prohiberi conventu audiret, ne quis claustralium
cellam infîrmorum, in qua degebat, sine certa ratione
intrare prœsumeret, prolatam sententiam memoriter apud
se continuit. Et ecce mane quodam, dum adhuc medie
sopitus clausis oculis cubitaret, duo daemones instar reli-
giosorum illorum quos Deoaandos ^ vulgo appellant, scamno
quod ejus subsidebat lectulo insederunt. Experrectus ergo
senior oculos lecti retorsit ad capulum^, miratur adeo
familiarem super incognita gente consessum. Erat autem
aller qui preesidebat capite retecto, barba non praemissa,
sed torsula»^ rufus, et, ut soient hujusmodi circunicel-
liones ^, nudipes incedens, cœno, ut perhibebat, quasi
a. Ces deux paragraphes manquent D.Ff. 72 v° et 73r°B. — b. numguamD.
1. Dachery {Notœ, p. 634) interprète ce mot comme le synonyme de
donatos, c'est-à-dire oblats. Sans proposer mieux, Mabillon n'accepte qu'a-
vec difficulté cette interprétation (AA.S^'. Bened , Saec. VI, part. 2, Préf.,
n. 92). V. p. 117, n. 5.
2. Il faut comprendre capiilum comme le diminutif de caput = tête ou
baldaquin du lit.
3. On peut interpréter ce mot dans le sens de chevelure, ou plutôt comme
un adjectif signifiant tordu.
4. Moine ambulant. Les circoncellions ont joué un rôle fanatique dans
les querelles entre donatistes et catholiques aux iv"-v" siècles (cf. Von
Nathusius, Zur Charakleristik der Circiimcellionen der IV u. V Jahrh.
in Afrika^ Greifswald, 1900, in-8).
VEN. GUIBERTl VITiE LIBER lï 123
noviter id calcasset, pedalium digitorum per interstitia
densescente. Alter vero a tergo prions ita delituerat, ut
vultus ejus qualitas discerni non posset, birro talari ^, et
nigro capite adoperto. Has itaque ignotas coram se per-
sonas attendens, cum grandi animadversiohe adoritur :
« Cum sitis laicœ ae ^ ignotœ personœ, unde vobis tanta teme-
ritas, ut hac hora hune inlocum veneritis, in quem sine re
aliquivis claustralium monachorum venire non audeat ? »
At ille : « Audieram, domine, hoc in monasterio viros
esse religiosos, et addiseendae causa religionis adveneram :
quœso ne aegre feratur. — Non, inquit, hic religio aut ordo
addiscitur, sed si vis doceri, ad eos qui in claustro sunt,
vade. Illic disciplinée vigorem et sanctitatis rudimenta
reperies. Excedite ergo hinc, quia, quod ipsis monachis
dominis loci est vetitum, vobis est longe amplius incompa-
rabiliter inhibendum. »
Cumque eadem repetere vellet, pariterque morari, ille
tenant iori ad eos sermone infrenduit, et ab aede prodire
coegit ; cumque ad ostium usque processissent, in limine
substiterunt. Et respiciens ad seniorem ille, qui dux erat
verbi, rursus intulit : « Malo me hinc eliminatis, certe si
me vobiscum retinere voluissetis ; est quidam de vestris
clientibus furti reus, quod si infîciari pra^sumeret, ego beljo
pugili impeterem, et plurimum vobis inde * quœstum infer-
rem ». Quo senior audito subrisit. « Jam nunc, inquit, evi-
dens sumpsimus ex tua confabulatione periculum, dumqui
religionis causa venisse te dixeras, nunc te pugilem fatea-
ris. Igitur tantœ merito falsitatis nec audiendus es, nec
tenendus ». At senior valde irritatus, cur^ taies intra domum
admissi fuissent, surgit et ad domus usque porticum vadit,
infirmes, ibidem qui secum manebant, fratres reperit, vehe-
menterque coarguit, cur tam exterum genus hominum
introire sivissent. Illi autem admirantes, et delirare cre-
a. et D. — b. inde vobis D. — c. quod D.
1. = Manteau.
124 YEN. GUIBERTI VITiE LTBER Tl
dentés, fassi sunt neminem se vidisse. Ipse vero referens
qui essent, quomodo se egissent quidve dixissent, et tem-
pus pariter signans, suo et omnium testimonio didicit, a
daemonibus se delusum : sunt enim quaedam daemonia solis
ludibriis intenta, sunt et aliqua mente crudelia, et ad lœden-
dum prona. Cujus verbi gratia extra propositum duo
exempla proponimus.
[CAPUT VI]
Apud castrum Calniacum * ex familia Guaseelini, castrL
ipsius domini-, famulus quidam erat, cui ad castelli eus-
todiam noetibus exeubandi offîcium incumbebat. Qui ves-
pertinis ceecutiente jam prorsus die horis, cum cœnat» immi-
nenti déesse timeret, trans fluvium positus ^ clamabat
appelli ab aliquo alteri ripa^ navem, eumque ei a nemine
obaudiretur, in furorem homo versus, dixit : « Vel vos dia-
boli, quare me non transponitis ? » Née mora, diabolus sese
oflfert, « Ascende, inquiens, ego te feram ». Illico infelix
maie easurus aseendit. Quo diabolus assumpto sub eadem
hora in Italiam detulit infra suburbium civitatis, quœ Sub-
tura dicitur ^* ; eum tanta benignitate deposuit, ut coxam
ei frangeret. Est autem ipsa civitas diei fere unius itinere
eitra Urbem ^. Pridie autem dominus ejus prœdictus
ad limina apostolorum profectus, ab urbe digressus fuerat,
et Subturœ hospitatus. Qui cum, antequam diesceret, sur-
rexisset, ut soient hibernis peregrinantes mensibus, cum
extra civitatem cum suis agros attingeret, cujusdani haud
1. Chauny, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton.
2. Il s'agit ici d'un châtelain, Chauny étant resté jusqu'au xni« siècle
sous la domination des comtes de Vermandois (cf. Labbé, Éttit de /a ville
de Chauny sous les comtes de Vermandois jusqu'au XI II'' siècle^ pub. par
G. Lecocq, Saint-Quentin, 1876, in-S).
3. Chauny se trouve sur la rive droite de l'Aisne.
4. Dachery met en marjçe : vel Subura = Suburre, quartier mal famé de
Rome. V. la n. 5.
5. S'il s'aji^it réellement de Suburre. il y a là une inexactitude absolue.
Guizot {ColL^ t. IX, p. 503) propose Snlri^ ville de l'Italie centrale.
VEN. GUIBERTI VITJl LIBER II 125
longe a strata publica plangentis audivit vocem. Quaeritur,
reperitur, quia vox erat a domino suo, ex sola voce
cognoscitur. Interrogatus quomodo illuc devenisset, refert
sero se fuisse Calniaci, et qualiter ibidem, diabolo expor-
tante, corruerit. Dominus satis superque miratus hominem
in proximam extulit civitatem, de suis praebens pecuniis,
unde suum euraret reditum et infîrmitatem. Ex his ergo
quae passus est didicit et docuit Deum, non daemones pro
negotiis invocandos.
Apud Sanctum Medardum ^ itidem homo erat, idem in
abbatia ipsa habens offîeium. Cumque super turritam a
parte vivarii portam sistçis, ore, et cornibus aliquantulum
noctis pervigilum more duxisset, ad extremum super
oram aquae '^ déambula turus deseenderat. Cui illic stanti
trium mulierum species apparuere, quarum eo audiente
una dixit : « Ingrediamur in hune. » Cui altéra : « Pauper
est, nos bene fovere non posset. » Ad hœc tertia : « Est
quidam hic clericus Hugo obesus et pinguis, rébus exube-
rans, qui bene nos nutriat : ipsum adoriri bonum est. »
Inanescentibus illis, homo sese in se recepit, et tria nomi-
natiora illa febrium intellexit gênera, quœ se ridicula quasi
pauperem curiositate despicerent, et in illum qui carnibus
et substantia exhauriri vix poterat, contenderent. Non
expectata igitur luce, ad propinquiores quos reperit acce-
dit monachos, et relato eis eo quod viderat et audierat, ad
prœfatum mitti rogat Hugonem, ut sciretur, qualiter se
iiaberet. Mittitur et sub maximis febrium œstibus reperitur.
Ex quo conjicitur talia morborum gênera Deo judice a
daeinonibus ministrari. Unde et mulier in Evangelio curva
cieeem et septem annis a Sathana '^ legitur alligata •^. Is
a. Corr. de D. Sathane B.
1. L'abbaye de Saint-Médardde Soissons, fondée au vi' siècle, fort impor-
tante sous les Carolingiens [Gall. Christ., t. IX, col. i07 sq.j. Guibert a
ôcrit contre les moines de cette abbaye son De pignoribus sanctorum
Cv. Vlntrod., p. xx).
2. L'Aisne, sur la rive droite de laquelle se trouvaient l'abbaye et le fau-
fcourg de Saint-Médard de Soissons.
3. Luc, XIII, 11 : « Et ecce mulier, quae habcbat spiritum infirmitatis
126 VEN. GUIBERTl VITiE LIBER II
etiam qui epilepsim, id est caducum patiebatur morbum,
a spiritu immundo allidi in terram, spumare, stridere denti-
bus * et aseiare * perhibetur, quod oratione solum et jeju-
nio curari posse asseritur. Job etiam inteiîus et exterius,
id est corpore et substantia , daemonum infestatione feritur.
Conceptum sermonem tenere quis possit? Quartum
denique, quod memoriœ se subigit, scripto pariter subiga-
mus. Clericus quidam, qui nostris terribile temporibus
dédit exemplum, Rhemis commanebat, mediocriter litera-
tus, at pingendi gnarus. Qui aliquando, levitatum quas plu-
rimas commiserat timidus, Catalaunis^ in Omnium Sanc-
torum eeclesia^ factus est regularis canonicus. Inibi ali-
quandiu* degens, eum a primordii sui in dies fervore
tepesceret et calorum veterum refricaretur œstus, déserta
cui se tradiderat régula, iterum ad Rhemos se contulit,
uxorem duxit; cumque exinde aliquot pignora sustulisset,
ad sui correctionem eœlitus morbo percutitur. Attamen,
antequam hae infîrmitate decumberet, id habuerat volun-
tatis, quatinus Hierosolymitanam expeditionem, quae tune
mire percrebruerat^, sequeretur.
Igitur eum diu et valde aegrotaret, excrescente malestia,
ad cor reversus, direetis ad abbatem Sancti Nichasii ^ ^, ea
tempestate Joannem-^, precibus ad se venire compellat,
a. Coït, de D. ascere B. .4sciare. construit avec dentibus = hacher^
c.-à-d. {j:rincer des dents. — b. aliquaindiu D. — c. percrebuerat D. —
d. Nicasii D.
annis decem et octo : et erat inclinata, nec omnino poterat sursum respi-
cere. » — Noter que le texte de Guibert diff'ère, peut-être par la faute d'un
copiste, de celui de la Vulgate pour le nombre des années.
1. 3farc., IX, 17 : « Qui ubicumque eum appréhendent, allidit illum; et
spumat, et stridet dentibus, et arescit : et dixi discipulis suis ut ejicerent
illam, et non potuerunt. »
2. Châlons-sur-Marne, ch.-l. du dép. de la Marne.
3. L'église de Tous les saints à Chàlons.
4. Une des plus anciennes abbayes de Reims, restaurée en 1066 par Phi-
lippe I"' {Gall. Christ., t. X, Instr., col. 25. Cf. t. IX, col. 203 sq., et
Dachery, Notœ, p. 636 sq.),'et dont l'église du xni« siècle, détruite à la
Révolution, était un des chefs-d'œuvre de l'art gothique (cf. Enlart,
Manuel, t. 1, p. 71).
5. Jean I"*", qui souscrit en 1093 une charte d'Hélinand, évêque de Laon,
Êour les moines de Château-Thierry {Gall. Chrisl., t. IX, col. 210, et
►achery, Notœ, p. 638).
. - ■■ • -- •— ■-«♦jyi
VEN. GUIBERTI VITJ5 LIBER II 127
mundi abrenuneiationem spondet, sacro se indui habitu pos-
tulat. Abbas ille providus, et de experta ejus levitate sus-
pectus, distulit hominem, et habitum quem petebat dare
reeusans, intra eœnobii tamen penetralia transtulit aegrum.
Cumque sibi morburn ingravescere prœsensisset, abbatem
aggreditur, et schéma monachicum multis deplorationibus
ab eo, quasi vellet nollet, extorsit. Ex adepto itaque quod
desideraverat laetior, parvissimo temporis spatio se solito
quietius agere videbatur. Tune repente nescio quo divino
motus instinetu, abbatem accersiens, ait : « Jubé, pater,
sollicitam* tuos habere custodiam mei ; scias enim pro certo
evidens aliquot diebus mihi imminere judicium Dei : tu
siquidem et tui plurimam de me importunitatem patiemini,
sed diurnum non esse scientes, quœso ne molestemini. »
Quo audito, abbas haud pavidos et* vigilantes ei pra^cepit
delegari custodes. Nec mora daemonum examina undique
infinita in ipsum irruere, vellere, per pavimenta prostra-
tum detrahere, ipsum quoque sacrum habitum cum ei
rapida violentia èxtorquere molirentur, ille capicium tenere
dentibus, brachia, ne velleretur, stringere, cumque hac
horrenda miseria sub miserando ejulatu maxime noctibus
urgeretur, aliquotiens tamen interdiu recedentibus illis
paulisper quiescere sinebatur. Tune plane interrogari
poterat, qualiter in illo tempestuoso negotio cum eo age-
batur. Multa tune de spiritibus hominum, quos ipse
noverat, et quos ei présentes suggerebant, quasi eos con-
spicuos haberet, loquebatur.
Quod cum audisset mulier qu«îdam vidua, qua? de mariti
sui animae periculo metuebat, et minus pro eodem orabat,
consuluit eum, utrum pro suo conjuge sibi orare liceret,
et si ipse quid illeageret, sciret. At ille : « Quidni, inquit?
Ora secure pro eo ; nam paulo ante hic fuit. » Aliquantis
ergo diebus tantis tormentis addictus, tandem perfectœ
quieti redditur. Nam etsi aliquotiens inter patiendum pau-
sare videbatur, niox tamen e parietibus, e terra undecumque
a. solicitam D. — h. sed D.
128 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER II
dœmonum turbas videbat emergere, et ad discerpendum
sibimet involare. Remotis denique malignis spiritibus, cum
divini sibi judicii esset indulta clementia, accito abbate, sic
loquitur : « Ecce, domine, peccaiis meis vicem reddit Deus.
Scias ergo quia post hanc examinationem cito sequitur finis
meus. Absolutionem itaque erroribus meis quam potes
impende, et sacro me oleo ad cumulum remissionis
inunge. » Quod celeriter ac dévote abbas duxit efîectu ; quo
ille affectuose et gratanter excepte, ab omni contagio per
praesentes expiatus pœnas, liber et lœtus obita sibi morte,
concessit ad vitam.
[LIBER ÏERTIUS
[GAPUT PRIMUxM]
De Laudunensibus, ut spopondimus ^, jam modo trac-
"taturi, imo Laudunensium tragœdias acturi, primum est
dicere totius mali originem ex pontificum, ut nobis
Aridetur, perversitatibus emersisse. QuiP " eum diuturnior
longe extiterit, ab Aseelino qui etiam Adalbero voeaba-
"tur, huic operi attexenda putatur^. Ls, uti compertum nobis
est, ex Lothariugia oriundus, dives opum, possessionum
locuples, cum distractis omnibus pretia ingentia ad sedem,
cui praeerat, transtulisset, ecelesiam suam pra»eipuis qui-
dem ornatibus insignivit, clero ac pontifieio plura auxit,
sed cuncta illa bénéficia quadam pia?stantissima iniquitate
fœdavit^^. Quid enim nequius, quid sibi ignominiosius,
a. Lecture probable de B. D imprime qui et corrijçe quia ; il suppose une
lacune entre les deux phrases. — b. Passage reproduit dans Trau. Christ.,
t.. IX, col. 522 : « Ascelinus, qui .etiam Adalbero vocatur, ex Lotharinjfia
oriundus, dives opum, possessionum locuples, quum distractis omnibus
pretia ingentia ad sedem cui praeerat, transtulisset, ecelesiam suam
pnecipuis quidem ornatibus insi^^nivit; clero ac pontifieio plura auxit; sed
c;uncia illa bénéficia quadam pricstantissima iniquitate IVcdavit, dnminum
suum pegem, innocentem puerum, cui sacramentum lidelitatis priebuerat,
prodidit. »
1. Cf. 1. II, c. IV, sub fine.
2. Adalbéron, d'origine lorraine, peut-être élève de Gcrbert, chancelier du
Toi Lothaire en 974, évoque de Laon en 977, à l'âge de trente ans seulement,
chassé de son siège pour adultère avec la reine Emma, et dès lors ardent
partisan des Robertiens ; pris par Charles de Lorraine en' 987, il réussit à
s'enfuir, rentre dans Laon, parvient à s'emparer par trahison de Charles
(991), et devient " ~ *
ce personnage,
Hautes-Etudes,
t&iiriqnes d* Adalbéron^ dans Mél. d'hist. du moyen âge, publiés sous la
direction de M. le professeur Luchaire, Université de Paris, Bibliothèque
de la Faculté des Lettres, Paris, 1901, in-8, p. 58-6S.
3. Nous ne connaissons pas le détail des fondations plieuses dAdalbéron
pour réglise de Laon; sa libéralité est toutefois attestée par son épitaphe
[Gàll. Christ., t. IX, col. 522). Cf. dans Pfister, Kssni sur le règne de Robert
U Pieux (Bibl. de l'Éc. des Hautes- tudes, n« Oi, Paris, 1885, in-8), Cntal.
des actes, n" 35, 49, 57, 68, 72, les actes qu'il a souscrits.
Ven. Ouiberti vita.
130
VEN. GUraERTl VIT^ LIBER 111
quam quod domiiium suum regem innocenteni puerum,^
cui sacramentum fidelitatis ille prœbuerat, prodidit ', et
in exterum f^eiius Magni GaroU cursum généalogie' Iransfu-
dit'? Quod facinus die cœiiie DominicMî instar Judse patra-
vit^. In qua subversione regnaturorum atqiie regnantis,
ipse certe non providit ulilem ad tempus nmtalioneni. sed
prava- suit pênes innocuos voluntatis expletionem. Urbem
autem urbisque prspsulem temporalis " ideo non minus est
secuta, Deo pœnain ditTerente, prosperiias^
[CAPUT II]
Prieterea Helinandus ■' vir admodum panperis domus
et obscure progenitus, lîteratura pertenuis et persona satis
exilis, cum per notitiam Gualteri eomitis senioris Pontisa-
renais'', de cujus coniilatn gerebat originem, ad gratiani
Eaduardî, Anglorum régis', pertigisset (uxor enim sua
. It 9
.i Lnui'
V, Il
s'agiL indïrcctemenl d
SKS, à dix-neuf an a, uu direcrtemenl de Charloa de Lorrain!
héron livra i llu)!iies CapeL.
3. Le Irshison de Cliarles de Lorraine par Adalbcran a èlé raconlëe en
délai! par Rie lier, HUlorlx, IV,iT-19. — Loi, op. cit., p. 377, a. 1, ciLe les
autres sources conleniporaincs qui raeuLionncnt ce fait. On sait commenL
la trahison Tul opfrée. Adalbéron se Haisit d'Ai-noul, archevêque de Reims,
frère de Charles. H propiisa de le iveoncilier avec Hugues Capet, à condi-
Uon que luï-m£nic neraït rfcnncilfé avec Charles de Lorraine, maître d«
Lann, d'où il avait été chassé. Rentré d Laon, Adalbéron jura sur les
reliques qu'il lui serait lidèle ; néanmoins il s'empara de Charles et de sa
Tamillc dans la huit du dimanche des Rameaux [S9 mars 9Sl),el les livra Â
Hu(cues Capet. Guibcrt assigne à la trahison une date difFércnle, puisqu'il
s'agit dans son rérîl de la ctrna ilominica, c'est-à-dire du Jeudi saint.
:(. Lii Ifiiiliiiue lie Guiberl & soul«nir historiquement les CarolinRienB est
A Kii;iL.iK r . r.ji l Ile i'.kI rare, en dehors de quelques mentions du chartes qui
siPiil ]iiiil -ilii> <]:■ -.|,ïk- (Lot, op. cit., p. 291 *q,, eu particulier, n. S, p. 201).
i. liuil»! t \:.i>.-.t: il'Ailalbéron à Hélinaud, sans paner ni de Gîbuin (v. lolT-
Mm . 111 d,. I,.:'i.|lKi-if(vers 1050-1052); cf. CaH. Chritt., t. LX, COl. 523,
5, i:r. I. Il, c. lie! p. lOB, a. S.
6, Pontoïse fui incorporé avec 1
Philippe I" en lOSi. Il s'agit ici
{.Art de oérifitr les dates, !■. Il, p. 6
7, Edouard le Confesseur, lO'll-l
YEN. GL'IBERTT V1TJ5 LIBER 111 131
cum praedicto comité sibi necessitudinem nescio quam
crearat), capellanus ejus fuit, et, quia Francicam elegan-
tiam norat, Anglicus ille ad Francorum regem Henricum
eum saepius destinabat. Cum quo rege, quia ^ multum erat
eupidus, et episcopatuum venditionibus assuetus, largis-
simis lenocinantibus exeniis^ egit, ut, si quispiam episeopo-
mm Franeiae [^decederet, pontificalibus infulis ipse succe-
deret : is enim in capellania régis ac reginœ positus, quo-
niam Anglia infinitis eo tempore florebat opibus, mul-
tos pecuniarum montes aggesserat ; ideo arridente ei pra^-
fata largitionum causa, vox ejus apud Henricum regem
exaudibilis erat. Quod et factum est. Lauduno enim invec-
tus^, quia non aestimatione pareiitum, non scientia^ litera-
rum se valiturum putabat, in opulentia, qmo plurima suppe-
tebat, et quam cautissime dispensare didicerat, et dapsili-
tate spes fuerat.
Ad ornandas igitur et extruendas se vertit ecclesias -,
et, cum multa pro] Deo videretur facere, evidentissima
tamen dabat indicia, se solos inde favores, solani nominis
dilationem*' in bene gestis quaerere. His etiam ipse artibus
Rhemensem^ archiepiscopatum insedit*^, quem cum dila-
pidatis pênes regem Philippum, hominemin Dei rébus vena-
lissimum^ magnis censibus biennio obtinuisset ^, a domino
papa ^ audivit, quia uxorem quis habens, alteram super-
inducere nequaquam possit. Consulenti plane cuidam se
a. quia B et Gall. Christ., t. IX, col. 524. qui D. — h. xeniis D. — c. scien-
tiseD. — d. dilatationemD.— e. RemensemD. — /". Corr. de D. obtinnuissetB.
1. II fut fait évêque de Laon en 1052 [Gall. Christ.^ t. IX, col. 524).
2. En particulier, il donna en 1089, à Tabbaye de Nogent, les autels de
Petra manda, et Chaum et Besencurte {Gall. Christ. ,{. IX, col. 525).
3. Je ne vois pas comment Guibert peut dire qu'Hélinand ait occupé
rarchevêché de Ueims, puisque cet évoque est mort en 109S {Gall. Christ.,
t. IX, col. 515), que Manassès a été archevêque de Reims de 1096 à 1106
{Ibid.j col. 77-80), et qu'Hélinand a môme pris part à la consécration de ce
dernier.
4. Cette appréciation n'est pas celle des chroniqueurs des abbayes aux-
3uelles le roi a fait des donations (cf. A. Luchaire dans VHist. de France
cLavisse, t. II, 2, Paris, 1901, in-4, p. 168-169).
5. Urbain II, 1088-1099.
132 VEN. GUIBERTI VlTJi: LIBER 111
cur eo tenderet, dixit, quia, si etiam papa fîeri possit, haud-
quaquam dissimularet.
Is igitur qualiscunque ^ aut ambitione aut quacunque^
alia humanitate apud se extiterit, in hoc ei honor omnino
asservandus est, quod et libertatem ecelesiae magnitice tui-
tus sit, et tam ipsam sedem, quam appendices ejus eccle-
sias uberrima largitione provexit ; et dignum erat ut
externa ei bona suppeterent, quae in dominicarum^^doniuum^
décore projicerentur^.
[CAPUT III]
Hoc exacto, successit Ingeirannus vir sicut nobilitate,
sicut literis ad prœfati episcopi compara tionem clarus, ita
ad tuenda jura ecclesia? in ejus coUatione teterrimus K Nam
episcopii/'redditus quosdam, quos illi sedi violentia regiaali-
quando subduxerat, cum prece ac muneribus a rege Philippo
exegisset, et ecclesiœ reddita literis regiis et sigillo Helinan-
dus ipse fîrmasset '^, hic, ad sui funestationem introitus,
regi universa remisit, quibus trium jam per successionem
episcoporum ecclesia caret, perpetuoque fortasse carebit.
Unde factum est, ut omnes, qui secuturi sunt, episcopos
hujus symoniicfl^ participes, sicut mihi videtur, fecerit, qui
prœsulatum tanta regii metus affectatione ^ suscipiunt, ut
repetere non audeant, quœ ille, ut episcopus fieret, damna-
a. qualiscumqiie D. — b. qiiacumqae D. — c. cxponctué B. — d. Gorr. de
D. dominiim B. — e. Corr. cle D. proficerentur exponctuéB. Ce paraj?raphe
se trouve reproduit dans Gull. Christ., t. XI, col. 523-52 i, sauf de His etiam
à Is igitiir. Ici début du 1" passage de Du. — /*. epicopi D. — g. simonse
Du, D. — h. affectione Du.
1. Enguerrand, de la famille de Coucv, évêque de Laon à la fin de 109S
ou au début de 1099 (Gall. Christ., t. IX, col. 525-526). D'après Du Plessis
{op. cit., N. XX, p. 65), il est mort en 1104; en etïct, puisquà sa mort le
siège de Laon vaque pendant deux années (Guibert, 1. 111, c. iv), et que le
voyage en France de Pascal II, auprès duquel le successeur d'Kngucrrand
vint défendre sa propre élection, est de 1106, c'est bien en 110 i qu'Kugucr-
rand mourut.
2. Diplôme de 1071 ;^cf. Art de vér. les dates, t. II, p. 716. col. i\
VEN. GUIBERTI VlTiE LIBER HT 133
biliter induisit. Is cum exors esset totius afîectionis in
Deum, et omnis ei frugalitas ac religio esset ludibrlo, ut
in garrulitatibus et la soi vis sermonibus palam foret ^, omni
scurra et coraula ^ deterior, cœperunt diebus ejus destruc-
tionis urbis illius et ecelesiarum atque totius provinciœ
occasiones emergere ; quibus et contigit eum exitus non
salubres habere.
Nam quidam ejus cognominus Ingelrannus scilieet
Botuensis ^, plurima sibi consanguinitate afïinis, vir fuit
equidem admodum liberalis, largus et dapsilis, reveren-
tiam permaximam munificentiamque pra^stans eeclesiis '^,
a. feret Du. — b. choraula D.
1. Enguerrand de la Fère ou de Boves (Boves, ddrp. de la Somme, arr.
d'Amiens, cant. de Sains), comte d'Amiens en 1085, sire de Coucy en
10S6, comme petit-fils, vraisemblablement, d'Aubry de Coucy, le fonda-
teur de l'abbaye de Nogent (v. p. 107, n. 1), sire de Marie, comme mari
d'Ade de Roucy, qu'il répudia comme adultère {Art de vér. les dates, t. II,
p. 715-716; Duchesné, loc. cit. y t. VI, ch. ii). Nous le retrouverons à propos
de la commune d'Amiens (c. xix). La date de sa mort est peu certaine:
D. Du Plessis {loc. cit.^ N. XXV, p. 49-50) et les auteurs de VArt de vér. les
dates j la fiixent en 1116. Mais l'existence d'un acte de 1118, de Barthélémy,
évêque de Laon, confirmant la restitution faite par Enguerrand à Tabbaye de
Saint-Rémi de Reims de ses droits, et souscrite par Guibert (Duchesné,
loc. cit., Pp., p. 324 ; De l'Épinois, loc. cit., p. 71), doit faire reculer cette
date de deux ans, et même de quatre, si on admet qu'une autre confirma-
tion, par le même Barthélémy, de 1120, d'un autre acte du même Enguer-
rand, cette fois en faveur de Nogent, assigne à cet acte même aussi la date
de 1120 (D. Duplessis, loc. cit., P. J., n» XV, p. 136-137; v. Vlntrod.,
p. xi). D'autre part, si on repousse ici l'hypothèse, d'ailleurs possible,
d'une omission par négligence de Guibert, on constate que ce dernier, qui a
écrit le 1. IIÏ du De Vita sua entre 1115 et 1117, ne parle pas de la mort
d'Enguerrand {Introd.,p. xlviii et xlix). Le jugement sévère de Guibert
sur Enguerrand souligne à la fois la moralité et l'impartialité de l'écrivain,
car on sait que le sire de Coucy a fait confirmer en 1095, par le roi Phi-
lippe I", la charte de 1059 en faveur de N.-D. de Nogent (D. Du Plessis,
loc. cit., P. J., n® VI, p. 131); Barthélémy de Joux confirme en 1120 la
fondation par Enguerrand de l'obit de son fils Robert, dans la même abbaye,
moyennant un cens perçu à Coucy à la Saint-Rémy (Id., ihid., n" XV,
p. 136-137), et si Guibert ne semble pas être présent à la conclusion de cet
acte, il figure réellement comme témoin à la reconnaissance par Enguer-
rand du cens récognitif et des droits de l'abbaye de Saint-Rémi à Coucy
tn 1118 (toc. cit.).
2. En dehors des actes signalés dans la note précédente, on connaît
d'Enguerrand certaines fondations pieuses en faveur des églises de Saint-
Honorin (Mabillon, Ann. Ord. S. Ben., t. IV, p. 526), Saint-Ach«^ul en 1085
(Dachery, Spicil., t. II, p. 603), et Saint-Fuscien-aux-Bois en 1105 (Mabillon,
toc. cit., t. V, p. 479-i80). Aussi, Suger, qui l'a vu de moins près que
Guibert, dit-il, en parlant de lui : « vir venerabilis et honorificus » ( Vie de
Louis le Gros^ éd. Molinier, p. 15).
131 YEN. GUIBERTI VITiE LIBER III
in quibus duntaxat religionem^haberididicerat, alias autem
amori fœmineo^ adeo deditus, ut quascunque *^ circa se aut
débitas aut usurarias mulieres haberet, nihil pêne face-
ret, nisi^quodei earundem^ petulantia dictitaret. Is igitur
cumin sortiendis matrimoniis infortuniosus esset ^, per exte-
ras vagari incipiens, eujusdam cognati sui eomitis Namu-
rensis - furtim sil)i conscivit uxoreni ; clam, inquam, solici-
tatam/" in propatulo sibi nuptialiter conjunxit. Quae^ con-
junctio multiplici anathemate addemnata '*, conciliorum
detestationibus maledicta '^ , facili uterque instantia '
flagitio abjurassent, nisi praefatum episcopum et mariti
consanguinitasetfœminœ ^ adulanlis dolositas moUivissent.
Quœ mollities tantopere adultérines fovit amplexus, ut,
quod generaliter fuerat ligatum, palamque excommuni-
catum, furtive absolveret. Proh pudor ! cert0 ii, quibus
absolutionem factam mendaciter suaserat, nunquam ' abso-
lûtes se ducere prppsumpserunt.
Interea, fiuoniam a radice colubri egreditur regulus^,
a. religionem danluxal Du. — h. femineo Du. — c. quascumqve Du, D.
— d. manque D. — e. earumdem Du, D. — f. sollicitatam Du. — g. Phrase
conjonctive incomplète. D corri^^e qiiam conjunctionem... addemnatam...
maledictam. — h. addamnata Du. — i. insianti Du. — k. feminœ Du. — l.
nuinquam D.
1. Duchesne, loc. cit., p. 19 i, admet qu'Enguerrand a eu trois femmes,
parce que l'expression de Guibert est plus générale que s'il n'avait été
question que de deux. La seconde de ces femmes se placerait entre Ade, pre-
mière femme d'Enguerrand et mère de Thomas de Marie (.4 r< devér. les dates,
t. II, p. 716, n. 1) et Sybille, dont on verra un peu plus loin l'histoire, aussi
peu édifiante que celle d'Ade. D'elle serait née la fille d'Enguerrand, mariée à
" \ n démon-
Lalouette,
fes anciens
seigneurs de Coiicy, Laon,1682,in-18, p. 10. Guibert dit en effet (l.IIl, en)
que cette fille d'Enguerrand était très jeune, parvula. Elle ne peut être
née d'Ade, mais bien de Sybille, et il est admissible de croire, étant
donné les mœurs de cette dernière, qu'elle l'a eue d'un de ses amants
{ad tam evidentis et immanis ftagitii, dit Guibert).
2. V. p. 135, n. 2.
3. D. Du Plessis a fort bien montré cju'il ne s'agit pas ici d'excommuni-
cation, comme Ta admis Duchesne (Zoc. ci/., p. 19i); ilnyapasde trace d'une
semblable sentence dans les conciles du temps ; Guibert veut dire seule-
ment que l'Eglise, en général, réprouva les crimes d'Enguerrand, et c'est
en d'autres termes qu'il parle de la véritable excommunication lancée
contre Thomas de Marie fl. III, c. xii, {loc. cit., n. XVI, p. 40).
4. Jsai., XIV, 29 : «< Ne heteris Philisthaca omnis tu, quoniam commi-
nuta est virga percussoris tui : de radice enim colubri egredietur regulus,
et semen ejus absorbens volucrcm. »
C,éâ3i
YEN. GUIBERTl VITiE LIBER lïl 133
mala scilicet fota erumpunt in pejus, quantis quis dicat
ille, qui uxorem amiserat, desaevierit caedibus in Porcen-
sem comitatum ^ ? Filia plane Rogeri comitis Porcensis
hœc fuerat, extremum videlicet pignus ejus, qui abdicatis
filiis ac fîUabus, quos ex generosiori multum uxore sus-
tulerat ; hanc ex mediocris generis matre natam, primis
haeredibus, noverca insistente, exelusis, Lotharingo illi
Namurensi, scilicet coniiti ^ Godefrido '*, cum suo comitatu
tradidit. Marito igitur intra Lotharingiam quibusdam suis
hostibus intento 3, uxor ejus ^ praecepto ^ apud Tornum Por-
cense castrum ^ morabatur. Gui, cum minus quam volebat
mariti debitum redderetur, utrum alia ^ sese cohibuisset,
hoc uno sciri potest, quod ad tam evidentis et immanis
flagitii saltum nunquam^ venisset, nisi clandestinorum
malorum gradibus descendisset, prœsertim cum ex ternis
concubitibus gravida veniret ad istum, quem nunc obsi-
det. Nam prœteritarum ejus libidinum ea apud omnes, qui
eam norunt, opinio est, ut non modo nos texere, sed vel
nieminisse pudeat ^.
a. Godefrido comiti D qui ne voit pas le renvoi de B. — h. manque D. —
c. D ajoute ipsius. — d. alias D. — e. numquam D.
1. Le Portien occupait la partie nord-ouest du diocèse de Reims. C'est
le seul des pagi rémois dont le nom ait été conservé après l'an 1000 pour
désigner un comté. Le comté de Portien s'est maintenu, de plus en plus
démembré, jusqu'au xvi*" siècle (cf. A. Longnon, Études sur les pagi de la
Gaule, 1"" partie, Biblioth. de l'École des Hautes-Études, n» 11, Paris, 1872,
in-8, p. 63). Parmi les textes cites par M. A. Longnon, on constate qu'il
manque justement celui-ci. Nous ne savons rien d'autre sur ce Roger, comte
de Portien, dont il est ici question, que ce qu'en dit A. l)uchesne, Ilisi.
Lnxembarq., p. 34, et Preuves, p. 36, n. 31, et que ce qu'avance Guibert.
2. Gode^roi, comte de Namur, fils et successeur d'Albert III, en 1105,
mort le 19 août 1139. Il a épousé successivement la fille du comte de
Portien, Sybille qui lui donna deux filles, et qui l'abandonna pour
Enguerrand de Coucy, puis Ermesinde, fille de Conrad I"' de Luxembourg,
qui figure dans les chartes vers 1101. D'après VArt de vér. les dates (t. III,
p. 113), son mariage avec Sybille daterait des environs de 1088.
3. n s'agit vraisemblablement de l'expédition organisée par Godefroi de
Namur pour protéger l'empereur déchu, Henri IV, contre son fils \Art de
vér. les dates, t. III, p. 112).
4. C'est à peu près certainement Château-Porcien, Ardennes, arrond. de
Rethel, cbef-lieu de canton, capitale du comté (Longnon, op. cit., p. 75),
136 YEN. GUIBKRTI VITJ: LIBER 111
Erat autem ille Godefridus ^ juvenis omnimo de pulcher,
Ingelrannus vero, ad quem se contulit, vir grandœvus.
Igitur inter utrumque ^ tan ta bellorum flagrare cœpit
vecordia, ut quicunque*^a Lotharingo illo de his, qui ad
Ingelrannum pertiiiebant, capi possent, aut furcis appende-
rentur, aut oculis privarentur, aut pedibus truncarentur,
quod hodieque Porcensem visentibus pagum liquide cons-
tat. Audivi certe a quodam, qui quondam tali carnificinae
interfuit, duodecim ferme homines in hujusmodi confligio
deprehensos uno die sublatos in furcam. Porcensium enim
quidam primores hujus transmigrationis sequestri fuere
et auctores, qui ob hoc et in vit a et in morte fuere infâmes.
Sic Venus non concepta Vulcani ignibus processit ad Mar-
tem ; fervor scilicet libidinum despumat^ in crudelitatem.
Quis prœdas, quis incendia hinc et inde facta enunciet ^^ et
caetera quae parère ^lujusmodi tempestas solet, quae tanta
fuere, ut mutos faciant referre volentes^?
Itaque dominus episcopus diabolicam hanc copulam maie
sanus absolvit.
Multa super episcopi moribus referri possent, prorsus
digna taceri, in quo supereminet fl^ illud, quod nulla peccati
conscientia compungebatur ad Deum. Is tandem infîrmitate
contactus, nec a levitatibus infîrmitate contractior '', ita
repente sopitis sensibus nubilo mortis involvitur, ut loqui
ex ratione non posset ; cui confessio, inunctio \ communio
aliis curantibus sunt violenter illata, nec ex sententia pos-
tulata. Gumque tamen lingua et oculis pêne jam sub
morte vacantibus '^, Ingelrannus ille, quem maie solvendo
ligaverat, advenisset, quem etiam clerici, ut inungeretur,
quasi excommunicatum a domo excluserant, eumque illa-
crymans ^ compellasset, dicens : « Domine episcope, ecce
Ingelrannus ego sum, cognatus . tuus, » ille, qui neque
confiteri, neque inungi , neque communicari petere scive-
a. Gaudefridns D. — h. Coït, de D. ulrum B, Du. — c. quicumque Du,
D. — d. despumans B, Du, I). — e. enuntiet Du. — /". D propose la correc-
tion nolenles^ d'après B, n interlinéaire. — g. superveniet Du. — h. nec...
contraclior manque Du. — i. inuciio Du. — k. natantibus D. — l. illa-
chrymans Du.
..i**
*^te
YEN. GUIBERTI VITiE LIBER III 137
rat, injecta manu coUo ipsius, suum hominem contraxit
ad osculum. Quo facto, scandalizatis omnibus, ipse post-
modum praeter deliramenia nil dixit usque ad exhalatio-
nem spiritus. Certe ipsa mulier, cujus amore id egerat,
multotiens hoc publice^ sub exemplo narravit, quia, scilicet
quod maie vivus egerat, hoc moriens quasi calcem mali-
tiae posuisset. Ecce sic cœli quorundam* iniquitates révé-
lant, ut et terra adversus eosconsurgat et ipsis displiceant,
quibus fœde placere gestiunt.
[CAPUT IV]
Hoc igitur sic mortuo, cum biennio * vacasset ecclesia,
tandem electuri pontificem convenimus 2. Inter quos affuit
ipse idem Ingelrannus, qui et superiorem episcopum, cum
eum rex pro suis levitatibus a pontifîciis abjurasset ^, sua
apud eundem ^regem interpellatione crearat. Ad hocniteba-
tur plane ^ animus et sermo ejus, ut, qui eligeretur episco-
pus, sibi esset obnoxius; cui potissimum in efficiendo epis-
copo rex faveret et clerus, et ideo minus adversari auderet
conjugio ejus, ad excidium ergo urbis, et totius provin-
ciae detrimentum, Galdricum/' eligunt quendaiiis^, régis
Anglorum referendarium ^, quem auro argentoque audie-
rant opulentum ^ ^.
a. pulchre Du. — b. quorumdam Du, D. — c. Corr. de B (Du, D). abju-
rasset X. — d. eumdem D. — e. plane nitebatur D. — f. Gualdricum D.
— g. quemdam D. — h. Fin du l" passage de Du.
1. 1104-1106 [Gall. Christ., t. IX, col. 526).
2. Ce n'est qu'en 1215, au concile de Latran, qu'il est admis que seul le
chapitre élit Tevcque (Ilefele, Hist. des conciles, irad. Delarc, t. Vilf, p. 13 i-
136 ; cf. P. Viollet, flist. des inslit. polit., t. II, Paris, 1898, in-8, p. 322 sq. .
La présence d'un abbé comme Guibert à une élection épiscopale en 1106
est donc tout à fait justifiée. Celle d'Enguerrand n'est peut-être pas con-
traire aux règles canoniques encore en vigueur ; elle peut toutefois être ici
purement officieuse.
3. Le référendaire, sorte de secrétaire des empereurs romains, chef de
la chancellerie des rois mérovingiens, et qui se retrouve dès 605 dans la
monarchie anglo-saxonne (Du Cange, Gloss., t. V, p. 653, col. 1 ; cf. A. Oiry.
Manuel de Diploni., Paris, 1894, in-8, p. 709).
4. Nous ne savons sur ces intrigues que ce que Guibert veut bien nous
dire. Cf. aussi le chanoine anonyme de Laon, à l'année 1112, cité par
138 YEN. GUTBERTI VIT^ LIBER III
Ante quam electionem duo ecclesise archidiaconi per
mutuas eligentium contentiones in cathedram fuerant
evecti, Galterius ^ scilicet ac ^ Ebalus ; sed apostolicae sedis
judicio sunt ejecti. Galterius '"^ enim non clericum, sed
militarem se semper exhibuerat ; alter mulierum plus œquo ^
incontinens erat. Quibus emissis, tertius ecclesise candor se
intrudere volens, curiam petiit, et, cum quasi pro altero
se agere velle praetenderet, in se yerbum de sacerdotio
retorsit. Quid efïluo ? Multipliées régi paciscitur munerum
copias *, spes et promissa divitiarum tuberosus ^ amplecti-
tur, sed non divitias. Re versus nempe domum praestolaba-
tur, ut sequenti dominica a legatis regiis poneretur in
cathedra. Et ecce Deus, qui talibus dolos prœponit, qui
eos , dum allevantur, dejicit, letali ^ superbum morbo per-
cutit, et mortuus eo die in ecclesia sistitur, in qua sibi
cathedraticum a clero et populo accepturus videbatur. In
qua depositus, ut mihi relatum est, mox crepuit, et ad
médium usque chori fœdi humoris exuberantia fluxit. Sed
ad id unde excessimus revertamur.
Spe igitur falsissima commodorum electus ille praedic-
tus a clero, Ingelranno primum élaborante, et caîteris
malo suo adnitentibus, Rothomagi a rege Anglorum^ de
curia contra canones ^ expetitur. Qui nequaquam hujus
electionis incertus, quod sub nullius ecclesiae titulo erat,
nec quippiam sacri ordinis praeter clericatum exceperat,
factione egit, ut e vestigio subdiaconus iîeret et canoni-
cam in ecclesia Rothomagensi susciperet, cum hactenus
a. Gualterius D. — h. et D. — c. Ces deux mots manquent D. — d. lethali D.
Dachery, Notœ^ p. 642 :. « Waldericusfuerat Henrici régis Anglorum can-
cellarius, vir insolens. in litteratr.ra nil valens omnino, litteratos despectui
habens, milites super omnes diligebat; protervus fuitpariter et praesomp-
tuosus. )^
1. Tuberosus semble s'appliquer ici au roi a gonflé d'un vain espoir ».
2. Henri I" Beauclerc, 1100-1135.
3. Thomassin, Vêtus et nova ecclesise disciplina^ Venise, 1773, in-f", t. I,
p. 100 sq, Guizot, dans sa traduction {Collection, t. X, p. 11, n. 1), observe
aue cette phrase veut aussi bien dire que le roi d'Angleterre a sollicité
1 élection que l'inverse.
-.'..M*
VEN. GUIBERTl VIT-E LIBER 111 139
sese omnino militariter habuisset. Gum igitur omnes assen-
sum in ejus susceptione dédissent, solus magister Ansellus,
vir totius Franciae, immo latini orbis lumen in liberalibus
disciplinis ac tranquillis moribus ^, ab ejus eleetione dis-
sensit ^. Ipse plane certis autoribus '^ ejus noverat qualita-
tem, cum nos licet inviti prosequeremur ignoium. Eramus
sane quibus displicebat, sed, aliorum maie timidi, qui
nobis praeerant, potentias sectabamur.
Reeeptus itaque cum pompa vanissima, veniens intrà
urbem, non multo post solicitât ^ nos, ut Romam secum
pariter properemus. Abbatem siquidem Sancti Vincentii 2,
Adalberonem ^, virum ex Suessionis oriundum, et bene
literatum, cum abbate Ribodimontensi '% et ipso non sine
a. dissentit D. — b. anctoribus D. — c sollicitât D.
1. On consultera sur ce personna^je, professeur à Paris et A Laoïi, auteur
de commentaires sur les Psaumes et l'Apocalypse souvent attribués à saint
Anselme, Dachery, Notœ^ p. 612. VHist. lilt. de la France^ t. X, p. 170 sqq., et
G.Lefèvre, De Anselmo Laiidiinensiscolasticoi iOîO-i i i7)^ Alençon, 1895, in-8.
D'après le chanoine anonyme de Laon, cité par Dachery, il serait mort en
1117. Son obit est au 15 juillet dans l'obituaire de Laon. Le jugement du
chanoine de Laon est conforme à celui de Guibert dont il faut rapprocher
ce que ce dernier dit dans la préface des Commentarii in Genesim
{Opéra, p. 1, Mipne, col. 19^. mais plus explicite : « Magister Anselmus
uominatissimus Laudunensis decanus, in litteratura suis tcmporibus nulli
secundus. morum honestate et consiliis maturitate venerabilis, obiit. Hic
utili stylo et solerti industria, inter caetera opéra sua, ctiam glossas
marginales et interlineares in psalterio de aulhenticis expositionibus eli-
mata brevitate ordinavil. » Ses œuvres ont été publiées dans la P. L. de
Mignc, t. 162 (185i\ col. 1187-1592. (îuibert de Xogent, qui parle plus loin
de son rôle dans la révolution laudunoise (c. vu), ne donne aucune indication
sur l'école qu'il forma. Un de ses élèves les plus célèbres a été Guillaume
de Champeaux, un autre, Gilbert de la Porée; Abélard lui-même vint
l'écouter en 1113. Les Bénédictins de V Histoire littéraire^ loc. cit., ont
réuni tous les jugements contemporains qui concernent ce personnage.
2. L'abbaye de Saint-Vincent date du vi" siècle ; elle fut ruinée au xvi« par
les huguenots [Gall. Christ., t. IX, col. 566 sq.; Dachery, Notœ, p. 64S sq. ;
R. Wyard, Hist. de Vahb. de Saint-Vincent de Laon, publiée par Cardon et
Mathieu, Saint-Quentin, 1858, in-8; et Vlntrod. de R. Poupardinau Cartul.
de Saint-Vincent de Laon, Paris, 1902, in-8, extr. des Mém. de la Soc.
d'hist. de Paris, t. XXIX). Le deuxième prédécesseur de l'abbé Adal-
béron, Renier, souscrivit A la charte de l'evèque Hélinand en faveur de
l'abbaye de Nogent (D. Du Plessis, op. cit., P. J., p. 129).
3. Adalbéron devint abbé à une date indéterminée, vers 1080, et mourut
en 1120 {Gall. Christ., t. XI, col. 576-577 . Il semble que (iuibert s'est
trompé sur la patrie d'Adalbéron, ou que le copiste ait mal lu le nom du
pays dont il est question ici: il parait prouvé qu'Adalbéron était né en
Suisse, et qu'il fut d'abord clerc du diocèse de Constance ;Martène, Ampliss.
Coll., t. IV, p. 955).
•4. L'abbaye de Ribemont ou de Saint-Nicolas-des-Prés fut fondée en
140 YEN. GUIBERTI VITJE LIBER lit
literis, me quoque, qui junior et wScientia et œtate fueram,
datis expensis, secum pariter conscivit ituros. Profîcis-
centes igitur et Lingonas attingentes, auditu comperimus
dominum Paschalem papa m ^, jamdudum ab urbe digres-
sum, illius dioeeseos ^ finibus propinquare. In oppido illo
diebus octo desedimus.
Cumque Divionem dominus papa venisset, clerici Lau-
dunenses, quorum plurimam turbam prœfatus secum elec-
tus adduxerat, obvia m papœ vadunt, cui in eodem Castro
constituto de electi sui causa loquuntur. Spondet se papa,
utpote multis referentibus jam rei gnarus, pro petentium
voto cuncta facturum. Causa autem erat, quia infra ordines
erat electus, exceptis aliis capitulis ; quibus ad aures papœ
a praefato Ansello fuerat jam noiatus. At palatini papœ,
videlicet necessarii, comperta hominis opulentia, aggratu-
lari, juvare ^, virum ferre laudibus : moris enim esî, ut,
audito auri nomine, mansuescant.
Intra urbem itaque papa susceptus Lingoniam, super
electione nostra habuit postridie tracta tum. Cumque elec-
tionis libellum coram ipso legissem, in quo vita ejus et
mores satis superque ferebantur, abbatibus nobis qui ade-
ramus, et presbyteris quibusdam ecclesiae, qui cum electo
vénérant, papa accitis, cœpit ad nos concionari, mate-
riam deelectionis lectione recens lata*^ sumens.Erat autem
a. diœceseos D. — b. manque D. — c. tecta interlinéaire proposé par B
comme correction.
1083 par Anselme II, comte deRibemont {Gall. Christ.^ t. IX, col. 614-615,
et t. X, col. 189 des Instrum. ; Dachery, Noise, p. 645). L'abbé qui accom
pagna Gaudri, avec Adalbéron et Guibert, s'appelait Mainard. On ne sait
rien sur lui passé 1107 ; il parait avoir abdiqué, car on connaît une charte
de 1143 où il a gardé son titre d'àbbé, alors que l'abbaye de Ribemont était
déjà administrée par Guillaume {"'{Gall. Christ.^ t. IX, col. 617-618).
1. Pascal II, 1099-1118. Sur ce voyagé de Pascal II, le continuateur du
Liber Pontificalis est extrêmement bref (éd. L. Duchesne, t. II, 1892, in-4,
p. 209). En revanche, Guibert ne dit rien du concile de Troyes, qui eut
lieu pendant ce voyage (23 mai 1107) et sur lequel on a des documents
(Mansi, Concil. Ampliss. Coll., t. XX, col. 1223-1224). Suger nous ren-
seigne aussi sur ce voyage (Vie de Louis le Gros, éd. Molinier, p. 24-28 ;
éd. Lecoy de la Marche, Noies et éclairciss., p. 431-432). Pascal II venait
en France pour s'allier au roi de France contre l'empereur d'Allemagne
dans la querelle des Investitures (B. Monod, Le moine Guibert^ p. 116).
VEN. GUIBERÏI VITJi LlhER 111 141
coQventus locuples insigniuni admodum personarum, Ita-
licorum episcoporum atque nostratium, sed et cardinalium,
aliorumque literatissimorum. Interrogat ergo papa pri-
mum, cur elegeramus ignotum hominem. Ad quod, cum
nemo presbyterorum respondisset (nam quidam elementa
vix norant), ad abbates se vertit.
Sedebam autem inter utnimque médius. Utrique igi-
tur ad illata tacentes, me ut loquerer hinc et inde urgere
cœperunt, qui, mem timidus juventutis et in tanto loco
atque negotio temeritatis notam verens, vix os pra^ pudore
aperire consensi. Fiebat autem res non materno sermone,
sed literis *. Dixi ergo sub multa oris ac animi suffusione,
quœ rogitantis sententise congruerent, sub dietionibus qui-
dem compositis verba tepentia, sed non penitus a vero
deviantia : hominem sane ex familiaritate nos et usu non
nosse, sed ex benivolentia referentium probitates de eo
aliquas aceepisse. Quod cum prolato Evangelii testimo-
nio : « Qui vidit, inquit, testimonium perhibuit 2, » cas-
sare tentasset, et illud hoc non explicito objecisset, quod
etiam de curia electus esset, ego quidem, mox inutili ter-
giversa tione postposita, fassus me verbis ejus refragari
non posse : quod valde ipsi placuit. Erat enim minus
quam suo competeret offîcio literatus. Inde cum defenso-
riam circumlocutionem meam ad primam ipsius quœstio-
nem parum ponderis habere sontirem, quamvis illi plu-
rimum grata foret, ad necessitatem quaî ecclesiiu immine-
bat, verba transtuli, et quia persona pontificatui apta
non esset, ibidem compendiose subnexui. Interrogat
denique, quos haberet ordines ; quem subdiaconum fore
respondi. Deinde quaîrit in qua ecclesia milita verat ; in
quo mentiri veritus hu^si, sed a meis mihi coabbatibus
suggestum est, quod in Rothomagensi ecclesia, ubi tamen
ex vero addidi, quia hôc nuper. Ad extremum infert, an
1. C'est-à-dire latino sermone.
2. Joann.j XIX, 35: » Kl ((ui vidit, testimonium perhibuit. »
142 VEN. GUIBERTl VITiE LIBER III
légitime esset progenitus * ; dictum plane sibi fuerat, quod
esset naturalis. In quo capitule cum plus quam in caeteris
me constantius habuissem, praesertim cum super isto nul-
la tenus dubitarem, dixitpapa: « Perhibetis testimonium
super his? » Gui inquam : a De caeteris capitulis taceo,
isti tamen fidenter astipulor, quod neque sit nothus 2, neque
spurius. » Haec certe sic objecta dominus papa non aliter
quam diximus re trac ta vit. Causa autem, ut haec séria tim
ita objiceret, non impediendi eum fuit, sed quia Ansellus
magister, qui eum his omnibus arcesserat, impraesentia-
rum* erat, ut, quod scilicet clam dixerat, si forte in faciem
ea homini illaturus insumeret.
Ipse vero magister, altiori intuitu ambitione palatino-
rum inspecta, non dico domini papae, clavam HercuU
extorquere de manu difficile duxit. Domino ergo papa,
et me, si dicere audeam, nuga citer, ipse scholasticus niti
videns dominos in diversum contradicere, supersedit.
Omni igitur illico discussionesopita, electus ille ad médium
deducitur, et ei a domino papa gratia pontificandi conce-
ditur. Soluto itaque conventu, et papa egresso, ecce me
cardinalium cœtus aggreditur, multipliciter ardens et
dicens mihi : « Multum nobis placuerunt verba tua. » Qui
placor, Domine Deus meus, tu scis, quia non tam de elegan-
tia verborum meorum emergebat, quantum de spe optima
denariorum extra... bensium ^ quibus ille suffarcinatus
advenerat. Nam et ego et coabbas meus Sancti Vincentii
Adalbero monetae ejusdem ferebamus quisque nostrum
vicenas ^ libras, quibus tantus expectantium hiatus forsi-
tan oppletus est, et ideo adminiculari ei ejusque adminicu-
latores amabant.
a. impresentiarnm D. — b. B n'a pu lire ce mot dans la partie médiane,
et note l'i. — c. Corr. de B (et D). vicinas X.
1. Primitivement il n'était pas possible aux bâtards d'entrer dans les
ordres (Thomassin, op. cil., t. II, p. 147). En 1470 encore, les chanoines de
la cathédrale d'Amiens devaient être nés de légitime mariage (Du Gange,
Glossarium, t. I, p. 616, col, 1).
2. = Bâtard.
YEN. GUIBERTI VlTJi: LIBER 111 143
Denique abscedentibus iis, cubicularius ^ domini papae,
jQomine Petrus, Gluniacensis monachus, qui ejus notitiam
Itothomagl attigerat, cum a rege Anglorum hominem
peteremus eundem ^, bis me verbis secreto aggreditur :
« Quoniam recepit doniinus papa testimonium vestrum
pro persona quam vultis, et vos gratanter audivit, debetis
ammodo suggère re electo vestro, ut imperio domini papœ in
cunctis obediat^ et in tantum ei de suis obsequatur, ut vos
denuo, si opus fuerit, pro ipso et aliis libenter exaudiat. »
Ecce mel illitum per ora virosi poculi. Quid enim melius
quam papœ obtemperare prœceptis? quid pejus quam pro
indulta Dei gratia hominibus precio obsequi ? Ego tamen
talis negotii internuncius vehementer esse perhornii.
Igitur apud Sanctum Ruffum de Avinione * ^ sacramento
pontificali suscepto, pronosticum triste sibi Evangelii tex-
tus exhibuit. Fuit enim : « Tuam ipsius animam pertransi-
vit gladius'^ » Certe Lingonis cum, recepta papae gratia,
ad altare Mammetis martyris ^ cum clericis « Te Deum lau-
damus » canentibus processisset, evangelicum conjecturée
causa textum ipse aperuit. Ubi versiculum qui primus
occurreret sibi corripuit, scilicet : « Mulier, ecce fîlius
tuus^. » Quod ipse mox ubique multum jactantiose cir-
cumtulit. In verbo namque et habitu, mire instabilis, mire
levis extiterat. De rébus nempe militaribus, canibus et
accipitribus loqui gratum habuerat, quod apud Anglos
didicerat. Unde quodam tempore, cum quandam^ dedica-
visset ecclesiam, et ego cum quodam bonae indolis juvene
a. eumdem D. — b. Gorr. de B (et D). Anione X. — c. quamdam D.
1. = Gamérier du pape.
2. Saint Rouf fut le premier évêque d'Avignon ; il a donné son nom à un
couvent de Valence {Gall. Christ,, t. I, col. 795, et t. XVI, col. 354 sq.).
L'église de Saint-Rouf a été le titre d'ordre d'une importante congrégation^
reconnue par Urbain II en 1092.
3. Luc, II, 35 : « Et tuam ipsius animam pertransibit gladius et rcve-
lentur ex multis cordibus cogitationcs. »
4. Saint-Mammès est la cathédrale de Langres, datant du xii* siècle.
5. Joann., XIX, 26: « Gum vidisset ergo Jésus matrem, et discipulum
siantem, quem diligebat, dicit matri suae : Mulier, ecce fîlius tuus. »
C'.
144 YEN. GUIBERTI \ITM LIBER lll
clerico ei adequitaremus, rusticum cum lapcea reperit. Qua
pontifex, iiara, quam inter sacra habuerat, habens in
capite ^, mox sublata, equum calcaribus urgens acsi
aliquem percussurus intendit. Cui ego et clericus, ipse
vulgariter, ego poetice :
Non bene conveniunt, nec in una sede morantur,
Cidaris et lancea^
Interea magnus ille census monetae anglicae, hanapo-
rum et scutrarum, qui maie coaluerat, brevi dilapidatus est.
Certe audivi a prfledicto magistro Ansello, qui cum eo jam
episcopo ad Anglos revisendos profectus fuerat, cum illuc
devenisset, tanta repetundorum hinc vasorum, illinc pecu-
niarum querimonia quorsumcumque vertebatur, emersit,
ut a magistro subintelligeretur divitias, quas ostentave-
rat, aliis suoduxisse, non bonis artibus acquisisse -.
[CAPUT V]
Post très igitur ferme annos suae ordinationis taie quid
suo tempori quasi insigne dédit. Quidam * de proceribus
a. Début du 2® passage de Du.
1. Ovide, Métam.^ III, 14.
2. Le chanoine de Laon rapporte sur les procédés de Gaudri une anecdote
amusante (Dachery, Nolœ, p. 6i6) : « Hic pannum sericum auro intexlum,
quem per eum regina Angliai miserai reginœ Franco rum, abstulit in
ecclesia Laudunensi B. Genitricis Dei Mariic, jussitque fieri casulam, ad
ejusdem matris honorera. Procedente tamen tempore, cum régime memo-
ratae convenissent, et secum ad invicem diu cssent coUocutte, mirabatur
regina Angliac, quod nullam mentioncm faceret de memorato panno, sic
ait ad eam : « Non placuit vobis munusculum mcum, tamen de potioribus
fuit, quae manus nostrae potuerunt attingere. » Cui regina Franciic ait :
« Quid est quod loqueris mei, regina ! » Gui illa : « De panno, quem per
Laudunensem episcopum vobis misi, fît sermo. » Negat illa se aliquid
hujus rei scirc. Vocatur episcopus, qui in illo conventu regali aderat ;
quœritur quare transmissum illi pannum non obtulerit reginae. Uespondet
se pannum ei deferendum minime a quoquam accepisse ; sed reginae, inquit,
Francité, pannum misisti, quem veniens ei indilate abtuli; mirantur utrœ-
que, sed magis regina Angliaî, putans se delusam, et cum alia loco reginœ
adfabulasset, aiens ad episcopum: « Ubi igitur regina Franciœ? » Similiter
et alia ait : « Quid est, domine episcope, non cognoscis me? » Qui ait:
« Utique novi » — Certe, ait regina, mihi non presentasti. » Qui ait :
« Reginae Franciœ abtuli pannum ab hac domina sibi transmissum, quœ
est pia Dei mater, regina immortalis, cujus rcgnum sLabile est sine fine.
Laudant utricque rei facluni, et approbant donum. »
■.M
VEN. GUIBERTI VIT^K LIBEH lll 145
rbis, monasterii puellarum * castellanus, nomine Gerar-
us^, vir admodum slrenuus erat. Qui, quamvis statura
revi et exili carnulentia videretur, tantœ vivacitatis et
linguam habebat et animum, tantam aerimoniam in studio
sirmorum, ut in Suessorum, Laudunensium, Noviomen-
ssium provinciis timorem sibi addiceret et reverentiam pluri-
xnorum. Is quantum probibate longe lateque patebat,
'€anto acrius aliquotiens circa se positos sermone illoto
wnordebat, quod tamen nusquam probo cuilibet inferebat.
TJnde factum est^, ut comitissae illi, de qua supra sermo
«st habitus, clam derogare et aperte indignari reciperet, in
eo autem perversissime agens, quod adversus Ingelran-
num, prœdictie fœminae ^ obsessorem, qui eum magnis opi-
Lus extulerat, insurgebat. Antequam vero sortiretur uxo-
rem, apud fœminam^ quam dicimus maie familiaris exti-
terat. Gum ergo eum^ diu loco amasii habuisset, accepta
conjuge, ab ejus lenocinio contraxit habenas. Gœperunt
et ipsoe mulieres verbis sibi turpibus pariter adversari.
Fuerunt enim mutuo antiquarum suarum levitatum cons-
ciae, et tanto loquebantur fœdius, quanto noveraat sese
secretius. Furebat itaque comitissa illa adversus ejus
maritum, tanquam passa repudium adversus conjugem, ex
cujus ore frequens sibi sciebat intorqueri convicium^, et,
sicut ipsa erat omni serpente nocentior, ad perniciem
hominis in dies reddebatur acrior.
a. feminœ Du, D. — b. feminam Du, D. — c . eam Du. — d. Fin du 2" para-
graphe de Du.
1. Il s^agit de l'abbaye béuédictine de Saint-Jean de Laon, fondée au
vii« siècle par sainte Salaber^e et d'où Tévêque Barthélémy de Vir et le
pape Innocent II durent chasser les nonnes pour désobéissance et mau-
vaise conduite, 1129-1130 {GalL. Christ. ^ t. IX, col. 1K7 sq., et Dachery,
Notœ^ p. 652). La préfecture est aujourd'hui installée dans les bâtiments
du couvent.
2. Gérard de Quierzy était en réalité avoué de l'abbaye de Saint-Jean
de Laon. On connaît de lui deux donations : l'une, en 1109, à Saint-Martin
de Tournai (Luchaire, Ann. de la vie de Louis VI. n" S4, p. 45- i6), l'autre
à l'abbaye de Lon^pont, confirmée par Louis VI en 1133 (Luchaire, ibid.^
n" 514, p. 236). Un de ses descendants sans doute est l'avoue de Notre-
Dame de Soissons,qui porte le même nom (Luchaire, Et. sur les actes de
Louis VII, Catal., n« 179, p. 157).
3. Cf. 1. III, cm.
Ven. Gniberti vila. 10
146 YEN. GUIBERTI VlïJE LIBER lll
Sed quia ponit Deus offendiculum coram his qui volun-
tarie peccant, causa subvertendi eum lalis repente subori-
tur : in ter eundem enim Gerardum et Gualdricum episco-
pum simultatibus motis, ipse Gerardus incompe tenter de
episcopo et de ejus eontubernalibus loquebatur. Quod
quidem tacite, sed non patienter tulit episcopus. Nam trac-
tato cum suis, et pêne omnibus proceribus urbis, Gerardi
exilio, et prœbito ad invicem niutui ad hoc ipsum adjuto-
rii sacraniento, in quo et ditissimae quœdani mulieres ado-
perabantur, derelicto in manibus conjuratorum negotio,
ad limina apostolorum, pessima ductus cogitatione, con-
tendit, non apostolos (Deus tu nosti) quaerens, sed ut non
tractasse tantum nefas videretur absens. Circa festivita-
tem itaque sancti Martini * profectus, cum Romam venis-
set, tamdiu desedit ibidem, donec patratam comperit invi-
diosi hominis necem, qui, quo minus probis omnibus invi-
dus erat, eo improbis invidiosior. Facta autem hoc modo
res est.
Infra Theophaniae octavas -, cum esset sexta feria ^, mane
adhuc-videlicet pallente crepusculo, surgebat e stratu, ad
Beatfe Mariae principalem iturus ecclesiam ^. Ad quem cura
venisset unus de conjuratis proceribus, retulit ei noctis
ejusdem somnium, sibi ex quo plurimum dixit terrorem
incuti : videbatur plane ei, quod a duobus ursis utrum
jecur, an pulmo nescio sibi vellebatur a corpore. Sed, heu!
proh dolor ! tune temporis erat a communione abstentus.
Abstentionis autem causa h«pc fuit. Quidem monachus
apud Barisiacum '■* Sancti Amandi"^ commanens, duos
a. Corr. de D. Birisiacum B.
1. La Saint Martin tombe le M novembre, s'il s'agit bien ici de la Saint
Martin d'hiver.
2. La Theophnnia, en vieux français Tifaine, est l'Epiphanie, 6 janvier.
3. J^a 6* férié := vendredi. Luchaire, loc. cit.^ n" 93, p. 51, place le meurtre
de Gérard de Quierzy le 7 janvier 1110, puisque le voyage de Gaudri
Home, entrepris trois ans après son élection (1106), commence vers h
Saint-Martin (11 nov. 1109).
4. Cathédrale de Laon.
5. Barizis, Aisne, aj'r. de Laon, cant. de Coucy-le-Ghâteau. Le surnoinz^^j
VEN. GUIBEKTI VITJS LIBER III 1 i7
puerulos teutonice solum loqui gnaros, Francicam linguam
discendi gratia ad se contraxerat : erat autem Harisiacus
cum appendicibus villis sub advocatia ejus. Videiis itaque
pueros élégantes, seiensque eosdem non obscure natos,
rapuit, ad redemptionem quo([ue coegit. Cui etiam cum
pacta pecunia tunicam ex peregrino mure pelliciam, quam
renonem * vocitant, pueroruni mater misit. Cum hac igitur
veste Tyria superindutus lacerna, cum aliquot equitatibus
ad ecclesiam pra^dictam eques venit. Qui ingressus, cum
ante crucilîxi Domini imaginem substitissel, comitibus suis
hac illac per diversas sanctorum aras euntibus, ministris
conjuratorum aucupantibus, episcopi familia^ in episcopio-
nunciatur Girardum Carisiacensem -^ (sic enim agnomina-
batur, quia dominus ipsius erat castri) oratum ad ecclesiam
devenisse. Arreptis ergo sub clamidibus gladiis, Rorigo,
frater episcopi, per criptam'', quœ basilica» caput ambit,
perveniuntad locum, in quo ille orabat. Erat autem colum-
nœ apodiatus^ cuidam, quam pilare vocant, interpositis
aliquibus columnis a pulpito '* ad médium fere templi.
Cumque adhuc esset mane cœcum, et in vasta ecclesiâ
rari viderentur, hominem orantem a tergo corripiunt. Gra-
bat sane masiigia ^ cla midis a tergo rejecta, junctis a
pectore inter orandum pal mis. Constricta itaque a poste-
riori parte lacerna, alter eorum ita eum insuit, ut facile
a. cryptant D. — b. appodiatus D.
de la localité de Barizis provient de ce que l'évêque Hélinand donna en
1065 à l'abbaye de Suint-Amand en Flandre un des autels du pays, voué
à saint Rémy (A. Mutton, Dict. lopoyr. du dép. de LWisne. Paris, 1S71,
in-4, p. 17).
1. neno ou rheno = vêtement, manteau de fourrure (Du Canjçe, Gloss.^
t. VII, p. 753, coi. 1).
2. La maison de l'évêque était proche de la cathédrale (Matton, op. cit.^
p. 149^.
3. Il ne s'agit pas de Crécy, comme l'admet Guizot (Coll., t. X, p. 22).
mais de Quierzy, Aisne, arr. de Laon, cant. de Coucy-le-Chàteau : localité
importante sous les Mérovingiens et les Carolin^^^iens. — Sur la famille de
Quierzy, cf. ç. 145, n. 2.
A. Le pulpitum est la chaire à prêcher, placée, comme on voit, non plus
vers le chœur, comme les ambons primitifs, mais dans le centre de l'église.
5. Lanière de cuir (du grec uiaTiÇ) qui servait évidemment à boucler le
manteau.
148 VE>\ GLIBERTl Vlïj: LIBER 111
manus movere non posset : quem cum sic subito ille epis-
copi dis[>ensator tenuisset, dixit ei : « Captus es. » Quem
cum illa solita ferocitate retorto oculo (erat enim monocu-
lus)attendisset : «* Vade hinc, inquit, obscœne leccaior*. » At
ille ad Rorigonem : « Percute », inquit, et ducto ille sinis-
trorsum gladio, interipsa eum nasi fronstisque conlinia vul-
neravit. Qui sentiens se percussum : « Ducite, ait, me quo
vultis. » Mox illi repetitis ictibus confodientes hominem,
cum urgere cœpissent, ipse de suis desperans viribus incla-
mitat : « Sancta Maria, adjuva î » His dictis sub ex tréma
patientia ruit.
Erant autem in ea conjuratione duo ecclesiée cum ipso
episcopo archidiaconi, Galterus et Guido '-. Erat ipse quoque
Guido et thesaurarius, domum secus eandem ecclesiam
habeus positam : de qua domo duo prosiliere mox famuli,
qui eo concitus venieutes eidem carnificio se junxerunt ;
sic enim sacrilego fuerat sacramento fîrmatum, ut, si epis-
copi id curialespra»sumerent, auxiliarii de eadem mox domo
prodirent. Cum ergo ei coUum et tibias pra^ter alia vul-
niera concidissent, et ille in média basilica sub extremis
angustiis immugiret, pauci qui in choro tune erant clerici,
et mulierculte qua^dam, qme orationis gratia hac illacque
vagabantur, immurmurantes et horrendo timoré tor-
pentes, nec modicum quidem suggrunire pra3sumpserant.
llis patratis, duo illi milites lectissimi ad episcopale pala-
tium revertuntur, cum quibus urbis proceres, sua» ipso-
rum proditionis proditores, illico glomerantur, pariter
quoque archidiaconi aggregantur. Prappositus ergo regius^,
1. Ce mot est une injure tout à fait médiévale et désijjne l'homme livré
à Timpudicité ou à la jcourmandise ; en vieux français lecheor ^GodelVoy,
Dict.de Ta/ir. lanyue franc., t. V, p. 750-751;.
2. 11 y avait en ettet deux archidiaconés dans révéché de Laon : le ^rand
arcliidiaconé, qui remontait à une époque ancienne, et comprenait les
doyennés ruraux de Bruyères, Laon, Marie, Montai^u, Xcufcliàlel et \'er-
dun; rarchidiaconé de Thiérache, formé au xi' siècle, contenant les
doyennés ruraux d'Aubenton, Crécy-sur-Scrre, La Fère, (juise, Mons-en-
Laonnois et Hibemont (A. Matton, op. cil.^ p. 1 40).
3. Les attributions d'ordinaire purement domaniales du prévôt ;Luchaire.
Ilisl. des instil. mon.^ \. I, Paris, 1883, in-8, p. 86) sont ici dépassées, et nous
YEN. GUIBERTI VlTiE LIRRR 111 149
vo nomine, vir admodum solers, citatis hominibus regiis,
"t abbatiœ Sancti Joannis, cujus ille advocatus fuerat,
urgensibus*, domos eorum qui conjuraverant, obsedit,
iripuit ac incendil, ex urbe etiam eos pepulit. Archidia-
oni igitur cum proceribus Gerardi interemptores ubique
oci prosequebantur, fidelitatem absentis episcopi super
sto prœtendentes.
[CAPUT VI] «
At episcopus Romte se cohibens, et domini apostoliei
cpiasipnesentiag'audens, aure attonita pra»stolabatur, utrum
<juippiam grati rumoris a partibus Gallicanis attingeret.
Tandem sibi suorum votorum nunciatus effectus, nec domi-
num papam^ latuit tantum in tanta ecclesia perpétra tum
scelus. Loquitur ad papam episcopus, et adulantibus donis
tantam hujus facinoris suspicionem a se depellit. ftediit
igitur solito lœtior ab Urbe Gualdricus.
Ecclesia autem, quam adeo nefario violatam constat opère,
cum reconciliari egeret, directo ad Hucbertum '^ Silvanec-
iensem episcopum ^ nuntio ^ (qui nuper symoniie ^ sufe causa
a. Cap. V D. — b. Corr. de B (et D). Liicberlum X. — c. nuncio D. —
d. simoniœ D.
voyons cet officier exercer uge action politique dans la ville même dont
l'évoque est temporellement le maître. Le texte de Guibert est le premier
qui parle de la prévôté royale de I^aon (Luchaire, ihid., t. II, Append. III,
p. 297). H. Gravier n'en a pas tiré parti dans son Essai sur les prévôts
royaux, dans Nouv. Rev. hist. de droit, 1903, t. XXVll. p. 538 sq.
1. Ainsi non seulement il y a à Laon une opposition réelle des classes,
dont on constatera plus loin les effets, mais il y a entre les habitants cette
disparité juridique que soulij^ne J. Flach (Orig. de L'anc. France, t. II,
p. 361). A Laon, on trouve, à Tépoque de la commune, en dehors des
clercs et des nobles, les bourgeois, les francs-hommes et les vassaux de
l'évêque, les hommes du chapitre et ceux du roi, les serfs (cf. L. Broche,
Hist. des instit. communales de Laon, dans Positions des thèses... deVÉcole
des Chartes, 1901).
2. Pascal IL
3. Hubert, évêque de Senlis, 1099-1115 (Gall. Christ., t. X, col. 1395-97).
Vers 1103, il avait été accusé par les clercs de son diocèse du crime de
simonie, comme le rapporte Guibert, et il fut chassé de son évcché malgré
la protection du pape et l'appui d'Ives de Chartres, le seul de ses collègues
qui Tait soutenu; il se disculpa au moyen dun serment au concile de
Troyes, en 1104.
150 YEN. GUIBERTI VlTiE LIBER 111
exauctoratus est), ad id peragendum negotii^ accersi-
tur. In quo p opuli clerique conventu, a decano ecclesiae,
videlicet magistro Ansello, et canonicis injunctum mihi
est, ut super infortunio illo, quod acciderat, sermonem
haberem ad populum. Cujus orationis ténor hune secutus
est sensum :
« Salvum me fac, inquam, Deus, quoniam intraverunt
aquœ usque ad animam meam. Infîxus sum in limo pro-
fundi, et non est substantia ^ Et si mala qualiacumque *
hactenus habuistis, jam pervenit nune gladius usque ad
animam meam^. Infixi estis in limo profundi, dum pec-
catis promerentibus ad extrema totius desperationis mala
ruistis. Inter hiee itaque non est substantia, quia eorum,
ad quos in periculis concurrendum vobis fuerat, rectorum
videlicet vestrorumacprocerum, honestasruit atque poten-
tia. Et si corpora sunt aliquotiens mutuis hostilitatibus
pressa, tamen vacabat anima, quia illa inqua salutis inten-
tio manebat, interne llorentissima sineuUis maculis ^ jocun-
dabatur ecclesia. Aquœ ergo et gladius intrant ad ani-
mam, dum tribulationes et dissidia interioris recursus
pénétrant et polluunt sanctitatem. Et quam putatis locus
iste obtineat jam apud vos -, qui spiritualia nescitis, digni-
tatem, qui nuUam prœstat etiam orationum corporibus
immunitatem. Ecce misit in nos Deus iram indignationis
suœ, indignationem, et iram, et tribulationem, immis-
siones per angelos malos ^. Ira est indignationis, ira ex
indignatione concepta. Indignari, sicut scitis, minus est
quam irasci. Nonne meritis peccatorum vestrorum indi-
gnabatur Deus, cum extra urbem vestram, pra?das, incen-
a. La correction negotium ne s'impose pas. — b. qualicumque D. — c.
Guizot {Coll., t. X, p. 25, n. 2) propose la correction ves^ra/n. — d. malis D.
1. IJb. Psalm., LXVIII, 2-3 : « Salvum me fac Deus, quoniam intrave-
runt aquae usque ad animam meam. Infîxus sum in limo profundi, et non
est substantia. »
2. Latin médiocre, mais sens clair.
3. Lit. Psnlm., LXXVII, 49 : « Misit in eos iram indignationis suae : in-
dignationem et iram, et tribulationem : immissiones per angelos malos. »
VEN. fiUIBERTI VIT^ LIBER TU \M
ia atque neces crebro pateremini ? Nonne irascebatur, cum
forastica bella intra civitatem ha ne translata sunt, et civi-
Xia inter nos agitari cœperunt odia , cum domini in bur-
^enses, burgenses in dominos mutuis irritationibus move-
x-entur, cum abbatiani in episcopanos, episcopani in
sibbatianos indebito hoste defurerent? Sed quia indignatio
et ira nuUam vobis attulit correctionem, tapdem obdura-
"tis mentibus ingessit tribulationem. Nam non qualiscunque
ccclesia christianis fœdata cruoribus, nec eœptus alibi bel-
lorurii motus in ecclesiam compulit et pessumdedit
fugientes, sed malignissimus appetitus scelesta provi-
sione depositus, ante Christi Jesu in cruce pendentis
îmaginem, virum trucidavit orantem. Non, inquam, qua-
liscunque^ ecclesia, sed ecclesiarum Gallia» florentissima,
et cujus Latinum orbem pra?tergrediatur fama. Et quem
virum? Nonne eum quem et genus commendabat egre
gium, et praestantissima tenui corpore, corde magna-
nimi * fecerant toti Franciae arma notum ? Locus igitur, et
crimen et dedecus ubique vulgabunt. Si ergo ex animo,
ex imis praecordiis pro miserabili eventu non tribula-
mini, si non dehonestatœ^ tantae sanctitati compatiamini,
sciatis indubie Deum viam facturum semit^e ir<p sua?,
animositatem scilicet qucTB latebat in aperta vestri perdi-
tione dilataturum. Et quomodo putatis parsum iri Deum
in conclusione jumentorum, id est corporum vestrorum,
qui, ob incorrigibilitatem vestram, morti non pepercit ani-
marum? Cum igitur pessimo processu graduum divina in
nos promoveatur ultio, sciendum est vobis, quia, nisi sub
Dei virga vos emendatiores exhibeatis, quod^'in statum
undecumque deterrimum'^, per ea quae inter vos coalescunt
intestina bella, cadatis. »
Haecaliaquecontexens, clerojubente, populoque volente,
nobilis illius hominis peremptores ejusdemque facinoris
fautores et complices /^ per praedictum episcopum, qui
a. qualiscumque. — b. maqnanimo (de magnanimus)!). — c. Corr. de D.
de honestale B. — d. B (et DJ. Inutile. — c. teterrimum D. — f. compUcem D.
132 VEN. GUIRERTI VlTii LIBER III
reconciliabat eccle^siam, excommunicandos enunciavi^, nec
minus eos, qui prœsidio eis essent, aut contubernium. prœ-
berent ; quibus per omnium ora excommunicatis, ecclesia
solemniter reconciliata est. Interea ad aures archidiacono-
rum ac^ procerum, qui ab urbana socletate desciverant,
anathematis hujus sententia devehitur. In me igitur, pro
sermone habito et excommunicationis pronunciatione,
omnium illorum exclusorum conversa sunt odia ; maxime
Galteri archidiaconi grandis est adversum me succensa
vecordia. Erat siquidem audire immanem tonitrum, cui
tamen, Deo auctore, fulgurum nullus casus accesserit.
Clam in me in promptu reverentia ^.
Igitur ad rem redeamus omissam.
Armatus'^ sigillis et apieibusapostolieis, dominus prœsul
Roma regreditur. Rex autem, Gerardo occiso, quoniam
episcopum hujus facinoris conscium omnino opinabatur,
quod fucata absentia tegere nitebatur, totam episcopi
curiam fruge, vino, ac larido spoliari praeeeperat. Nec
eundem ^ Roma? positum prœda et praedae causa latuerat*.
Ergo ad regem, qui eum a sede arcendum censuerat
suisque privaverat, literœ sunt destinatae ; ad coepiscopos
et abbates sua3 et aliorum dioceseos f alterae ab eo sunt
allatic ; sed quoniam inter Laudunenses et Suessos pontem
Aquila^ fluvii limitaneum esse praediximus-, introeunti ei
primani parochiae propria? glebam occurrunt propere,quos
pridem excommunicaveramus, archidiaconi sui et proceres.
Quos tantis osculorum atque complexuum suscepit affecti-
bus, ut Beata? Mariœ, cui, Deo auctore, servimus, ecclesiam,
quam in sui fînihus pontitîcatus primam ofFenderat, suo visi-
tatu nequaquam dignam duceret, cum ex ejusfl^ latere diuti-
a. enuniiavi D. — b. et D. — c. Phrase incomplète. — d. Ici commence le
cap. VI de l'édition de Dachery. — e. eumdem D. - f. diœceseos D. —
g. avis ou aius interlinéaire B.
1. Exemple extrêmement rare du jus spolii appliqué autrement que
pour cause de mort.
2. Cf. I. I, c. XIX.
VEN. GUIBERTI VlïiE LIBER ITI 133
nam fabulam cum illis, quos sibi solos arbitrabatur fidèles,
haberet. Inde digrediens, Codiciaci ^ cum ipsis omnibus
hospitatus est.
Quo ego comperto, cum valde talem ejus habitum lior-
ruissem, omnino me ab ejus contuitu ac salutatione conti-
nui. Qui post triduum, ni fallor, sopita exterius qua intro
ad me versum spirabat vecordia (multum enim me apud
eum pro supradictis latérales ejus arcesserant), manda vit.
ut ad se venirem. Quo cum me exhibuissem, et domum
plenam excommunicatis homicidisque vidissem, œstuavi.
Exclusioni sua?", ut anniterer,postulavit, ostensis papae syl-
labis. Auxilium quale possem fallaciter, tu scis Deus, et
non ex corde spopondi. Videbam enim vera ejus mala cum
iis, quos ecclesia sua excommunicaverat quique eam tan-
topere fœdaverant, communicaret, cum Ingelranus ille
praescriptus ^ ei assideret ; et comitissa praedicta, qua», pri-
die quam Gerardus interiret, duobus illis interitus ejus
auctoribus gladios suos propria lingua acuerat, aggra-
tulabatur affectibus. Quia ergo regio jussu arcebatur
ab urbe, temeraria nimis audacia minabatur se ingressu-
rum succenturiatum militaribus a lis in urbem, et quod
Caesaribus et Augustis vix possibile foret, hoc se asserebat
armorum violentia peracturum. Manum itaque coUegit
equestrem, et copias plurimarum, quas non bene confla-
verat , rerum, sine ulla, ut solitus erat, fruge consumpsit.
Tandem, cum nihil nisi ridiculum quid de tôt auxiliariis
confecisset, per internuncios se suosque in nece Gerardi
complices (urbis videlicet cum utroque archldiacono pro-
ceres), magno aggestu munerum cum Ludovico, Philippin
régis filio, rege composuit.
Introgressus igitur urbem, cum apud Sanctum Nicolaum
a. su^ D qui suppose ici la lacune d'une négative ; cependant exclusio
peut s'entendre par mise hors de cause. — b. prqscripiiis D.
1. Coucy.
2. Louis VI, iils de Philippe I*"", 1105-1137. Il avait été associé par son
père avant le 25 décembre 1100 (Luchaire, Annales^ Append. III, p. 289 sq.).
134 VEN. GUIRERTI YITIR LIBER 111
de Saltu ^ conventiculum celebrasset, inter missas, quas
inibi agebat,* excommunicaturum se eos, qui conjurâtes
illos rébus suis addamnarant, Gerardo perempto, et* ab
urbe prodierant, pronuneiat. Quod cum ego sic dici audi-
vissem, cuidam coabbati meo assidenti mihi, auri ejus
immurmurans, aio : « Audi, quœso, rem praîposteram.
Excommunicare debuerat eos, qui suam tam horrendo faci-
nore attaminaverunt ecclesiam, et ipse in homicidarum
punitorum ^ justas et criminis vindices pœnas ulciscitur. »
At episcopus omnium bonarum conscient ia mm timidus,
cum me mussitare vidisset, ratus est de se verbum fîeri.
« Quid, inquit, dicitis, domine abba? » Tune Galterus
archidiaconus sese proripiens, antequam loqui liceret :
« Agite, ait, domine, quae cœpistis ; dominus abbas alias
loquebatur. »
Excommunicavit igitur, clero et populo excommunica-
tionem talem detestantibus, illos, qui commanipulares
sacrilegorum carnifîcum heserant. Diuturna itaque totius
urbis et dioceseos^ simultas adversus episcopum fuit, quia
Gerardi occisores excommunicare tempore non parvo dis-
tulerit. Tandem, quia se suspectum et pêne execrabilem
haberi sciebat ab omnibus, auctores excommunicavit et
conscios. Quoniam autem multas pecunias spoponderat
his, qui se et praedictorum sicariorum complices pênes
regem adjuverant, lateralibus videlicet régis, cum cœpis-
set detractare promissa, quis dicat, quanta in publico
improperia audivit, dum nemo eorum, qui suis in hoc
opère favebant partibus, regiam aulam ingredi prœsume-
ret, donec eorum funesta capita a caede, quae sibi intenta-
batur, multo auro argentoque redimeret. Nec ipse tamen
ab ecclesia poterat accusari, quem ab Apostolico consti-
terat excusari.
a. manque B (et D). — b. Gorr. de D. punituros B. — c. diœceseos D.
1 . L'abbaye de Saint-Nicolas-aux-Bois, ordinairement appelée S. Nicolans
in Bosco^ fondée à la fin du xi' siècle dans la forêt de Vois {Gall. Christ.^
t. IX, col. 610 sq.). En 1107, l'abbé s'appelait Dernier {Ibid., col. 612).
^
YEN. GUIBERTl VITjK LIBER IIÏ 135
[CAPUT VII]
Igitur post aliquantum temporis, cum ob exposcendas
pecunias a rege Anglorum, cui quondam servierat, amico
sibi olim, profectus esset in Angliam, Galterus archidia-
conus et Guido * cum proceribus urbis taie quid commen-
tati sunt. Urbi illi tanta ab antiquo adversitas inoleverat,
ut neque Deus, neque dominus quispiam inibi timeretur,
sed ad posse et libitum eu jusque rapinis et ea>dibus res
publica miseeretur. Nam, ut a capite pestifero exordium
sumam, si quando illuc regem venire contingeret, ipse
qui sibi reverentiam exigere regio rigore debuerat '^, ipse
in suis primum turpiter multabatur*'*. Nempe cum equi
ejus ad aquam seu mane seu vespere ducerentur, verbera-
tis clienticulis, equi abripiebantur. Ipsos etiam tantis
addici constiterat vilipensionibus clericos, ut neque in per-
sonis, neque in rebus eorum parceretur eisdem, sed esset,
uti legitur : « Sicut populus, sic sacerdos ^. » Sed quid de
plebeis loquor ^ ? Nemo de agrariis ingrediebatur in urbem ;
nemo, nisi tutissimo commeatu, accedebat ad ipsam, qui
non aut incarcéra tus ad redemptionem cogeretur, seu occa-
sione objecta duceretur sine causa in causam.
Sub exemplo inferamus unum, quod, si apud Barbaros
aut Scitas^ fieret, certe eorum qui nuUas habent leges
prophanissimum esset judicio. Cum sabbatho^ diversis e
ruribus mercimonii gratia plebs agrestium illo venirent'»,
a. mnlctabatnr D. — h. Corr. de B (et D). loquitur X. — c. Scythas D.
— d. Sabbato D.
1. L'autre archidiacre ; cf. 1. III, c. v.
2. Des séjours du roi à Laon, indiqués par Guibert, les actes de Louis VI
ne nous révèlent qu'un seul, en 1109 (cf. Luchaire, Annales, n" 84,
p. 45-46).
3. Proph. Is., XXIV, 2 : « Et erit sicut populus, sic sacerdos. »
i. Sur l'organisation économique des marchés, cf. Karl Biicher, Études
d histoire économique, trad. fr., Hruxclles-Paris, 1900, in-8, p. 78-79.
156 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III
civitatenses ^ cypho aut scutella, aut quolibet alio modo
legumen, aut triticum, seu quippiam alicujus frugis foro
quasi vénale circumferebant, eumque rustico talia pro-
quirenti^ emendum obtulissent, ille taxato precio se pol-
lieebatur empturum. <( Sequere, aiebat venditor, me in
domum meam, ut ibi residuum frugis hujus, quam tibi
vendo, videas, visumque suseipias. » Sequebatur ille, sed,
cum pervenissent ad arcain, fidelis venditor, elato et sus-
tento arcœ operculo : « Inclina, aiebat, caput tuum et
ulnas in arcam, ut videas quod hoc totum non discrepet
ab ea parte quam tibi in foro proposui. » Cumque emptor
subsiliens super arcae crepidinem de ventre penderet,
capite ac humeris in unam procumbentibus arcam, bonus
venditor a tergo positus, suUatis '^ hominem incautum pedi-
bus, repente trudebat in arcam, et dejecto super ruentem
operculo, tuto servabat usque ad sui redemptionem
ergastulo.
Haec in urbe et his similia gerebantur. Furta, immo latro-
cinia per primores et primorum apparitores publiée age-
bantur. NuUi noctibus procedenti securitas prœbebatur,
solum restabat aut distrahi, aut capi, aut cœdi.
Quod considérantes clerus cum archidiaconis ac pro-
ceres, et causas exigendi a populo pecunias^ aucupantes,
dant eis per internuncios optionem, ut, si pretia digna
impenderent, communionis faciend^e licentiam haberent.
Communio autem novum ac pessimum nomen sic se
habet, ut capite censi - omnes solitum servitutis dehitum
dominis semel in anno solvant, et si quid contra jura deli-
querint, pensione legali emendent ; cœterœ censuum exac-
a. proquirendi B. perquirenti D. — b. sublalis D. — c. peciinias a
populo D.
1. Ce mot signifie les bourgeois de Laon, habitants de la civitas da
diocèse.
2. Il est question, par ces mots, de servitude personnelle, c'est-à-dires:
inhérente à la condition juridique des serfs, et non de servitude réelle, eix.
relation avec la condition de la terre. La condition des capite censi fub
réglée par l'article ÏX de la charte de 1128 {Ordonn. des Rois de Fr., t. XI-,
p. 186).
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 111 157
tiones, quee servis infligi soient, omiiimodis vacent ^ Hac
se redimendi populus occasione suscepta, niaximos tôt ava-
rorum hiatibus obstruendis argent! aggeres obdiderunt.
Qui tanto imbre fuso sereniores redditi, se fidem eis super
isto negotio servaturos sacramentis pnebitis fîrmaverunt^.
Facta itaque inter clerum, proceres et populum mutui
adjutorii conjuratione, ab Anglis cum plurima copia
remeavit episcopus, qui, contra hujus auctores novitatis
motus, aliquandiu '** sese ab urbe continuit. Tamen plenœ
laudis et gloria» inter ipsum et Galterum archidiaconum,
complicem suum, oborta? sunt simultates. Loquebatur
archidiaconus super nece Gerardi valde indecentia de
episcopo suo. Episcopus nescio quae cum caeteris wsuper
hac re agebat ; hoc scio, quia mecum sic de eo querebatur :
« Domine, inquiens, abba, si contigerit Galterum in quovis
concilio aliquas adversum me motare accusationes, a^quani-
miter ne feretis? Nonne ipse est, qui eo tempore, quo a vestris
digressusmonachisFlaviacumconcessistis'^, vobis inpromp-
tu blandiebatur, clam moliebatur dissidium, palam vestris
favorabiliter ^ adnitens partibus, et me contra vos latenter
irritans ? » His me contra funestum hominem alliciebat ser-
monibus, ejusdem ponderosissimi Teatus sibi conscius, et
pênes omnium judicia undecunque ^ timidus ac suspectus.
Cum igitur in eos qui conjuraverant et in au tores
eorum inflexibili animadversione motum se diceret, voces
tandem grandisonas oblata repente, sedavit auri argen-
a. aUquamdin 1). — h. Gorr. de 1). favoraliter B. — c. undecumqiie D.
1. Il serait impossible d'énumcrer les historiens qui se sont servis de la
définition de Guibert de Notent pour caractériser la révolution commu-
nale. Elle ne contient toutefois (juc rcssentiol de cette révolution : abonne-
ment de la taille et codilication des amendes (cf. P. VioUet, Hisl. des
inslit.^ t. III, 1903, p. 13, et L. Vandcrkindere, Lu notion juridique de la
commune, dans Bull, de VAcad. roynle de Behjique, 1906, n° 4. p. 193 sqq.).
2. On n'a peut-être pas assez insisté sur le contrat synalla^matiquc passé
pour rétablissement de la commune de Laon. 11 n'y a en elïet que trois
modes possibles de l'institution communale : la révolte, la concession,
forcée ou non, par l'autorité supérieure, enfin l'accord des deux parties
sur un texte donné.
3. Cf. 1. II, c. IV.
1S8 YEN. GUIBERTl VITJi: LIBER 111
tique congeries. Juravit itaque communionis illius se jura
tenturum, eo quod apud Noviomagensem urbem et Sancti
Quintinense ^ oppidum ordine scripta extiterant K Compul-
sus et rex est largitione plebeia idipsum jurejurando fir-
mare^. Deus meus, quis dicere queat, quot suseeptis
populi muneribus, quot etiam, post praebita sacramenta
ad subvertendum quod juraverant, controversiae emerse-
runt, dum servos, semel ab jugi exactione émancipâtes,
ad modum pristinum redigere quœrunt ? Erat sane impla-
cabilis invidentia episcopi ac procerum in burgenses, et
dum Northmanico vel Anglieo more Francicam ^ non prœ-
valet extrudere libertatem, languet pastor suœ professio-
nis immemor circa inexplebilem cupiditatem. Si quis popu-
larium in causam duetus non divina sed placitatoria, ut
sic dicam, conditione legibus fuisset addictus, hujus
usque ad extremum substantia exhauriebatur 3.
Un de quia munerum susceptiones totius judicii sequi
solet eversio, moiietae percussores, scientes, si peccarent
in suo ofRcio*-*, quod pecuniaria possent redemptione sal-
vari, tanta eandem ^ •* falsitate corruperunt, ut per hoc ad
extremam plurimi indigentiam ducerentur. Nam cuni
denarios ex aere vilissimo contîcerent, quos in momento,
pravis quibusdam artibus, argento micantiores facerent,
a. San-Quintinense D. — b. Corr. de D. Franciam B. — c. officio suo D.
— d. eamdem D.
1. La charte de Saint-Quentin est de 1102 (A. Giry, en tête du Livre
rouge de Saint-Quentin, publié par Lemaire et Bouchot, p. xv) ; celle de
Noyqn, de 1108 ou. 1109 (A. Lefianc, hist. de la ville de Noyon^ Bibl.
de rÉcole des Hautes-Études, n° 75, Paris, 18S7, in-8, p. 31). Nous ne con-
naissons pas la teneur exacte du premier document, et le second est extrê-
mement court.
2. On peut placer la ratification de la commune de Laon, avec Luchaire,
un an avant sa suppression, dont la date est à peu près certaine (v. p. 183,
n. 1], c'est-à-dire en 1111 {Annales, n° 124, p. 65-66). Sur la cupidité de
Louis VI, cf. Luchaire, ibid., p. xxxv. Guibert accuse de même Louis VI
d'avoir favorisé, moyennant finances, la politique des bourgeois d'Amiens
(l. III, c. xiv).
3. L'article !«' de la charte laudunoise de 1128 eut justement pour objet
d'interdire l'arrestation des bourgeois, libres ou serfs, sans action judi-
ciaire [Ordonn. des Rois de France, t. XI, p. 185. Cf. Luchaire, Annales,
n° 425, p. 196).
4. Eandem représente pecunia contenu dans pecuniaria {redemptione).
VEN. GUIBKKTI V1TJ2 LIUEU III 159
Arigiliis, proh dolor ! fallebatur ineptum ^, et sua preciosa
dc vilia detrahentes, nonuisi impurissimani suscipiebant
scoriam ; et domini episeopi super isto munerabatur patien-
lia, per quod non modo intra provinciani Laudunenseni,
sed et longe lateque multorum accelerabatur miseria -.
Cumque suam ipse monetam per se maie corruptam
miserabiliter, et merito impotens, née tenere, née corri-
gere posset, Ambianenses obolos '\ corruptissimum etiam
quiddam, in urbe aliquandiu '^ cursuros instituit : quos
quoque cum nuUatenus cohibere valeret, sui tandem tem-
poris percussuram erexit '♦, oui pariter ad suœ person<e
signum ferulam pastoraleni imprimi fecit. Qua- clam ab
omnibus cum tanto cachinno spernebantur, ut impuriore
moneta omnino minus appreciaretur. Interea cum ad sin-
gulas quasque horum novorum numismatum promotiones
ferebantur edicta, ne quis pessimas ipsius caraxaturas "'
cavillaretur, inde creberrimœ populum impetendi occa-
siones, quasi qui calumniam intulissent instituto ponti-
fiais ; inde largissimorum quocunque '^ fîeri poterant cen-
suum extortiones. Ad hoc monachus quidam in omnimoda
opinione turpissimus, nomine Theodericus ^, a Tornaco ^'
cujus erat indigena, infinitas, et a Flandriis deferebat
argenti massas. Qui in falsissimam Lauduni rédige ns
a. aliquamdiu D. — b. quiecumque D. — c. TheodoriciisT).
1. Il s'agit du peuple. Guibert passe normalement du neutre collectif
au pluriel. Le sens du mot viyiliis reste obscur : les monnayeurs travail-
laient-ils la nuit, ou faut-il traduire : « le vuljrairo était trompé par ceux qui
auraient dû veiller à sa sécurité | monétaire] »?
2. Au xvii" siècle, la monnaie lovisienne ou de Laon est d'une valeur
moitié moins forte que celle de Paris (Du Gange, Gloss., t. IV, p. 524, col. i,
et tab. XXIV, n" 86).
3. Cf. Du Gange, Gloss., t. IV, tab. XXII, n"" 5 et 6.
4. Le sens de ce passage est loin d'être satisfaisant. On peut expliquer,
comme fait Guizot {Coll.fi. X, p. 39', que l'évêque fait frapper la monnaie
avec sa propice effigie, ou le bAton pastoral, donc d'un type nouveau (sui
temporis).
5. Ou mieux charaxaiuras. Ge mot, d'origine grecque, signifie écriture,
tache sur une page d'écriture, et ici poinçonnage (cf. Du Gange, Gloss.,
t. II, p. 307).
6. Tournai. — Il existait à la lin du xi" siècle des relations commerciales
entre la Flandre et cette partie de la Picardie. On voit, en 1066, des coti-
ductores ui/it, d'origine flamande, qui commercent avec le pays soissonnais
Ch.-V. Langlois, Textes pour servir ù Vhist. du Parlement^ n*> iv, p. 6;.
160 VEN. GUIBERTI V1TJ2 LIBER III
cuncta monetam, universam exinde respergebat circum-
quaque provinciam. Cujus e ^ xeniis détesta bilibus divitum
sibi coneilians avaritiam, mendacium, perjurium eges-
tatemque inferens, veritate, justitia, opulentia destituebat
patriam. Nulla hostilitas, nullœ praedae, nuUa incendia
hanc pejus lœsere provinciam, cum vetustam urbis ejus *
monetam mœnia haberent Romana gratissimam ^ .
At quoniam
Arte superductum violât quandoque pudorem
Impietas contacta diu, nec clara recondi,
Ut lux clara vitrum, sic pénétrât faciem ^.
quod obscure de Gerardo, et quasi non fecisset, fecerat,
de altero post aliquod tempus Gerardo, evidens suœ cru-
delitatis dédit indicium. Erat^ siquidem is Gerardus
major nescio, an decanus rusticôrum ad se pertinen-
tium ^, qui, quia pronior erat ad Thomam, Ingel-
ranni, de quo supra egimus'*, ut dicitur^, filium, virum
omnium quos novimus hac £etate nequissimum, episco-
pus eum omnibus habebat infensum^-. Unde et eum cor-
ripiens, et intra episcopale palatium custodiœ eum tru-
dens, nocte per manus cujusdam sui Ethiopis^, oculos ejus
fecit evelli^. Quo facto aperte ignominiae se addixit, quod
a. manque D. — h. ejus urbis D. — c. Début du 3"» passage de Du. — d.
Fin du passage Du. — e. AUthiopis D.
1. On a vu en effet avec quelle avidité la cour de Pascal II acceptait les
cadeaux des parrains de Gaudri (l.lll, c. iv).
2. Citation non identifiée d'un auteur de la décadence.
3. Le decanus^ dans le langage laïc, est le représentant d'un groupe de
paysans, une sorte de maire rural (cf. H. Sée, Les classes rurales et le
régime domanial en France au moyen àye. Paris, 1900, in-8, p. 329 sq.).
D'ailleurs, decanus et major sont bien ici équivalents.
4. Cf. l. III, c. m.
5. Guibert fait ici allusion aux mœurs déplorables de la femmes
d'Enguerrand de Goucy. Gf. Suger, Vie de Louis le Gros, éd. Molinier^
p. 15.
6. Il y avait dès ce moment, entre Enguerrand de Goucy et son fils, ai»,
moins putatif, Thomas de Marie, une inimitié dont nous constaterons le»-
effets plus loin (c. xiv). Gaudri, lié avec Enguerrand, devait être hostile â»
Thomas.
7. Il y a sur ce point un contresens étrange de Dachery qui a cru qu'il
s'agissait d'un fils d'Enguerrand cj^ Goucy. Gf. D. Du Plessis, op. cil. ,
N. XXI, p. 45.
■ '^--"
VEN. GUIBKRTI VITJi: LIBER II l 161
de superiore Gerardo fecerat, refricavit, nec clerum, nec
populum latuit, quod episcopos, presl)yteros, atque cleri-
cos, a nece necisque judicio seu truncatione membrorum
canon, ni fallor, Toletanus ^ inhibuit ; regem etiam ipse
rumor offendit. Nescio praîterea, an ad apostolicam sedem
pervenerit ; hoc scio t^men quod ab olficio eum papa sus-
pendent, quod œstimo, quia non ob aliam causam fecerit.
Ad cumulum vero mali, quandam ^ suspensus ecclesiam
dedicavit. Romani ergo proficiscitur ; iteratus dominus
papa ^ muneribus delinitur ^, et ^ resumpta ad nos aucto-
ritate remittitur. Videns itaque Deus magistros et subdi-
tos facto et consensu pari communicare nequitia, jam non
potuit sua continere judicia ; permisit denique conceptas
malignitates in propatulum devenire furorem, qui, dum
ex superbia praeceps agitur, Deo vindice, casu usque-
quaque horrendo confringitur.
Ad communionem itaque, quam juraverat, et regem
praemiis jurare compulerat, destruendam, in supremo qua-
dragesimie sacrosanctis passionis Dominic^e ^^ diebus, accitis
proceribus et quibusdam clericis, instare decreverat. Ad
id pii officii regem evocaverat, et pridie Parasceves, Cœna
scilicet Dominica ^, regem et suum universum populum
pejerare docuerat, cui se laqueo primus immerserat : quo
videlicet die Ascelinus episcopus, praedecessor ejus, regem
suum, ut prœdixi^, prodiderat. Nam qua die gloriosissi-
a. quamdam D. — b. eu jus verbis et suasionibus dominus papa
delinitur D. — c. ajouté par D. — d. dominicœ passionis D.
1. Je n'ai pas retrouvé le canon de Tolède qui fait une semblable
défense (cf. dans le Kirchenlexikon de Wetzcr et Welte, t. XI, 1S99,
col. 1855, la liste analytique des conciles de Tolède). I/article XI du capi-
tulaire d'Herstall de 779 (art. XII de la rédaction lombarde. Boretius-
Krause, Capit. reg. Franc. ^ t. I, n" xx, p. 49, et Pertz, Leges, t. I, p. 37-3S^
semble se rapporter à cette prohibition, si Ion accepte l'intci'prétation de
P. VioUet, Hist. des Instit., l. I, 1890, p. 381.
2. Pascal II.
3. C'est le jeudi sainl. Louis VI est donc reslé à Laon le jeudi et le
vendredi saints de Tannée dont Guibert donne le chiflrc au c. xii, c'est-
à-dire en 1112; ce sont les 18 et 19 avril 1112 (cf. Luchaire, Annales,
nM32, p. 70).
4. Cf. 1. III, c. I.
Ven. Guiberti vHu. Il
162 VKN. GUIBERÏl VlTiE LIBER III
•
mum pontificalium officiorum, crisma ^ videlicei conse-
crare ^ debuerat et a suis excessibus absolvere plebem, ea
ne ingredi quidem visus est ecclesfem. Machinabatur cum
lateralibus régis, ut, conjuratione^ destrueta, rex idem in
priorem modum jura redigeret urbis. At burgenses de
sua subversione verentes, quadringentas (utrum amplius
nescio) libras régi ac regiis poUicentur. Contra episcopus
proeeres secuni loqui cum rege solicitât^, spondentque
pariter septingentas. Rex Ludovicus Philippifilius persona ^
eonspicuus, ut soli majestati regise videretur idoneus, armis
strenuus, pro negotio inertiae impatiens, animo sub adver-
sis intrepidus, cum alias bonus esset, in hoc non aequis-
simus erat, quod vilibus et corruptis avaritia personis nimie
aurem et animum dabat ; quod ad maximum sui detri-
mentum et vituperabilitatem, etmultorum perniciem redun-
dabat, quod hic et alias factum constat. Igitur regius, ut
dixi, appetitus ad potiora promissa deflectitur, eoque
contra Deum sanciente'', omnia sacramenta sua, scilicet
episcopi ac procerum, sine ulla honestatis ac sacrorum
dierum respectione cassantur. Ea nocte, rex propter injus-
tissimam, quam populo incusserat, turbam, cum foris
haberet hospitium, dormire pertimuit extra episcopale pala-
tium. Rex summo mane recesserat, et episcopi ad proeeres
sponsio facta fuerat, ut non vererentur de tantae pactione
pecuniie, scientes se quidquid ipsi polliciti fuerant solutu-
rum esse. « Quod si, inquit, quod vobis spondeo, non
fecero, tradite me redimendum carceri regio. »
Ruptis igitur communitatis prœdictee fœderibus, tantus
furor, tantus stupor burgensium corda corripuit, ut omnes
a. chrisma D. — h. communione D, parce que dans B conjurulione est
souligné, et qu'un astérisque rappelle communione en marj^e. — c. solUcilut
D. — d. p' Darré dans la hasle B, persona en marge (accepté par D en
marge). — e Gorr. de D. sanctienteB.
l. La consécration des huiles saintes appartient à la liturgie romaine
(Mgr L. Duchesne, Orig. du culte chrétien, 3" éd., Paris, 1902, in-8,
p. 23i).
YEN. GUIHKRTI VIT^ LIBER 111 161]
officiales * officia sua deserereiit, et cerdonum - ac sutorum
■fcabernulae clauderentur, et scente iiec vénale quippiam a
-pandocibus'^ etcauponibus sisteretur, apud quos nil" futurum
xesidui dominis pnedantibus speraretur. Nam protinus ab
cpiscopo et proceribus univer^sorum substantif metiuntur^,
et quantum quisque sciri poterat dédisse ad instituendam
communionem, tantundem^ exigebatur impende re ad desti-
tuendam eandem. Ha^c die Paraseeves, quod iiiterpretatur
prœparatio, traetabantur ; hiec sabbatho sacrosaiicto, in
quibus Dominici corporis et sanguinis receptui, solis hinc
homicidiis, illinc perjuriis animi aptabantur! Quid plura?
PraBSulis et procerum omnis his diebus vacabat intentio ad
abradendas inferiorum substantias. At inferiorum non jam
ira, sed rabies feraliter irritata, in mortem, imo necem
episeopi et complieum ejus, dato invicem sacramento,
conspirât. Fuisse autem quadragenos qui juraverint, tra-
dunt. Quod eorum molimen omnino tegi non valuit. Nam
cum contigisset magistri Anselli notitiam, in ipsa sacri sab-
bathi jam vesperaseente die, cubitumeunti episcopo manda-
vit, ne ad matutinas procederet vigilias, sciens se, si veniret,
interfîciendum. At ille typo nimio stupidus : « Phi ! inquit,
ego ne talium manibus inteream ? » Quos quamvis ore
despiceret, ad matutinos tamen surgere et basilicam
ingredi non prœsumpsit.
Postridie cum ad processionem clerum suum ipse seque-
retur, domesticos suos et quosque milites spatas sub vesti-
a. nihil D. — b. tantumdem. D.
1. L'expression officiales désig-ne les g:ens de métier. Il paraît donc bien
qu'au début du xii" siècle, à Laon, les ateliers sont sortis de la tutelle
seigneuriale (v. G. Fagniez, Docum. rel. ù ikist. de Vind. et du commerce
en France, t. I, Coll. de textes..., Paris, 1898, in-8, p. xxxiii sq.). Il est
vraisemblable que les métiers, à Laon, comme à Sanit-Uiquicr, étaient
çroupés par affinité dans certaines rues, étant donné de plus le peu d'étendue
du plateau sur lequel la ville étaitbàtie. Pour Saint-Riquier, cf. l'Appendice
Vil à l'éd. d'Hariulf, par F. Lot, môme collection, Paris, lS9i, in-8,
p. 306-308.
2. Mot vague qui désigne quelque chose comme les savetiers ou cor-
royeurs (Ducange, Gloss., t. II, p. 228).
3. =z Cabaretier (Ducange, Gloss.^ t. V, p. 48).
4. Guibert emploie ce verbe avec le sens d'un passif.
164 VKN. GLIBERTl WTM LIBER 111
bus post se ferre praecepit ; in qua processione, cum paruni
quid tumultus, ut assolel in multitudine, suboriri eœpisset,
quidam de burgensibus e cripta emergens, cœptum juratœ
interfectionis negotium œstimans, alta voce eœpit quasi pro
signo inclamitare, « Communiam ! Communiam ! » ingemi-
nans. Quod, quia festum erat, facile repressum est ; suspi-
cionem tamen diversa? parti intulit. Acto itaque episcopus
missarum offîcio, ex episcopalibus villis plurimo accito rusti-
corum agmine, turres ecclesiae munit, curiamque sua m asser-
vari pnecipit, cum ipsos quoque prope non minus pateretur
infensos, utpote qui scirent denariorum aggeres, quos régi
promiserat, ex suis ipsorum marsupiis hauriendos.
Feria igitur secunda post Pascha^, procedere moris est
clericos stationem facturos apud Sanctum Vincentium -.
Quoniam ergo hesterno prœventos se esse senserunt, hac
die moliri decreverant, et fecissent, si cum episcopo omnes
proceres esse sensissent. Nam unume proceribus in subur-
bio repererunt, virum innocuum, qui consobrinam meam,
adolescentulam quandam*, pudicœ indolis fœminam, nuper
acceperat. Sed ne alios cautiores redderent, aggredi nolue-
runt. Cum igitur jam tertium Paschte attigisset diem, eos
quos ad sui tutelam turribus et curiae prœposuerat, et ex
suo inibi victitare coegerat, securior factus, sinit abire.
Quarto die,- quia annonam meam et aliquos pariter peta-
sones ^, quos vulgo bacones vocant, diripuerat, per suum
incendium, perrexi ad eum. Gonventus a me, ut tanta
urbem procella eximeret, respondit : « Quid putatis in sua
turbulentia eos posse facere ? Si Joannes, Maurus meus,
ipsum, qui in eis est potior, naso detraheret, nullatenus
grunnire pnesumeret ? Nam suam heri quam appellabant
communiam, eos, quoad viverem^\ abjurare coegi. » Dixi,
a. quamdam D. — h. quo adviverem B. quo ad viverem 1).
1. 22 avril 11 12, Pâques tombant le 21.
2. V. p. 139, n. 2.
:\. -=z .lainb(ms(motd'orijçinejçrecque). L'équivalent, eniph^yt' par (îuibcii,
huconeSj luiubé de Tusajj^c, est d'origine germanique.
VEN. GUIBKRTI VITJî: LIBER III 165
et multo hominem videns eversum supercilio, dicere super-
sedi. Antequam tamen ab urbe recederem, gravi ab invi-
cem animadversione instabilitatis suae causa dissensimus.
De instanti autem malo cum praemoneretur* a multis, nemi-
nem dignabatur.
[CAPUT VIII]
Postero die, feria videlicet quinta, cum post meridianas
de exigendis pecuniis cum Galtero archidiacono ageret
horas, ecce perurbem tumultus increpuit '< Gommuniam! »
inclamantium ; tum quoque per mediam Beata» Maria? basi-
licam, et per eam qua occisores Gerardi ^ introierant exie-
rantque januam, cum ensibus, bipennibus, arcubus et secu-
ribus, clavas lanceasque ferentes, cum maximo agmine,
curiam pontificalem intravere burgenses. Comporta hujus
novitate moliminis, proceres ad episcopum , cui praesi-
dium super hoc incursu, si contingeret, juraverant se
laturos, undecunque^ concurrunt. In quo concursu, Guini-
marus castellanus 2, vir nobilis et pulcherrima» habitudinis
senior, moribus innocens, cum per ecclesiam, clypeo tan-
tum munitus et hasta, procurreret, mox ut pnrsulis atrium
introivit, a quodam Rainberto, qui compater ejus etiam
fuerat, bipenni in occipitio percussus primus occubuit. Nec
mora Rainerius ille, de (juo supra egi -^ cui mea consobrina
nupserat, cum acceleraret ingredi ipse palatium, lancea a
tergo feritur, cum podio ^ episcopalis capellae nitens eam
subire vellet, ibique prosternitur, nec mora ex igné palatii
ab inguine inferius concrematur. Ado vicedominus ^ minis
a. Corr. de B (et D). prœmuniretiir X. — b. undecumque D. — c. Corr.de
D. prodibus cxponctué B.
1. Cf. 1. III, c. V.
2. V. la n. 4.
3. V. plus haut, c. vu, p. 164.
4. Si Adon et Guimar sont tous les deux des ofTîciers de l'évéque, il
Taut admettre qu'il peut exister concuremment dans une même ville un
166 VEN. GLIBERTI VlTiE LIBER III
acer, animo nimis acrior, quia solitudo tune sua minus eum
inter tôt efïîcacem fecerat, cum ad episcopi domum tendens
ab universo impeteretur cuneo, hasta et gladio tantopere
restitit, ut très de insistentibus sibi in momento proster-
neret ; deinde pransoria mensa aulae conscensa^ cum , praeter
ca?tera vulnera corporis, saucia ei jam reddidissent genua,
ipsis demumgenibus incumbens, tandiu^ hinc et inde con-
fodiens, obsidentes propugnavit, donec fatigatum quidam
corpus telo trajecit : quem post paululum earundem^ domo-
rum ignis usque ad extremos cineres redegit.
Porro episcopum insolens vulgus aggrediens, cum pro
mœnibus aula^ prostreperet, episcopus cum quibusdam qui
sibi opitulabantur, jactibus lapidum sagittarumque ictibus,
quoad potuit, repugnavit. Plurimam enim suam semper in
armis acrimoniam, uti quondam, et nunc quoque promebat.
Sed quia indebite et frustra alium acceperat gladium, gladio
periit K Temerarios ergo plebis assultus tolerare non
pniîvalens, sumpta cujusdammancipii sui veste, in cellarium
ecclesiae confugiens, intra parvam apothecam se condidit,
et, a fideli quodam client ulo fronte obstrusa introclusus,
se latere putabat. Gumque hac illacque discurrentes, ubi
esset, non episcopus, sed furcifer, conclamarent, unum de
puerulis ejus corripiunt, sed in fide ejus nil quod sibi liberet
efliciunt; alterum attrectantes, nutu perfîdi quo esset
qua^rendus accipiunt. Ingredientes igitur cellarium et cir-
cuinquaque rimantes, tandem hoc modo reperiunt.
Teudegaldus ^ homo erat funestissimus, Beati Vincentii
ecclesiœ capite census, Ingelranni Codiciacensis^ diu offî-
cialis atque prœpositus, qui transitorias redhibitiones '^ apud
a. tamcUuiy. — b. earumdenT). — c. Début du 3* passag^e de Du — il. Corv
mergina.e de H (Du,D). Cocidiacensis X. — e. redihitiones Du.
châtelain et un yidamc. Ainsi, on trouve à Heinisun vidame et un vicomte
(Luchairc, Manuel des Instii. franc. ^ Paris, 1892, in-8, p. 2S9, n. 3\ Dans
plusieui's cités épiscopales, au contraire, le vidame s'est transformé on
chAtelain ou vicomte plus indépendant (Luchaire, t7)/V/., p. 2S9^. V. aussi
p. 173, n. 4.
1. Cf. Mallh., XXVl, 52. Sur la doctrine, cf. UevAOgclUfiuckJiealency-
clop'âdie fur protestant iache Théologie und Kirche^ t. XI, Leipzij^-, 1902,
in-S. art. Krie.ff, p. 106 sq.
YEN. GL'IBKRTI VlTJfi LIBER 111 167
J)ontem,qui Soordi ^ dicitur,observans, comnieantium pauci-
tâtem aliquotiens aucupabatur^, et cumeos rébus omnibus
spoliasset, ne quando illis contra eum interpellare liceret,
ejeetos in flumine supplumbabat- : hoc quotiens fecerit,
solus Deus novit. Furtorum, latrociniorumque numéros
cum sit referre nuUius, incohibiles, ut sic dicam, corde
nequitias vultu teterrimo pneferebat. Isin offensam incidens
Ingelranni, totum se ad communiam ^ Lauduno contulerat.
A quo ergo nec monacho, necclerico, nec peregrino, immo
nuUi sexui parsum olim fuerat, sic denique se habuit occi-
surus episcopum. Ipse dux et ineentor cum esset hujus
nefarii cœpti, summopere, quem ceteris^ acrius oderat, vesti-
gabat episcopum.
Cum itaque per singula eum vasa disquirerent, iste pro
fronte tonnulae illius, in qua latebat homo, substitit, et
retuso obice sciscitabatur ^ ingeminando quis esset. Cumque
vixeo fustigante gelidajam ora movisset, infert^ : « Capti-
vus, »inquit. Solebat autem episcopus eum Isengrinum irri-
dendo vocare, propter lupinam^ scilicet speciem ; sic enim
aliqui soient appellare lupos •^. Ait ergo scelestus ad pra^su-
lem : « Hiccine est dominus Isengrinus repositus ? » Revul-
susfl^ igitur quamvis peccator, Christus tamen '' Domini,
de vasculo capillis detrahitur, multiplici ictu pertunditur, et
sub divo in claustri clericalis angiportu ^ ante domum Gode-
fridi capellani statuitur. Cumque eis miserabilissime sup-
plicaret, jurejurandoipsis astruere volensse nunquam''' dein-
cepseorum episcopum futurum, infinitas eis pecunias praebi-
turum, de patria recessurum, omnesque contra offîrmatis
a. Fin du 3" passage Du. — b. comuniam D. — c. cœterisD. — d. siscita-
banturB. scisistabantur D. — e. manque D. — /*. Corr. de B (et D;. lum-
pinam X. — g. Renulfus D. — h. Corr. de D. tum B. — L Corr. de D.
angiporto B. — k. numquam I).
1. Aujourd'hui Sort, hameau de la commune de (]réoy-sur-Serre. Le
pont de Sort sur la Serre, situé au sud de Grécy, a été détruit en 1848
(Matton, op. cil.^ p. 265).
2. = Plonger.
3. Isengrin est la personnilication du loup dans la littérature française
du moyen âge (Godefroy, op. cit.^ t. IV, p. 613). Le mot est d'origine ger-
manique : isan = fer, grrt/n = masque (Littré, Dict.^ t. II, p. 159\
168 VKiN. GUIBERTI WTM LIBER III
animis insultarent, unus nomine Bernardus, cognomento
de Brueriis *, elevatobipenni, sacrum, quamvis peccatoris,
verticem truculenter excerebrat ; qui cum laberetur inier
tenentiuin manus, antequam decideret, abaltero sub ocula-
ribus per médium nasi ex trans verso percussus occubuit.
Ibi pessundato et tibias conciderunt et vulnera plurima
indiderunt. At Teudegaudus, videns annulum in digito
quondam pontifîcis, cum facile non posset extorquere, ab
eo digitum mortuo ense praecidit, annulumque corripuit.
Itaque expoliatus ad nudum in angulum ante capellani sui
domum projicitur. Deus meus, quis retexat, quot in jacen-
tem a transeuntibus sunt ludibria jacta verborum, quot
glebarum jactibus, quot saxis, quot est pulveribus corpus
oppressum !
Sed antequam ad alia progrediamur, dicendum quod
quiddam nuper factum ad suuni valde profecit interitum.
Ante duos, nisi fallor, suae mortis dies, conventus est in
média basilica a primoribus cleri sui, quod régi in urbe
nuper constituto eos detulerat, dicens clericos non esse
reverendos, quia pêne omnes ex regia forent servitute pro-
geniti "^ Quod cum ei objectum fuisse t, hoc modo inficians
ait: « Communio sancta,quam exillo pridem altari suscepi
(dexteram enim illo protenderat), veniat mihi ad perniciem,
et sancti Spiritus gladium invoco in animam meam, si hœc
unquam verba régi de vobis dixi. » Quo audito, quidam
valde mirati sunt, et sacramentis astruxerunt, se ex ore
ejus, cum talia régi deferret, audisse. Volubilitas plane
ejus mentis et linguae ipsi parturiit haec exitia.
1. Il y a plusieurs Bruyères dans le département de l'Aisne. Il s'a^çit ici
certainement de Bruyères [-et-Montbérault], commune du canton de Laon.
Une commune y l'ut reconnue par Louis VI en 1129 (Luchaire, Annales,
n" 433, p. 201-202) ; la charte communale fut établie sur le modèle de la
charte de Laon de 1128.
2. Cette défense canonique remonte à la prohibition impériale de l'em-
pereur Valentinien [Novelles^ tit. XIÏ, éd. Ritter, VI, pars. I, p. 127), qui,
pour des raisons budji:étaires, interdisait que l'esclave ou le colon en-
trassent dans le clerjj^é sans la permission du maître La prohibition existe
toujours au xiii" siècle Cf. Philippe de Beaumanoir, Coutumes de Cler-
mont en BeauViiisis^ éd. Salmon, Coll. de textes..., t. 1, Paris, 1900, in-8,
n" 14i8, p. 232.
VEiN. GUIBERTI VIT^ LIBKR III 169
[CAPUT IX]
Interea pars quaedam furentis vulgi ad domum Radulfi
pertendunt, qui episcopi discoforus erat, et de summis fami-
liaribus Gerardi Carisiacensis extiterat, vir exili quidem
forma, sed heroicum habens animum. Is loricatus, galea-
tus, non sine levi armatura eum resistere destinaret, videns
vim nimiam, veritusque subjici ignem, arma projecit,
nudumque se eorum misericordiaein modum crueis exposuit.
Qui, Deo a se remoto, humi prostratuni crudelissime eum*
trueidarunt.
Ipse, antequam carnificium illud de Gerardo in eeclesia
fîeret, hujusmodi visionem vidit. Videbatur sibi in Beata?
Mariae basilica esse, ibique perversos habitudinis homi-
nes convenire, qui peregrinos ludos illic statuèrent, et
quibusdam circumsedentibus spectaeula nova darent. Sub
qua propositione, de domo Guidonis thesaurarii, quœ juxta
eeclesiam erat^, alii homines exibant, poeula déférentes,
in quibus tanti fœtoris continebatur potus, ut intolerabilis
sentientibus esset, qui et per circumsedentium ordinem
ferebatur : quod luce clarius est. Qua m horrendus enim ibi
emieuerit dœmonum quamque invisus ludus, quis putor
enormis sceleris ubique locorum de eadem domo manarit,
in promptu et modo est. Nam plebs furibunda domui illi
primum focos * injecit, de ea in eeclesiam prosiluit, et demum
palatium episcopale corripuit '^ Vidit et aliud praenuncium
status sui futuri. Nuneiari sibi in visione videbat ab
armigero suo, et dici : « Domine, equus tuus in anteriori
parte multae et insoUtî!? vastitatis est, et in posterioribus
tantflB exilitatis, ut par nusquam viderim. » Optimœ enim
a. manque B (et D). — b. ficos B (et D). focum Ap. 1.
1. Ce détail estdéjà donné au 1. m, c. v.
2. Allusion à ce qui suit immédiatement.
170 YEN. GUIRERTl VITJC LIRER 111
opulentiœ plurimique precii ante fuerat. Quœejus ubertas
ad taiïi profligatae mortis devenit tenuitatem : equus
namque gloriam sœculi signât.
Igitur ex oujusquam maxime peccato contigerat, ut
gloriosissima ecclesia miserabilibus addiceretur excidiis. Ex
domo scilicet thesaurarii ^, qui et symoniace archidiaconus
erat, in ecclesiam proserpere visus est ignis. Quae cum pro
praîsentis gloria solemnitatis palliis * atque tapetibus nobilis-
sime foret circumornata , urgente igné pauca ex palliis ^\
furto abrepta potius quam focis tacta creduntur ; tapetia
autem aliqua, quia facile funes a trocleis ^ deniitti a paueis
non poterant, suceubuere caloribus ; tabula} altaris aureae
et sanetorum feretra erepta cum ipsa prominenti eorum,
quam sic vocitant, repa * ; caîtera in gyro incendiis puto
correpta. Sub ea enim quidam cum se reclusisset de nobi-
lioribus clericis, inde progredi non praîsumens, ne turbas
errantes incideret, cum ignem circa se stridere ^ sensisset,
ad catliedram episcopalem currit, superpositam vitream
capitalem pede impulsam pertudit, sicque desiliit. Crucifîxi
Domini imago decentissime obaurata gemmisque distincta,
cum vase saphyretico propedibus imaginis illius'^ appenso,
in terram fusa delabitur, nec sine plurima jactura recipitur.
Cum igitur cremaretur ecclesia atque palatium, dictu mira-
bile, mysticumque Dei judicium ! ticio^ utrum nescio an
carbo ad monasterium virginum ^ convolavit, et Sancti
Joannis ecclesiam '* succendens, Beataî etiam Mariai, quie
Profunda dicitur '\ Sanctique Pétri ^ in cineres convertit.
a. Gorr. de D. thesanrii B. — b. Corr. deD. paliis H. — c. ridere D. — d.
illius imacfinis D. — e. titio D.
1. = Poulies. Orthojçraphc exacte : trochleis.
2. = Couvercle de châsse, ci7)ori«m (Ducange, t. VII, p. 705; Dachery,
Notœ, p. 653).
3. Il s'agit du couvent Saint-Jean.
4. V. p. 145, n. 1.
5. L'abbaye bénédictine de Notre-Dame-la-Pro fonde date, comme celle
de Saint-Jean, du vu" siècle (A. Matton, op. cil., p. 151. 11 n'existe pas de
notice sur cette abbaye dans la Gallia Christiania).
6. Église de Saint-Pierre-au-Marché, fondée en 545 (A. Matlon, op. cit.^
p. 150).
VEN. GUIBERTI VITiE LIBKR III 171
At procerum conjuges qualiter sub tanto negotio se ege-
rint, referre non piget. Vicedomini Adonis uxor, videns ad
partes episcopi maritum orta seditione coneedere, opinata
instantem mortem, eœpit veniam ab eo, si quae contra eum
commisisset, petere; et, se diutissime cum ejulatibus cons-
tringentibus'**, et oscula extrema libantibus*, cum illa diceret :
« Cur me sub gladiis urbicorum derelinquis ? » ille, appre-
hensa mulieris dextra, lanceam manu tenens, cum dispen-
satori prœcepisset clypeum post se ferre (erat autem de
primordiis proditorum), ipse non solum post eum clypeum
non tulit, sed, eum dure verbo reverberans, a tergo eum
impegit: jam ergo eum, cujus servus erat, non norat, cui
çerte inter prandendum pauio ante servierat. Per médias
itaque turmas defensa uxore, intra domum tandem cujusdam
portarii episcopi eam occuluit. Quîb cum vidisset assaltus ^
et subjectos a?dibus ignés, in fugam, quocunque ducebat
fortuna, convertitur. Quœ, cum burgenses aliquot fœminas
offendisset, rapta ab eis, pugnisque pulsata, et preciosis
quas habebat vestibus spoliata, vix ad Sanctum potuit,
sumpta sanctimonialis veste, pervenire Vincentium.
At consobrina mea, discedente marito, contempta supel-
lectili domus, solam sibi iacernam retinens, murum, quo
suum viridiarium ^ cingebatur, virili alacritate conscendit,
saltuque exinde desiliit. Inde in paupercula? cujusdam
recepta tugurium, cum grassantes post modicum sensisset
flammas, prorupit ad ostium,quod anus extra obseraverat,
et, lapide fracta sera, a quadam sanctimoniali, cognata sua,
impetrato habitu et vélo se contegens, et inter monachas
fovendam se credens, cum, incendia inibi * fervere conspi-
ciens, retorsisset gradum, in domum quandam remotiorem
se contulit, donec postridie a parentibus quaesita comparuit,
et tune dolorem, quem super metu mortis habuerat, in rabi-
diorem super marito muta vit.
a. constr ingénie a B (etD). — b. lîbanles B (et D). — c.assultus D. — d.
viridarium D.
1. L'abbaye de Saint -Jean.
172 VEN. GUIBERTI VITJC LIBKR 111
Aliae quaedam, uxor silicet et fîliœ Guinimari castellani
cum pluribus, locis se humilibus abdiderunt.
Galterius autem archidiaconus cum episcopo positus, cum
obsideri vidisset aulam, quia semper oleum camino se
addidisse cognoverat, per fenestram domus exiliens, in
viridiarium® pontificis, etamuro, quo ambiebatur, in vineas
per avia vadens capite adoperto, castello Montis acuti ^ se
condidit. Burgenses vero, cum minime ab eis reperiretur,
cloacas eum sui timoré fovere ridebant.
Uxorquoque Rogerii, Montis acuti domini, Armengardis
nomine, cum esset die eodem in urbe (erat enim maritus
ejus castellanus abbatiœ'^ post Gerardum), ipsa cum uxore
Radulfi^ discofori, monacharum, nisi fallor, tegmine sumpto ,
per convallem Bibracinam ^, ad Sanctum contendit Vincen-
tium. Filius autem praîdicti Radulfi sex circiter annorum,
cum a quodam sub birro ^ liberationis causa ferretur, para-
situs^ autem aliquis^ ei obviam factus quid sub cappa por-
taret aspexit, et inter ejusbrachia illico jugulavit.
a. viridarium D. — b. Radulphi D. — c. Corr. de D. siibirro B. — d.pari-
sitiis D. — e. Lecture de D. as avec i interlinéaire B.
1. Montaigu, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, cant.de Sissonne. — Thibaud,
comte de Chartes, y avait construit une forteresse au milieu du x' siècle
(Lauer, Le règne de Louis IV d'Outremer, Bibl. de l'École des Hautes-
Etudes, Paris, 1900, in-8, p. 188 et n. 1). Ce château avait passé à la famille
de Roucy. Comme dot d'une de ses femmes dont on ne connaît pas le nom
(DuPlessis, op. cit., p. 27 des notes), Thomas de Marie l'occupa un certain
temps. Suger nous fait connaître une expédition conduite par Enguerrand
de Coucy et Ebles de Roucy contre le château de Montaigu et dissipée par
le prince Louis {Vie de Louis V/, éd. Molinier, Coll. de textes..., Paris,
1887, in-8, p. 15-17); cette expédition paraîtse placer vers 1104 (Du Plessis,
op. cit.^ p. 42-44 des notes). On ne sait pas comment le château de Mon-
taigu passa à Roger de Montaigu, dont, à tort, les auteurs de VArt de
vérifier les dates (t. II, p. 716), font le beau-père de Thomas de Marie.
Ce Roger figure comme témoin dans une charte de Barthélémy de Vir
(Du Plessis, op. cit.^ P. J., n*> 14, p. 136).
2. L'abbaye de Saint-Jean de Laon, dont Gérard de Quierzy avait
d'abord été avoué.
3. Convallis Bibracina désigne certainement l'espace compris entre le
quartier épiscopal et l'abbaye de Saint- Vincent, qui occupaient les deux
extrémités de l'espèce de croissant formé par le plateau de Laon (cf.
A. Matton, op. cit., p. 149). Bibracina est en rapport avec Bibrax, localité
nommée par Jules César (De bello qall.., I. n, c, vi). On sait toutes les
discussions auxquelles a donné lieu l'identification de Bibracte.
VEN. GUlliERTl WTM LllJER lll 173
Per vineas itaque inter duo brachia montis positas *, die
illaet nocteiter fugientium, et clericorum et mulierum, fuit.
Vir plane muliebrem nofi verebatur habitum, nec mulier
virilem. Tantus etiam incendiorum altrinsecus positorum
motus fuerat, has in partes flabris flammas torquentibus,
ut monachi sua omnia vererentur ineendi. Metus vero iis,
qui isto confugerant, tantus erat, acsieorum cervicibus gladii
imminerent. Félix Guido archidiaconus atque thesaurarius,
qui isti negotio defuit ! Ad Sanctarn enim Maria m Versilia-
censem ^ oratum ante Pascha processerat ; de ejus potissi-
mum absentia carnifices querebantur.
Oecisis igitur sic episcopo procerumque prinioribus, ad
reliquorum qui supererant domos obsidentes intendunt.
Domum ^ ergo Guillelmi, filii Haduini -^ qui non eonsenserat
civibus in morte Gerardi, sed cum ipso occidendo ad
ecclesiam oraturus mane perrexerat, tota nocte pervadunt.
Cumque illi hinc ignibus, illinc asciculis, securibus atque
contis maetato pariete institissent, et illi qui intus erant
mordaeissime restitissent, ad deditionem postremo coactus,
miro Dei judicio, cum hune caeteris ^ plus odiissent ^, salvum
ac ineolumen compedibus injecerunt. Gastellani ^ itidem
fîlio féeerunt.
Erat autem in domo Guillelmi^ quidam adolescens, dictus
et ipse Guillelmus ''y episcopi cubicularius, qui plurimum
titulum in illa defensione eommeruit. Is, domo capta, ab
ea parte burgensium, quaî domum consederat, est conven-
3. demum'R {et D). — b. cqlerisD. — c. odissentD. — d. Gorr. de D. Guîl-
lemi B. — e. Gorr. de D. Guillemus B.
1. La physionomie actuelle de Laon correspond parfaitement à Tindica-
tion brève, mais précise de Guibert.
2. Il ne s'agit pas de Tabbaye de Vézelay, dédiée en llOi par Pascal II,
et consacrée à Sainte-Madeleine (Dachery, Nolpe, p. 653 sq.), mais de
Versigny, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, cant. de La Fère (Guizot, Coll.^
t. X, p. 57).
3. Il n'est pas question de ce personnage dans le c. v. du I. 111.
4. Ge mot désigne certainement l'habitant d'une maison fortifiée, comme
il en existait dans beaucoup de villes du Nord. Et l'on peut même se
demander si Guimar était bien réellement le châtelain de Gaudri, et s'il
n'était pas simplement un noble comme le personnage dont il est ici ques-
tion (cf. c. VIII. p. 165).
174 VEN. GUIBKRTI VlTi!^: LIBER III
tus, utrum sciret an occisus esset episcopus, necne ; ille se
ignorare respondit : alii enim erant, qui episcopum occi-
derant, alii qui aedes expugnaverant. Gumque circumeundo
cadaver episcopi reperissent, rogitant juvenem, utrum
jacens corpus si ejus foret ex aliquo signo convinceret. Ita
autem vertex et ora fuerant ex multa concisione mu ta ta,
ut discerni non posset. At ille: « Recordor, dum adviveret,
ait, dum ^ de re militari, quam malo suo plurimum affec-
tabat, crebrius loqueretur, quia in simulachro pugnœ dum
militem quendam * equo vectus ludendo impeteret, ab eodem
équité conto percussus, subjectam eollo illud quod vocant
eanolam * fregerit ». Et disquirentes nodum cicatricis
inveniunt.
Abbas autem Sancti Vineentii Adalbero -, cum audisset
episcopum interemptum^ velletque illo ire, aperta ei fronte
illico dicitur, quod si insanienti se turban insereret, pari
mox internecioni succuraberet. Asserunt certe qui illi nego-
tio interfuerunt ita diem diei sequenti tune continuatum,
ut nuUa noctis occumbitum ^ opacitatis signa pnetenderint.
Quibuscumobicerem^ claritatem ignium hoc fecisse, sacra-
mentis astruebant, quod et verum erat, ignés interdiu
obrutos consumptosque fuisse. Ignis autem in monasterio
virginum^ ita prfcvaluit, ut qua'dam de corporibus saneto-
rum exureret.
[CAPUT X]
In crastino igitur, quoniam nemo erat pêne, qui jacens
episcopi cadaver sine jactu aut probro seu maledicto pnrte-
teriret, de sepultura vero nulluscogitaret, magister Ansel-
lus^, qui hesterno, cum seditio œstuaret, omnino se abdi-
a. et D. — b. quemdam'D. — c. occubitum D. — d. ohjicerem D. — e.
Anselmus D.
1. = Trachée-artère.
2. V. p. 139, n. 3.
3. Abbaye de Saint-Jean de Laon.
YEN. (iLIHERTl VlTJfi LIBER lU 175
derat, ad tragediaî hujus autores " precem fudit, ut homi-
nem, vel quia episcopi nomen et insigne habuerat, sinerent
quoque humari. Vix annuunt. Quia ergo nudus ad terram^
canina quadam vilitate, a vespertinis feria^ quintse horis
tertiam crastini diei horam usque jacuerat, jubetur tandem
a magistro levari, et sabano^^ superjeeto ad Sanctum Vin-
centium deportari. Diei non potest quot minîs, quot convi-
eiis euratores funeris urgebantur, quot mortuus ipse male-
dicis illapidabatur^ sermonibus^. Delatus ad ecclesiam^ nihil
prorsus officii/", non dicoquod episcopo, sed quod christiano
competeret in exequiis habuit. Terra receptui ejus semica-
vata, corpus est intro brevi tabula sic coiiipressum, ut pec-
tus et venter prope usque ad crepitum premeretur, et cum
malos pollinctores, ut dixi, haberet, ad hœc certe adhuc
a praesentibus arguebantur, ut miserrimum corpus quo
possent nequius attrectarent. Ea die in eadem ecclesia a
monachis nihil divinum actum est. Sed quld dico ea die !
a. auctores X>- — b. terrœ D. — c. salbano B (et D). — d. illapidatur D.
~ e. sermonibus illapidaturU — f. Corr. de D. officia B.
1. Ce mot, d'origine jçrecqiic, désigne un lingre, ici un suaire.
2. Dachery a copie Tépitaphe de Gaudri dont le tombeau se trouvait
devant l'autel de saint Benoit (Nolœ, p. 658) :
Fructus amorque gregis, atriusque niodestia legis
Vivere dum licuit iste Waldricus fuit.
Praesul prudentis super al ta negotia mentis.
Ecclcsiœ clypeus sit suus inde Deus.
... vix terra recepit
... paslorem jugulavit ovis.
La GaUia, Christiana (t. IX, col. 528) donne une autre épitaphe, sans indi-
cation de source :
Proditione jaces vulgi, Gualdrice...
Pastor honcslatis, fructus amorque gregis.
Pastorem jugulavit ovis...
...Vix tibi terra datur.
Vincenti martyr...
Tu quoque qui transis, quaeso, mémento patris.
Quemque... quod vox...
Ecclesiie pnusul
Dès une époque ancienne, l'abbaye de Saint-Vincent paraît avoir joui
du privilège de servir de sépulture aux évéques de Laon {H. F., t. IX,
p. 56H).
176 YEN. GUIBERTI VITJS LIBER III
immo peraliquot dies, cum, de ad se fugientium salutetre-
pidi, de sua ipsorum etiam morte timerent.
Nec mora Guinimarum castellanum, quod dici dolor est,
uxor ejus et filiae, nobile valde genus, ipsœ solse impin-
gentes et trahentes in biroto advexerunt, postquam Rai-
nerius, sumpta alicubi posteriore parte carri, ^ inter duas
rotas super axem positus ^, superiore parte coxarura
adhuc stridente ex ignibus, a quodam suo rustico et
quadam nobili juveneula, consanguinea sua, miserabili et
ipse modo adducitur. Super his duobus sermo bonus, ut
dieitur in libro Regum, inventus *, ut omnes qui bene sen-
tirent, eorum mortibus Gondolèrent ; nec uspiam mali erant,
excepta societate interfectorum Gerardi : unde et niulto
compassibilius suo episcopo sunt sepulti. Reliquiae autem
Adonis vicedomini post plures hujus seditionis et incendii
dies parvissimae repertae, et in panno angustissimo cons-
trictte, usque addiem, q^oRadulfus^, Rhemensis ^archiepis-
copus -, Laudunum venit ecclesiam reconciliaturus, sunt
servatfe. Qui veniens ad Sanctum Vincentium, solemnes
tune primum pro episcopo et suis complicibus egit missas,
cum multi a mortibus eorum praeterfluxissent dies. Radul-
fus ^ autem dapifer eadem qua et alli die, ab anu matre
cum parvulo filio delà tus, quoquo modo est sepultus, et
filius super patris pectus positus.
Venerabilis autem et sapiens archiepiscopus, cumquaedam
defunctorum corpora in melius transtulisset, omnibus
tamen cum maximo affinium ac parentum dolore divina
a. cum D. — b. D ajoute esset rendu nécessaire par la leçon précédente
cum. — c. Radulphus D. — d. Remensis D.
1. Cf. Lih. III Regum, XIV, 13 : «... quia inventus est super eo sermo
bonus a Domino Deo Israël... »
2. Raoul le Vert, trésorier de la cathédrale de Reims, élu par les cha-
noines contre le candidat royal Gervais, qu'une partie du chapitre intro-
nisa. Raoul le Vert, confirmé par Pascal II, fut définitivement reconnu
en 1108. Quant à son concurrent Gervais, il finit par abandonner même
l'état ecclésiastique ; il devint comte de Rethel et épousa la fille du pcr-
sonnag^e dont parle Guibert, Elisabeth, fille du comte Godefroi du Naniur
et de Sybille de Porcien. Raoul le Vert est mort en 112* (Gall. Christ.^
t. IX, col. 80-82).
VEN. GLIBERTI VlTiE LIMER 111 177
officia impendisset, inter missas sermonem habuit de execra-
bilibus communiisillis, in quibus contra jus et fas violenter
servi a dominorum jure se subtrahunt. « Servi, inquit apos-
tolus, subditi estote in omni timoré dominis K » Et ne servi
causentur duritiam vel avaritiam dominorum, adhuc au-
diant : « Et non tantum bonis et modestis, sed et discolis -. »
Plane in autenticis^ canonibus damnantur anathemate, qui
servos dominis religionis causa docuerint inobedire, aut
quovis subterfugere^, nedum resistere -K Undeet illud argu-
mento est, quod neque ad clerum, neque ad sacros ordi-
nes, non ad monachatum quispiam recipitur, nisi qui
exors a servitio habeatur '* ; receptus autem, neutiquam
contra exigentes dominos teneatur. De qua re etiam mul-
totiens in regia curia , sœpius '^ alias in diversis conventibus
disputa vit. Hœc per prœoccupationem diximus, jam nunc
rétrograde ad ordinem redeamus.
fCAPUï XI]
Perpensa ^ igitur scelestissimi cives perpetrati quantitate
facinoris, magno extabuere metu, regium pertimescentes ju-
dicium ; undequi medicinamqmereredebuerunt, suo vulnus
vulneri addiderunt. Thomam'» enim Codiciacensis^, ut dici-
a. authenticis D. — b. Gorr. de D. supterfugere B. — c. Début du 7"
passage de Du. — d. Codiciasensis Du, D.
1. I Pétri Epist.^ II, 18 : «Servi subditi estote in omni timoré dominis,
non tantum bonis et modestis sed etiam dysçolis. »
2. Ibidem.
3. En particulier au concile de Ganjçra, vers 321 (Wetzeret Weltc, A'tr-
chenlexikojij t. V, col. 92-93; Hefele, Conciliengesch., t. ï, p. 777 sq.),
can. 3 (Mansi, Ampl. Coll., t. II, col. 1102).
4. V. p. 168, n. 2.
5. GuiDcrt peut faire ici allusion au jugement très intéressant rendu par
révêque de Soissons, Lisiard, en 1118, touchant l'élévation à la cléricature
de serfs du roi (Luchaire, Annales^ n" 2i0, p. 116-117).
6. Thomas de Marie, fils d'Ade de Roucy et d'Enguerrand de Coucy,
« qui dicebatur pater, » ajoute 3uger (éd. Molinier, p. 15), en faisant allu-
sion aux mésaventures conjugales d'Enguerrand, qui semble en elTet avoir
abdiqué tous ses devoirs de père dans la suite, puisque, comme Guibcrt
Ven. Guiberti vila. 12
178 VKN. GUIBERTI VITiE LIBER III
tur, Ingelranni^ filium, cui erat castellum Marna *, praesi-
dium ad sui contra regios impetus- defensionem accersire
disponunt. Is ab ineunte adolescentia prœdas de pauperi-
bus et Hierosolimitanis'^ peregrinis faciens, et incestuosis
matrimoniis coalescens, ad innumerabilium^ hominum exi-
tiunipluriniam visusest attigisse potentiam. Gujus crudeli-
tas nostris est in tantum saeculis^ inaudita, ut aliqui, qui
etiam crudeles putantur, mitiores videantur in nece pecu-
dum, quam iste in hominum 2. Nam non modo eos gladio
simpliciter et pro certo, ut fîeri solet, reatu interimit, sed
horrendis exearnificando suppliciis. Cum enim captos ad
a. manque B (Du, D). — b. Ilierosolymitanis Du, D. — c. innumerabilem
Du. — d. seculis Du, D.
nous l'apprend, il fit une guerre déclarée à Thomas et le déshérita (c. xiv).
La terre de Marie, qui a donné son nom à Thomas, lui venait de sa mère
(Su|?er, loc. cit.). Il paraît avoir été en Terre-Sainte et commença ses
déprédations en Picardie vers 1101 {Art de vérifier les dates, t. II, p. 716).
On a déjà vu Texpédition entreprise contre lui en 1104 (1. III, c.xi); Gui-
bert nous donne ensuite sur lui un certain nombre de renseignements jus-
qu'au chapitre xvi de ce livre. Mais il ne nous renseigne pas sur les
événements concernant Thomas après les événements d'Amiens (I. III,
c. xv). On sait qu'il devint sire de Goucy et de Boves et comte d'Amiens
en 1116. Suger nous apprend que, en 1128 ou en 1130, Louis VI parvint à
détruire sa malfaisante puissance (op. cit.^ p. 114-117). Il mourut l'une de
ces deux aimées [Art de vérifier les dates, t. II, p. 717), et fut enterré sous la
tour de l'église de Nogcnt, jusqu'au jour où son arrière-petit-fils, Enguer-
rand 111, opéra, en 1219, sa translation dans le chœur de la nouvelle église
bâtie par Hobert II (Du Plessis, op. cit., p. 45, et P. J.,n*' 35). La plupart des
textes concernant Thomas de Marie sont donnés par Duchesne, op. cit.,
P. J.,1. IV, p. 332-334. — Il aeu plusieurs femmes : Ide, fille de Baudouin II de
Hainaut, dont il lui naquit deux filles ; une seconde, dont le nom est
inconnu, et qui lui apporta en dot le château de Montaigu (v. p. 172, n. 1);
Mélisende, fille du sire de Crécyet de Nouvion, morte vers 1147, et dont il
eut deux iils : Enguerrand de Boves et Robert d'Amiens, et une fille. — La
Morlière, cité par J. Moreau {Aotice sur les sires de Coucy, p. 134), dit, à
propos des reproches formulés contre Thomas de Marie : « Ces anciens abbez,
nommément ce Guibert, ne piquent moins dangereusement par la langue
que les scorpions par la queue. » Sans doute, on peut constater un certain
respect de Thomas justement pour l'église de Nogent, à qui il accorda une
sorte de diplôme d'immunité (Dachery, Notée, p. 656 ; Du Plessis, op. cit.,
P. J., n° XVI, p. 137) ; mais il a volé les biens des églises comme les biens
des particuliers, ainsi qu'en témoignent les restitutions consenties à sa
mort par sa veuve Mélisende (Poupardin, op. cit., xï°* XXI et XXII, p. 38 et
40. M. Poupardin ne signale pas les éditions de ces deux chartes par
Durhesne, op. cit., P.-J., 1. VI, p. 335-336), et c'est à juste titre que Suger
le flagelle de ces mots : « Homo perditissimus Deo et hominibus infestas »
{op. cit., p. 15). 11 avait néanmoins pris part à la première croisade et
s'était signalé aux sièges de Nicée et de Jérusalem.
1. Marie, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton.
2. ( juibert écrit avant la mort de Thomas, comme en témoigne ce passage.
^
VEN. GUIBERTI VlTiS LIBER lll 171)
redemptionem quoslibet cogeret, hos testiculis appendebat
propria aliquotiens manu, quibus sa^pe corporea mole abrup-
tis, eruptio pariter vitalium non tardabat ; alteri suspenso
per poUices aut peripsapudenda, saxo etiam superposito
humeros comprimebat, et ipse subter obambulans •', eum
quod habere non poterant ^ al) eis extorquere nonposset, fusti-
bus super eorum corpora tamdiu^ bachabatur^^, donec ei pla-
centia sponderent, aut in pœnis morerentur. Diei ab ullo
non potest, quot in ejus carceribus famé, tabo, crueiatibus,
et in ejus vineulis expirarunt^. Certe ante hos duos annos,
cum in Montem Suessonicum * contra quosdam rusticos
opem cuidam laturus abisset, très ex illis in quadam se
oeculuere ^ cavea ; eumque ad ora spelei cum lancea deve-
nisset, unius ex eis ori telum appodians sic impegit, ut
interaneis terebratis per podicem ferrum lanceur reddere-
tur. Quid prosequor infinita ? Per ipsum duo inibi residui
, periere. Quidam etiam de captivis saucius proficisci non
poterat. Interrogat hominem, cur non céleri gradu grade-
returfl^. Ille se non posse ^espondit'^ « Sta, inquit, ego
faciam, ut œgre properes » , equoque desiliens, gladio ei
utrumque succidit pedem, unde et mortuus est. Frustra
contexam hujusmodi pestes, cum alias nos maneat^ non
minor occasio referendi. Ad rem veniam.
Ipse Gerardi interfectores diu sub excommunicatione
retinuit, diu fovit, neminem non sceleratissimum coluit,
cui illud Salustianum ^ potius quam Catilinfe congruit,
quia gratis malus atque crudelis erat. Ad hune ergo pro
cumule malorum dirigentes, et, ut ad se veniret seque con-
a. ambulansiyu. — b. paierai Du, D. — c. tandiu Du. — d. bacchahatur
D. — e. expiraverunt Du. — f. Gorr. de D. oculuere H. — g. gradiretur
Du. — h. respondit se non posse D. — i. Lacune, ou corriger nos en
nabis .
1. Aujourd'hui lieu-dit de la commune de Serches, canton de Bi-aine,
arr. de Soissons, dép. de l'Aisne. Le Mont de Soissons relevant de la sei-
gneurie de Pierrefonds, c'est sans doute au comte de Soissons que Thomas
de Marie portait aide.
2. Guibert fait ici allusion au c. xv du De Catilinœ conjiiratione (éd.
K. Dietsch (Teubner), p. 7-8).
180 VEN. GL'lBERTl VITiS LIBER III
tra regem tueretur, orantes, tandem venientem in urbe
recipiunt. Gum ille, auditis eorum precibus, consuluisset
suos, quid sibi facto opus esset, responderunt unanimes in
tanta retentione urbis suas sibi contra regem non sufficere
vires. Quod oraculum insanis hominibus, quandiu^ in sua
ipsorum urbe erat, propalare non ausus, dixit eis ut egre-
derentur in campum, inibi retecturus consilium ; quibus
ferme milliario ab urbe digressis infert : « Givitas haec cum
caput regni sit^', non potest contra regem a me teneri.
Quod si regia arma veremini, in terram meam me sequen-
tes, me patrono et amico utimini. » Quo dictu consterna-
tissimos reddidit. Mox ergo metu perpétra ti facinoris ameu-
tes, et regem suis cervicibus imminere putantes, innumera-
bile cum eo vulgus aufugiunt. Et Teudegaldus ille peremp-
tor episcopi, qui lacunariaetfornices ecclesiœ beati Vincen-
tii, claustralesque recessus, fugitivos quos occideret quae-
rendo, exerLo gladio rimabatur, qui, episcopalera annulum
digito prœferens, se prœsulem testabatur, is cum suis com-
plicibus non ausus urbem repetere, Thomam pêne vacuus -
sequebatur. Thomas autem Guillelmum^, lilium Haduini, et
alios captos liberarat in urbe ; is enim expers Gerardi pro-
ditionis extiterat. At fama, pegasea celeritate transfusa,
vicinorum rurum homines ac oppidanos exsuscitat, vacuam
habitatoribus fereiis urbem. Tune quique pagenses ad soli-
tariam proruunt civitatem, domosque plenas, nemine
defensante, pra^occupant ; cives plane cum essent opulenti,
habitu se pauperes ostendebant : oculos enim procerum
adversum se irritare nolebant^.
Eo ^ tempore illa illegitima Ingelranni praedicti et inces-
a. quâdin D. — b. manque B. — c. Corr. de Du, D. Guillemum B. —
d. Fin du 1' passage de Du. — e. Début du 4° passage de Du.
1. C'est eu effet autour de Laon que se déroulèrent les luttes qui se
sont engagées sous les derniers Carolingiens. Thomas de Marie apprécie ici
fort exactement la situation politique et stratégique de Laon, à un moment
où Paris n'est pas encore la capitale du royaume de France. Cf. aussi
le c. XIV, siib fine.
2. Dans le sens de seul.
VEN. GUIBERTI YITM LIBER Ul ISl
tuosa uxor, cum jam sub specie continentiœ pro senio et
corporis mole aspernaretur Ingelrannum, veteri tamen
amasiorjim usu carere non poterat. Unde et juvenem ido-
neum cum amaret, et eam Ingelrannus ab ejus omnino
confabulatione arceret, tantis repente hominem lenoeiniis
dementavit, ut eum ad se accersiret, in domo sua statueret,
^filiam suam parvulam ^ ad palliandos amores nefarios pac-
tis sponsalibus daret, defensoremque ternr» smv contra
Thomam, quem irremediabiliter ipse, qui dicebatur pater,
oderat, et quem prorsus exhaeredare ^ volebat, faceret. Iste
cum ea tempestate Codiciaci esset, et hostem se Thomœ
futurum omnibus modis declararet, census ^ tamen deesset
unde tanta praesumeret, accidit ei hujus fortunœ successus.
Audientes autem Ingelrannus et Guido (sic enim vocaba-
tur) Thomam ab urbe digressum populumque secutum,
Laudunum adeunt, sine hominibus domos omni ubertate
refertas inveniunt. Quorum tanta copia fuit, ut, si caute ab
iis qui prœerant custodiretur, ne prodige a parasitis ac
furibus detraheretur, frustra adversus prœdictum juvenem
exterminandum niteretur, neque ipse ullam in vita sua ino-
piam pateretur^. Quis enim dicat, aut dicens fidem faciat,
quid pecuniarum, quid vestium, quid in omni specie victua-
lium ibi sit repertum ? Cum enim rustica manus et subur-
bani, quin etiam Montiacutani et Petripontenses ^, Ferani ^
quoque hue venerint, antequam Codiciacenses'^, mirum dictu
est ! quid priores invenerint, quid tulerint, cum nostri
recentiores cum^tardius advenissent, munda omnia et quasi
illibata se reperisse jactaverint ? Sed quid pensi ac mode-
rati apud helluones et scurras ? Vinum et triticum quasi
repertitium non habebat precium^^, et cum taies non habe-
a. et Du. — b. exheredare Du. — c. Fin du 4* passajçc de Du. — d. Codin-
censes D. — e. manque D. —f. pretium D.
1. Nous ne savons rien que ce que dit ici Guibert sur cette fille d'En-
guerrand.
2. = Fonds en argent.
3. Pierrepont, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, cant. de Marie.
4. La Fère, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton.
182 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III
rent vectigalia ibidem, libidine dilapidabantur horrenda.
Cœpit ergo inter eos ex proventu rapinarum oboriri con-
tentio, et a quibusque quaelibet rapta minoribus ad poten-
tiorum jura transibant^; duobuscerte, si tertius obviaret,
spoliabatur. Erat itaque miserrimus urbis status : hi
qui ab urbe profugerant, domos elericorum et procerura
quos oderant, diripuerant atque incenderant ; at modo
residui proceres profugarum usque ad confos, seras * et
pessulos omni substantia atque utensilibus addemnabant.
Non ergo ne monachus quidem ullus tuto poterat ingredi
urbem vel egredi, quin aut equo privaretur, aut propriis
induviis nudaretur. Ad Sanctum Vincentium sontes inson-
tesque cum peeulio multo coierant. Quid, Domine Deus,
gladiorum exertum est super monachos, non tam census
quam personas volentes M Ibi Guillelmus^, Haduini filius,
immemor sibi a Dec liberationis indultœ, quendam ^ suum
compatrem, cui mox spoponderat immunitatem membro-
rum et vitae, et ad se ex fide collegerat, teneri a suis^
Guinimari et Raineri procerum, qui caesi erant, et damnari
permisit. A fîlio enim praefati castellani ad equi eaudam
pedibus alligatus, brevique tractu cerebrum cum fudisset,
furcis illatus est. Vocabatur autem is Robertus cogno-
mento Manducans, vir dives et probus. At dispensator
vicedomini, de quo supra diximus^, qui vocabatur, ni
fallor, Ebrardus, qui cum quo, die ipso, comederat, servus
dominum perdideràt, evectus est in sublime. His generibus
mortium et alii sunt exacti. Inextricabile est quœ in ever-
sorum vel ineversorum f punitione geri ubique contigerit
explicare. Sciendum autem, quia, die postero necis factœ,
Thomas venit in urbem, hoc est feria sexta, sabbatoque
a. transihatB (et D). — b. confosceras D. Cf. Du Gange, Gloss., 111,595'
col. 1, proposant la correction à Dachery, gonfos^ seras. — c. Corr. de
D. Guillemiis B. — d. quemdam D. — e. Lacune. D propose servis. —{•
inversorum D.
1. Anacoluthe. Guibert veut dire qu'on a souvent menacé les moines
tant par haine de leurs personnes, que par désir de leurs biens.
2. Cf. p. 166 et 171.
M
VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER UI 183
recesserit, et in ipsa dominica tanti facinoris niox Deus
pœnasincusserit. Facta* sunt haec anno incarnationis Doini-
nicae millesinio centesimo duodecimo, feria sexta paschali,
tertio calendas maii * .
Nimirum ipse episcopus infinitie levitatis erat, ut etiam,
si quae inepta ac secularia cogitaret, facillime lingua absol-
veret. Certe vidi illam meam quam pra3libavi consobrinam,
cum nuper in urbe nupta, quo pudoratius poterat, se haberet,
ille etiam, me audiente, eam lacerare^, merdosamatque rusti-
cam appellare^, quia se ab exterorum colloquiis ac visibus
absentabat, quia^ se eimore caeterarum nullatenus ingerebat.
Plane et librum quendam^ de Hierosolymitana expeditione
conscripseram^, quod cum videre gestisset, eique illatus
fuisset, tantopere exosum habuit, quoniam domini mei
Suessorum episcopi Lisiardi*^ nomine proeinium/" operis
insignitum vidit'*, ut deinceps nequaquam légère dignare-
tur, cum caetera opuscula mea, etsi^^ ultra omnem valen-
tiam meam, appretiaretur. Et cum effîcax videretur in ela-
borandis opibus, totum subito expendebat in causis inuti-
libus. Sed mala ista cum hujus temporibus praematurue-
runt.
Sciendum est, quia non solum in isto, sed ex aliorum,
a. b* passade de Du. — b. manque D. — c. appellavil D. — d. ac I). —
c. quemdam D. — /*. proœmium D. — g. et se B (et D'. Correclion proposi'^e
par Guizot, Coll., t. A, p. 70, n. 1.
1. La date donnée par (îuibert n'est pas exacte, puisque la feria VI
tombe le 26 avril et qu il est ici question du 29. Les obituaires mêmes de lu
cathédrale de Laon ne présentent pas la même date, celui de la Hibl. nat.,
lat. 9226, f''34 v*», donnant le 6 des kalendes de mai = 26 avril, celui de Laon,
le 7 =: 25 avril (cf. p. 23;')). Deux sources postérieures donnent enfin des
indications ditTérentes : le chanoine anonyme de Laon, le 8 = 24 avril
(Dachery, Notœ, p. 659) ; Herman de Laon, Minicnla S. Mariœ Landii-
nensis^ f, 1, le cinquième jour de la semaine pascale = 25 avril, c'est-à-
dire le jeudi de Pâques de Vannée 1 112 (cf. Hist. lilt., t. X, p. i49).
2. Ce passajçe sert en partie à fixer la date de composition des Gesta
Dei per Francos (v. l'Introduction, p. xxi).
3 Lisiard de Oépy, prévôt de la cathédrale de Soissons, devint évêque
de cette ville en 1108, et mourut le 18 octobre 1126 {GalL Christ., t. IX,
col. 355-357).
4. Dédicace des Gesta Dei per Francos iv. \ Introduction, p. xxi\
184 VKN. GUIBERTI VIT.K LIHKR 111
imo totius populi summa '** iniquitate increverunt. Nam in
tota Francia qualia apud Laudunenses nusquam scelera
contigerunt. Parvissimo enim antequam ista fièrent tem-
pore, presbyter quidam in propria domo a puero, quem
familiariorem habebat, cum sederet ad prunas a tergo per-
eussus interiit. Gujus corpus il le sumens, in cameram secre-
tiorem recondidit et a foris asseravit. Gumque vicini^per
aliquot dies non viso domino, quonam abisset, a famulo
quaîrerent, mentiebatur nescio quorsum hominem expe-
tisse negotia. Et cum pne fœtoris insolentia inter aedes
foveri non posset, collecta ille domini substantia, cadaver
in camino domus super cineres prono ore composuit, et
instrumentum desuper pendens, quod siccatorias ^ vocant,
super eum dejecit, ut putaretur, quia sic eum niachinfe
casus obtuderit ; sicque cum rébus aufugit.
Decani 2 quoque non longe ante calendas suie dioceseos ^
presbyterorumagebant causas'^. Gumque quidam Burgundus
presbyter, loquax nimis et promptulus, contiguum sibi
presbyterum super quodam levi capitulo accusasset, pro ipsa
culpa decanus ab eo sex nummos tantum exegit. Qui id
damni satis superque iegre ferens, nocte cum Burgundus
revertisset ad sua, presbyter qui denarios perdiderat insi-
dias ipsi tetenderat. Qui cum domus sme gradus cum
lucerna ascenderet, ille eum a posterioribus in occipitio
clava percussit, qui ex ictu intestatus occubuit.
Alter quidam Exosimi -^ ipse presbyter, cum haberet pres-
byterum missarum solemnia agentem altaribusque prae-
sentem, a quodam suo apparitore sagitta feriri manda vit.
Qui percussus etsi non interiit, instlgator tamen ac opifex
non sine interimendi affectu fuit, nec homicidii, et sacrile-
gii, apud christianos, inauditi^ crimine caruit.
a. snmma popnli D. — b. manque D. — c. diocesiBos D. — d. manque B
(et D). — e. Gorr. de H (et D). manda t i exponcluéX.
1. S'agit-il ici d'un sécateur ou d'un st'choir pour fumer la viande?
2. Sur la juridiction des doyens ou archiprctrcs ruraux, cf. Luchaire,
Manuel, p. 17; P. Viollet, Ifist. des Inst., t. I, p. 355.
3. Pas plus que Dachery, je ne suis parvenu à identifier cette localité.
Peut-être est-ce Essommes (dép. de l'Aisne, cant. de Château-Thierry :
mais Malton, op. cit., p. 100-101. ne cite pas cette forme ancienne.
YEN. (lUlBKRTl VITJ^ LIBER III 183
Referuntur et alla sub eodem lempoi e atque pago per-
petrata.
Apparuere et visiones malum quod pnetulimus pnesa-
gantes. Visum est cuidam super Lauduiiam lunarem eeci-
disse globum, quod signilîcat repentinum venturum urbi
defectum. Cuidam quoque ex nostris visum est ante genua
crucifixi in ecclesia Beatap Mariae très ingentes seriatim
trabes oppositas. Locus autem in quo Gerardus interiit
cruore videbatur opertus. Crucilîxus eminentiorem ecclesiîe
personam signifîcavit, cui vere terna trabes obstitit, dum
pravus introitus ^, et peccatum, quod in Gerardo et ad
ultimum in plèbe commiserat, ingens fini ejus offendicu-
lum praebuit. Locus ille in quo obierat sanguine tegebatur,
dum perpetrata malignitas nuUa j^œnitudine abolebatur.
Audiebantur prœterea, sicut a monaehis Sancti Vincen-
tii didici, et tumultus quidam, ut [putabatur, malignorum
spirituum, et species incendiorum in aère nocturnis horis
in urbe. Natus est etiam ante aliquot dies puergeminus a"
clune superius ibidem, duo scilicet habens capita, duo
usque ad renés eum suis brachiis habens corpora : duplex
ergo superius, inferius simplex erat. Baptisatus^ itaque tri-
duo quoque vixit. Multa denique et visa sunt et contigere
portenta, dequibus minime ambigebatur, quod^ prœcinerent
malum illud maximum quod sequebatur.
[CAPUT XII]
Postquam, sopito aliquantisper turbine, ecclesia cœpit
pedetentim clericorum restaura ri studio, quoniam igitur
paries ille, quo Gerardus^..., propter vim incendii caeteris
debilitatior videbatur, arcus quosdam inter ipsum parie-
a. manque D. — b. Baptizatns D. — c. quin D. — d. Lacune D. propose
interfectus est.
t. Guibert fait allusion à la façon peu canonique dontGaudri était par-
venu à révêché de Laon.
L
186 YEN. GUIBERTI VITJE LIBER III
tem médium, qui exustior fuerat, et exteriorem œdem
immodicis sumptibus peregerunt. Cumque quadam nocte
fragor ingens increpuisset, tonitrus impulsu fulminis ita
concussus est, ut juncti parieti dirimerentur arcus, et paries
in partem redderetur acclivis, et necessario jam destrui
oporteret ab imis. Et, o mirum Dei judicium ! quid de his,
Domine, tua censet severitas, qui Jiominem tibi astantem
quoquo modo te orantem puniere*,si insensibilem sub quo
haec sunt acta parietem non concessum estindemnem esse?
Nec id injuria fuit, ut tantam injuria m aegre tuleris,
Domine. Certe si inimicus meus veniam petendi causa
genibus meis jaceret effusus et a suo hoste ante meos peri-
meretur pedes, ob contumeliam mihi factam plane omnis
mea erga eum animositas illico sopiretur : hoc nos homi-
nes, at^ tu potissimum vena clementiœ, Deus. Si tu infan-
tes tui prorsus ignaros sub Herode coronas \ solum quia
causa perniciei eorum *tu fueras, putandumne est quod
pênes hune, licet peccatorem, licet immeritum, ad tui
nominis vilipensionem occisum, obdurare te queas? Non
est hoc tuum, infinita pietas.
Interea secundum illum qualemcumque morem ad cor-
rogandas pecunias cœperunt feretra et sanctorum reliquiae
circumferri -. Unde factum est, ut pius ille arbiter, qui
a. punire D qui propose d'ajouter voluisti ou permisisti. — b. et D.
1. Cf. Matth., II, 16.
2. L'usage de ces exhibitions de reliques est général au xii* siècle ; c'était
un excellent moyen pour les églises de se constituer des fonds. Il n'em-
pêche que Guibert y est profondément hostile. Il a développé ses critiques
dans le De pignorihus^ analysé par A. Lefranc dans Et. dltist. du moyen
âge dédiées d G. Monod, Paris, 1896, in-8, p. 286-306. Dans les Gesta Dei
per Francos (Hist. occid. des crois. ^ p. 695 A), Guibert insiste déjà sur
cette idée (je dis déjà, le De pignoribus étant postérieur) : « Et con-
siderandus etiam, sub hac occasione, plurimus quidem, scd non perni-
ciosus error. qui gallicanas praecipue de sanctorum corporibus oosedit
ecclesias ; istis illum, istis eumdem, seu martyrem, seu confessorem se
habere jactantibus, cum duo loca non valeat occupare integer unus. Quod
totum contentionis malum inde sumit originem quod sancti non permit-
tuntur habere débita? et immutabilis sepulturic quietem. >» Un point sur
lequel les réserves de Guibert auraient pu s'exercer, c'est le fait que les
châsses de la cathédrale aient pu échapper à l'incendie, puis au pillage. —
On sait qu'il existe un autre texte concernant le voyage en question : ce
.^^
YEN. GUIBERTI VITJE LIBER 111 187
quos hinc corripit, illinc misericorditer consolatur, multa
qua ibant miracula exhiberet. Erat autem magnifîcum phi-
lacterium quiddam, quod ferebatur cum aliqua cujuslibet
memoriae theca, in quo de camisia matris Virginis * et de
spongia ori Salvatoris illata, etde cruce ipsius — si de capil-
lis ejusdem Dominae nostrœ nescio^ — continetur; est autem
ex auro et lapidibus, et versus auro insculpti mysteria
interna cantantes.
In pagum itaque Turonicum secunda sua profectione
venientes, cujusdam pr^edonis municipium, quod Busen-
ciacus ^ -^ dicitur, attigerunt, et sermonem de calamitate
ecclesiae suœ inter alia ad populum habuerunt. Gumque
pnesensissent clerici nostri, quod dominas et oppidani
ejus malos animos gérèrent ad verbum, et exeuntes de eas-
tello diripere destinarent, in arto^** positus is, qui declamandi
habebat oflîcium, licet fidem eoruni qune spondebat non
haberet, tamen astanti populo, ait : « Si est animus infir-
â. Busensiacus D. — b. arcto D, qui pense qu'on peut également corriger
en alto.
sont les Miracula S. Marisa Laudunensis, du moine Ilerman, publiés par
Dachery et par Migne en appendice à Guiberi de Notent. La version de
Guibert est bien plus courte et moins précise, mais tout de môme plus
vivante et empreinte d'une véritable ironie ( v. la n. 3 ). Guibert et
Herman ne racontent point tous deux les mêmes faits, et il y a entre
eux certaines divergences. Herman a l'avantage de dater exactement
les translations, car il y en eut deux : la première fois, sept cha-
noines et six laïques sont désignés ; ils partent le cinquième jour avant
la Pentecôte, dans Toctave de l'Ascension [1112] (c'est-à-dire le 4 juin 1112|,
et ils restent en route jusqu'à la Saint Mathieu, le 21 septembre (I. i, c. m).
Après rhiver, passé à Laon, les châsses repartent, portées par neuf clercs,
le vendredi avant les Rameaux, ou le 2S mars 1113, pour revenir en sep-
tembre, vers la Nativité de N.-D., le 8 septembre (1. ii, c. i). J'ai calculé
ces dates sur les années 1112 et 1113 qui ne sont pas nommément
données par Herman.
1. Relique très fréquente au moyen âge. Cf. p. 61, n. 2.
2. A. Lefranc, toc. ait., p. 295, note avec raison l'ironie profonde de
Guibert, qui ne sait pas au juste si ce sont des cheveux de la Vierge qu'il
s'agit. De même, dans le De pignoribus, 1. m, c. m, il parle à peu près de
la même façon du lait de la Vierge conservé à Laon. Or, on a vu partout
que Guibert a une grande piété pour la Sainte Vierge ; c'est donc vraiment
que sa piété est d'une essence supérieure à celle de ses contemporains.
3. Buzançais, dép. de l'Indre, arr. de Ghàteauroux, ch.-l. de cant., et non
Beaugency. Ce miracle est rapporté par Herman, 1. i, c. ni, dans Migne,
P. L., t. 156, col. 969.
4. Élévation naturelle ou jubé.
188 VEN. GUIBERTI V1TJ2 LIBER IIl
mus in vobis, accédai ad sacras reliquias, et haustis latici-
bus, quos reliquiœ attigerint, profecto sanabitur*. » Tune
lœtus dominus ejusque castrenses, dum eos aestimant ex
suo ipsorum verbo pro mendacibus capiendos, offerunt ei
puerum mutum et surdum, annos natum circiter viginti.
Dici non potest ab aliquo sub quanto periculo et angore
tune clerici constiterunt. At, cum altis communem Domi-
nam cum suo unico Jesu Domino exorantes suspiriis, epo-
tis sacris aquis, interrogatur a trépidante presbytero, nes-
cio quod verbum. Gui, ille mox absolute non ad verba
interrogata respondit, sed eadem quœ presbyter verba
dixit. Qui enim nunquam^ audierat quid diceret, nisi
quod dicebatur, ignorabat. Quid immorer ? In pau-
pere oppido corda confestim seipsis largiora fuerunt :
oppidi unum dominus quem solum habebat equum mox
praebuit, cum caeterorum munifîcentia suas pêne possibili-
tates excederet. Quorum ergo proditores esse voluerant,
horum, cum magnis lacrymis Deum adjutorem laudantium,
sic fuere prosecutores, ut juvenem, qui sanatus fuerat,
perpetuo sanctarum^reliquiarum contubernio manciparent ;
quem ego in hac nostra Novigenti ecclesia hebetem et ad
omnia dicenda et intelligenda rudem vidi. Qui fidelis
tanti miraculi circumlator, in tali executione non multum
post tempus diem obiit 2.
In Andegavensi urbe fœmina quaedam erat, quœ puellula
nupserat ; in qua pueraria setate annulum^ quem digitulo
inseruerat, irretractabiliter, ut sic dicam, die noctuque
insertum tenuerat. Juvencula igitur accedentibus annis in
majorem carnulentiamexcrescente, etiam circa annulum hinc
et^ inde caro protuberans metallum pêne contexerat, unde
a. numquam D. — b. Sanclorum D. — c. annula B (et D). — d. manque D.
1, Sur cette médication miraculeuse, cf. p. 219, n. 2.
2. Cf. Herman, loc. cit., 1, i, c. ix, col. 970. Herman nous donne le nom
du miraculé : il s'appelait Chrétien. Herman affirme que Chrétien est
demeuré à Laon chez l'archidiacre Gui. C'est donc comme visiteur de
l'abbaye de Nogent que Guibert l'aurait vu.
VEN. GLIBERTI VlTJfi LIBEU III 189
et eximendi eiiin a digito spes tota perierat. Advenientibus
itaque sacris pigneribus, dum posi sermonem habitum cum
cœteris mulieribus oblatura venisset, cum manum te ten-
disse! ad reliquias argentum depositura quod tulerat, ere-
puit annulus et sub manu ipsius ante sancta collabitur ^ .
Quo viso populus, et maxime mulieres, quod iantam gra-
tiam Mater Virgo fœminae illi contulerat, quod etiam ipsa
petere non audebat, dici non potest quid nummorum popu-
lus, quid potissimum fœminœ monilium annulorumque
contulerint. Pagus Turonicus '** virtutum communis omnium
Dominœ^jocundabatur odore respersus; at vero Andegaven-
sis jactitabat se Dei Genitricem habere prap manibus.
Alias, sed quo id actum sit oppido plane exprimere non
possum, in eadem tamen diocesi ^ , ad quandam ^ honestam
fœminam, diutissima nec minus desperata infirmitate
detentam, ipsa summopere petente, reliquiœ delatœ sunt a
clericis. Quas cum illa praecordialiter venerata fuisset,
sacrisque unde dilutae fuerant potata laticibus, nec mora,
Maria medicante, convaluit. Gumque sacra Dei debitis
muneribus honorasse t, et portitor. sacrorum pedem a domus
limine excessisset, ecce puer equo insidens, rhedamque
trahens, angiporti médium, per quod transiturus fuerat,
occupabat. Ad quem clericus : « Sta, inquit, donec sancta
prœtereant. » Gumque prœterisset lator eorum, et ille
caballum urgere cœpisset, ad repetitionem itineris nus-
quam eniti potuit. Quo respiciens ille qui ferebat reliquias :
« Vade, inquit, in nomine Domini. » Et hoc dicto equus
pariter et rheda progreditur. Ecce quœ in Maria prœstas,
quamque reverentiam sibi exigit^.
a. Tiirconicus D. — h. Corr. de D. domine B. — c. diœcesi D. — d.
quamdam D.
1. Ce miracle n'est pas rapporté par Herman. Il se retrouve parmi les
miracles de N.-D de Soissons de Hugues Farsit, Libellus... de mirticnlis,
dans D. Germain, Hisloire de N.-D. de Soissona, Preuves, par. XXIII,
p. 497).
2. C'est probablement le miracle de Chartres raconté par Ilerman, op.
cit., 1. I, c. XIII, col. 974.
190 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III
In tertia profectione, apud Nigellam * eos contigit deve-
nire castellum. Habebat autem Radulfus* dominas castri
ipsius - juvenem mutum et surdum in domo sua, quem et
perhibebant divinandi scientiam, haud dubium quin a
dsemonibus, habere : quem et ideo plurimum ferebatur
amare. Sacrœ ergo reliquiae Castro invectae, satis tenuibus
donariis sunt a populo honoratœ. Ille autem mutus et sur-
dus, cui praefati muti et surdi per signifîcationes innotue-
rat sanitas, immo et prsesentia videbatur, calceis suis cui-
dam pauperi attributis, nudipes, et mente compuncta,
Lehumnum monasterium ^ usque pignera sacra prosequi-
tur. Cumque sub feretro interdiu excubaret, hora prandendi
contigerat ; plurimis itaque clericorum euntibus esum, et
parvo numéro ad custodiam rémanente sacrorum, cum et
ipsi paululum extra ecclesiam déambula tum issent, rever-
tentes inveniunt hominem solo stratum tantopere vexari,
ut ab ore ipsius et auribus cruor cum magno fœtore pro-
flueret. Quo clerici viso, et socios, qui pransum ierant, ad
theatrum tantimiraculi accélérant. E spasmo^igiturrediens,
a clericis^ an loqui valeat, nescio quibus verbis, interro-
gando tentatur. Mox ille eadem quoe audierat a perconta-
tôre ^ respondit. Infînitas cuncti glorias in sublime Deo
tulerunt ; quis dicat jubilos? Denique ad Nigellam oppidum
omnimodis precibus redire coguntur, ut quod sacris minus
primo detulerant, integerrime suppleretur ; quod et eximie
factum est. Et hic se clarifîcavit Domina, cujus Filius
Deus, quœ hucusque distulerat naturœ dona consummat^.
a. Radulphus D. — b. epasmo D. Guizot, Coll., t. X, p. 79, n. 1, propose la
correction e spasmo. — c. clericos D. — d. perconctatore D.
1. Il y a beaucoup de Nesle dans le N.-O. de la France, et on en trouve
un même dans l'Aisne, cant. de Château-Thierry.
2. S'il s'agit du NigelLa soissonnais, rappelons que Raoul de Nesle est
apparenté au comte de Soissons, Ives, sire de Nesle (1146-78). Toutefois
les auteurs de VArt de vérifier les dates, t. II, p. 729, repoussent l'idée que
la mère d'Ivcs, Ramentrude, soit la femme de Raoul.
3. Abbaye clunisienne de Lihons-en-Sangterre (Somme).
4. Cf. Herman de Laon, loc. cit., 1. II, c. i, col. 973. Ilerman dit que ce
miracle eut lieu au second voyage. Guibert tient pourtant comme Herman
son récit des porteurs de chasse (v. p. 191, n. 1).
VEN. GUIBERTI WITM LIBER 111 191
[GAPUT XIII] «
Exinde transmarinas petituri partes, cum se huic medi-
terraneo oceano contulissent, opulentes quosdam merca-
tores sub eadem classis evectione habentes, secundo quan-
tum ad flamina œquore ferebantur^ Et ecce immanium,
quos multum verebantur, piratarum conspiciunt sibi
ingruere ex adverso salandras ^. Cumque remis undas ver-
rentibus illi adnavigantes fluctuum cumulos prora divide-
rent, vixque stadii interstitio a nostris absisterent, et
sacrorum portitores cum epibatis^ '^ valde metuerent, consur-
git in medio quidam nostras presbyter, et elevato phylac-
terio, in quo reginse^ cœlorum pignera tenebantur, ex Filii
et Matris nomine eis interdixit adventum. Nec mora pro
imperio ad puppim rediere rates, nec minori sunt celeri-
tate^... quam accelerare gestierant. Hinc laus apud libé-
râtes, hinc gloria : mercatores bona? illi Mariai gratulabundi
multa sibi obtulere pretia ^ .
Igitur prospère devecti ad Anglos, cum ad Wintonien-
sem ^ venissent urbem, plurima inibi miracula claruerunt.
Apud Essecestriam ^ quoque non disparia contigerunt,
a. Cap. XXI D. — b. e piralis D. — c. Corr. de B (et D). régis X. — d.
Lacune. D propose expnlsi sunt.
1. Sur le départ des reliques en Angleterre, cf. Ilermaii, loc. cit.^
1. II, c. I. D'après Ilerman (cf. p. 186, n. 2), les reliques n'ont fait que deux
voyages. Faut-il interpréter lexpression de Guibert, au début du dernier
paragraphe du chapitre précédent, in ierlia profeciione, dans le sens de
départ ou dans le sens d'étape ? C'est ce qu'il est difllicile de dire.
2. = Bateaux légers. Cf. la continuation de Guillaume de Tyr, dans Mar-
tène, Ampl. Coll., t. V, p. 705.
3. Ce mot d origine grecque désigne des soldats de marine Peu employé,
Dachery n'a pas su le lire, d'où sa leçon e piralis.
4. Cf. Herman, loc. cit., 1. II, c. iv.
5. Winchester, ch.-l. du comté de Hampshire. Sur les miracles opérés
à Winchester, cf. Ilerman, loc. cit., 1. II, c. vu, col. 978-979. Guibert ne
parle pas des miracles qui ont eu lieu à Douvres, Cantorbery, Christchurch
(c. v, VI, X et xi}.
6. Exeter, ch'.-l. du comté de Devon. Cf. Herman, loc. cit., 1. II, c. xii.
Herman rapporte encore d'autres miracles survenus à Salisbury (c. xiii)
et ailleurs (c. xiv sq.), mais non celui qui occupe la suite de ce paragraphe
de Guibert.
192 VEN. GUIBERTI VIT^ LIBER 111
causasque plurimorum munerum effecerunt . Taceamus con-
suetudinarias œgritudinum medicinas, insolita attingamus.
Non enimode puricum ^ eorum scribimus, ipsi conscribant,
nec facta viritim, sed quaeque prsedicatoria decerpimus. In
omnibus pêne locis reverenter, ut competebat, excepti,
eum ad vicum quendam^ venissent, non a presbytero intra
ecclesiam, non a rusticis intra domos habitabiles admissi
sunt ; duasinibi sine mansoribus œdes repererunt, in unam
se et sua impedimenta omnia conferentes, alteram sacris
reliquiis aptaverunt. Nequissimo itaque vulgo in sua con-
tra divinas res pertinacia perdurante, in crastino, clerici
cum ab illo rure migrassent, ecce tonitruorum crépi tus
terrificum e nubibus fulmen expressit, quod decidens burgo
illi irruit, et omnia quœ in illo fuerant habitacula in favil-
lam vertit. Et, o Dei mira discretio ! cum duae illae^domus
intersitœ aliis quœ ardebant essent domibus, illfe manse-
runt ^, ut Deus evidens daret indicium propter irreveren-
tiam, quam erga Dei Genitricem habuerunt, idem miseros
homines passos incendium. At presbyter improbus, qui in
barbaris, quos docere debuerat, crudelitatem auxerat, col-
lecta suppellectili, quam ignibus cœlestibus se pneripuisse
gaudebat, utrum ad flumen^nescio, an ad mare transiturus
advexerat. Quo in loco cuncta qme congesserat et qmc
transponere nitebatur, identidem fulmine sunt consumpta.
Ita gens agrestis et incomposita ad Dei mysteriorum intel-
ligentiam suis suppliciis est edocta.
Ad aliud quoddam municipium vénérant, in quo cum ex
opinioneet evidentia miraculorum, tum^ multiplex adsaiic-
tas reliquias ferveret oblatio. Anglicus quidam ante eccle-
siam positus dixit ad socium : « Eamus bibitum. » At ille :
« Non habeo precium^". — Ego, ait, inferam. — Quonam,
inquit, reperies? — Gonsidero, ait, hos clericos, qui men-
a. quemdam I). — b. illœ duœ D. — c. manserant D. — d. fulmen B (et
D). — e. Corr. de D. cum B. — f. pretium D.
l. C'est-à-dire pi/rr/iicum.
VKiN. GLIBERTI VlTiE LlBKll III 193
dacio ac praestigiis^ tôt pecunias a fatuis eliciunt : ego plane
quoquomodo'^ enitar, ut id ex ipsis meis contraham obso-
niis. » Dixit, et ecclesiam ingreditur, ad consistorium, in quo
locatae erant reliquiae, accedit, et simulans quod eas osculo
venerari vellet, ore aj3posito denarios, qui oblati fuerant,
labiis inhiantibus haurit. Inde regressus ad comparem :
« Veni, ait, et compotemus, quia suffîciens potationis nos-
trae pretium jam habemus. — Quo*^, inquit, quando^ illud
non haberes, accepisti? — Ex his, ait, quœ illis imposto-
ribusintra ecclesiam dantur, bucca mea abripiente, prœsump-
si. — Maie, inquit, fecisti, quia^ sanctis illa tulisti. — Tace,
inquit, et huic proximae tabernœ te confer. » Quid verbo-
sior/"? Solem in oceanum penefl^ duxere bibentes. At ves-
pera incumbente, ille qui nummos sacris subduxerat aris,
ascensa equa, domum se regredi profite tur ; cumque nemus
contiguum attigisset, facto laqueo, cuidam arbori se appen-
dit, ubi fœde moriens oris sacrilegi pœnas pendit \. Ex mul-
tis quœ apud Anglos Virgo imperiosa peregit, htec nos
excepisse sufïiciat.
Lauduni quoque postquam a corrogando redierant, dic-
tum mihi a quodam bonœ indolis clerico est, cui materiei
advehendœ offîcium fuerat delegatum ad tecta ecclesia^
reparanda, quia in subeundo monte inter boves unus las-
sescendo defecerat, cumque plurimum clericus aestuaret
bovem non reperiens, quem pro eo jugo fatigati inferret,
ecce repente bos illo cursim se obtulit, et quasi ex indus-
tria operi auxilium laturus advenit. Qui motu alacri cum
carrum'* ad ecclesiam usque cum aliis perduxisset, clericus
valde soUicitus* erat, cuinam bovem illum ignotum redde-
ret. Qui mox ut solutus est, non ducem, nec qui se mina-
ret expectavit, sed ocius'"' unde venerat, repedavit -,
a. prqstigiis D. — b. quomodo D.— c. quo modo D. — d. En interligne B.
quo modo X. cum D.— e. qui àD. — /*. verhosor B (et D). — g. manque D.
— h. currum D. — i. solicitus D. — k. ocyus D.
1. Cf. Herman, op. cit., 1. H, c. xx.
2. C'est en efTet avec des bœufs auc les entrepreneurs de la reconstruc-
tion de la cathédrale amenèrent sur le plateau les matériaux nécessaires. On
Ven. Guiberli ci la. \:\
MI.'- .
194 YEN. GLIBERTI \ITM LIBER 111
Is ipse etiam, qui hoc mihi retulit, id pariter quoque
narravit, quia videlicet die illa, qua Gualdricus^ episcopus,
disposita nece Gerardi, Romae proficisci cœperat, ipse post
sacerdotem ad missas stabat (erat enim diaconus), cum
repente die admodum serena nec flabris ullis flantibus,
aquila ex ea deaurata, quae arcae sanctorum feretra conti-
nenti supererat, saltum faciens quasi violenter impulsa
ruit. Ex quo eventu tune quidem taies conjecturas habue-
runt, quasi principalis pars loci, episcopus scilicet, moritu-
rus esset. At vero nos et ha?c eadem forsitan significata
senti mus, et dignitatem urbis, quse specialiter inter urbes
Franciiiî totius est regia, misse, inio magis ruituram esse
putamus. In illo enim, quod retulimus, civitatis dis-
crimine, rex ipse, cujus avaricia ^ provenerat, nec semel eam
quidem revisit. Prœpositus etiam regius, conscius nequi-
tia? perpetrandœ, paucis horis antequam oborta seditio
committeret urbem, praemissa concubina et liberis, ex
urbe recessit, et, antequam tria vel quatuor milliaria pere-
gisset, eandem ^ vidit ignibus conilagrari.
[CAPUT XIVJ
Igitui* exacto his modis episcopo, de eligendo altero
regias aures appellere cœperunt. Datur ei, nulla electione
pnrmissa, quidam Aurelianensis decanus; cujjus decaniam
quia referendarius ^ régis quidam Stephanus ambiebat,
qui episcopus esse non poterat, ipsi a rege episcopatum
a. Gaaldrius D. — b. âvaritia D. — c. eamdem D.
sait que leur gratitude s'est manifestée d'une façon curieuse par la sculpture
de huit têtes de bœufs colossaux qui surplombent la cathédrale actuelle
du xii" siècle, du haut des tourelles des tours de la façade (cf. Em. Lambris,
La calh. de Laon, dans Rev. de VArl chrétien, 1901, t. XII, p. 44-45 ; abbé
A. liourin, La cathédrale N.-D. de Laon, Laon, 1902, in-8.)
1. Etienne de Garlandi', chancelier et sénéchal de Louis VI. Il a souscrit
tous les diplômes de Louis VI, comme chancelier, de 1108 à 1127
(Luchaire, Annales, n°» 5S-397) et de 1132 à 1137 (n" 498-593), , et comme
sénéchal, de 1120 à 1127 (n°» 209-397). Le doyenné désiré par Etienne de
Garlande était celui de Sainte-Croix d'Orléans (Luchaire, Annales, p. 70).
■*.
'^
VEN. GUIBEKTI VITiE L113EK lll 195
obtinuit, decaniamque suscepit. Quo ad consecrationem
exhibito, cum prognosticum ejus aucuparentur, vacuam
repererunt paginam, acsi diceret : de eo nihil vaticina-
bor, cum nuUi pêne futuri sunt* actus. Post paueos enim
menses occubuit K Aliquas tamen de episeopii^ domibus
restituit.
Quo decedente, iste légitime et invitus eligitur-^; in hoc,
inquam, légitime, quia in nullo venalis introiit nec quid-
quam symoniace agere intendit. Cui tamen in prognostico
suo Evangelicum capitulum dure sonuit, quia idipsum
quod Galdricus habuit : « Tuam, scilicet, ipsius animam
pertransibit gladius ^^» Quid autem infortunii sibi immineat,
Deus viderit ^.
Antequam vero ad alia progrediamur, dicendum est
quod Teudegaldus, proditor ac interemptor episcopi, post
biennium internecionis illius a militibus Ingelranni captus
et furcis illatus est. Is in quadragesima comprehensus,
postquam pêne usque ad vomitum comederat et biberat, et
coram aliquibus, quod dici nefas est, se Dei gloria plé-
num, ventrem protendendo et mulcendo, manu jactaverat,
tentuset in carcerem relegatus, non a Deo, non ab homine
a. sint D. — b. episcopi D.
1. Hugues, doyen de Sainte-Croix d'Orléans, est donné comme évoque
aux habitants de Laon en 1 112. Raoul, archevêque de Reims, écrivit à Lam-
'bert d'Arras que la consécration devait avoir lieu le 4 août [H. F., t. XV,
n» 62, p. 204). Hujçues mourut au bout de six ou sept mois {Gall. Christ.,
t. IX, col. 52S; Dacherv, i\olse, p. 659).
2. Barthélémy de Vir, évéque de Laon, de 1113 à 1151 {Gall. Christ.,
t. IX, col. 528-532; Dachery, Notœ, p. 619; De Florival, Barthélémy de
Vir, Paris, 1877, in-8; R. Anchelle, dans Position des thèses... de l'École des
Chartes, 1904). Barthélémy était, quand il fut élu, trésorier de la cathédrale
de Reims. Herman de Laon, qui lui a dédié ses Miracula, nous donne
sur sa famille et sur son élection divers détails (1. I, c. ii). C'est le 29 août
1114 qu'il consacra la nouvelle cathédrale de Laon (Herman, 1. III, c. i;
cf. Gall. Christ., t. IX, col. 530). Cf. aussi Guibert. Proemium moralium
in Genesim, éd. Dachery, p. 1, éd. Migne, col. I. (V. Vlntrod., p. xvii).
3. Luc, II, 35 ; « Et tuam ipsius animam pertransibit gladius ut revelen-
tur ex multis cordibus agitationes. »
4. On a vu que Guibert lui-même, à son arrivée à Nogent, avait été sou-
mis à l'usage au pronostic (1. II, c. m). Ce passage permet do dater dans
une certaine mesure la date de composition du De vita sua (V. Vlntrod.,
p. XLVlIl).
196 VEN. GUIBERÏI VlTiE LIBER 111
pœnitentiam petiit, nec etiam, productus ad pœnam, cui-
piam quidquam dixit eaque insensibilitate ad Deum qua
vixerat interiit. Sed jam ad omissa redeamus.
Igitur Thomas, qui iiefarios illos, et Gerardi primum, et
postea episeopi domini sui et cognati occisores, cum illa
communia maligna suseeperat, ab archiepiscopis totius
Franeiae et episeopis non solum in coneiliis, synodis ac
regiis euriis, sed et postmodufn ubique parochiarum ac
sedium per omnes dominicas, suecrescente ineffabiliter
malitia, ereberrimo passim anathemate pulsabatur K
Noverca autem sua illa Ingeiranni maie praesumpta, cum
crudeliorem ursa fera gereret animum, et Thomam quasi
aemulum sibi videret emergere, Ingelrannumpaternos affec-
tus erga eum ipsumque patris nomen compulit abjurare.
Unde fœmineo consilio cum cœpisset eum a suo jure arce-
re et apertus ei hostis existere, cœpit, ut comici verbis
utar, de stulto insanum facere *. In tantum ergo furorem
mens paulatim malis in dies potioribus imbuta prorupit, ut
jus fasque assereret, si non secus ac bestias incedendo
homines aestimaret. Quia enim a muliercula injuste*, ut res
erat, exhîeredabatur, juste a seipso et a suis complicibus
posse bacchari cedibus putabatur. Procurabat quotidie s;r-
vissima illa novis semper consiliis, quos ei ad subversio-
nem proponeret, hostes ; ille econtra minime feriabatur
indesinenter contra eum exequi pra^das, incendia et mor-
tes. Nostra ^etate non vidimus duas uspiam convenisse
personas, quorum administra tione viderimus sub una causa
tôt evenisse res malas. Nam si fuit ille caminus, hfec
oleum dici potest.
a. Corr. de B (et D). ul juste X.
1. De texte officiel d'où procède lexcommunication de Thomas de Marie,
il n'existe que les actes du concile de Beauvais de 1114, présidé par le légat
Conon (Labbe, Concil.^ t. X, col. 798). Thomas y fut excommunié comme
protecteur de la commune de Laon et des meurtriers de Gaudri (Suger,
Vie de Louis Vf, éd. Molinier, p. 81-X2j. C'est au concile de Beauvais que
le retour de saint Geoll'roi dans sa ville épiscopale d'Amiens fut demandé
(Nicolas, Vita S. Godefr., 1. III, c. ix, éd. Surius, p. 206).
2. V. p. 195. Cf. Tcrence, Eun.^ 2, 2,23 : « Ilic homines prorsus ex stul-
tis insanos facit. »
YEN. ariMERTl VIT.E LIBER ÏII 197
Taies plane utrobique fuere mores, ut cum veneriis'*' non
parcerent indiflferenter operibus, non minus tamen, immo
amplius fièrent mox praebita occasione crudeles. Sieut enim
haud jura nunquam ^ maritalia tenuere, ita née illum urne
conjuges ab scortorum poterant aut externarum carnium
rivalitatibus cohibere. Quid plura ? Cum ista illum nova-
rum quotidie rerum molitionibus instigarel, et ille homici-
diis insontium rabiem exsa tiare non posset, — in tantum,
ut uno die decem hominibus oeulos eruerit, quos nec niora
mon contigerit, — fiebat, ut utrimque lassati faeerent
momentaneas paces, sed post paululum, fœmina illa
veteres refrieante morbos, in mutuas consurgerent neees.
Igitur^ Laudunensis provincia cum his sub utroque mali-
gnitatibus'^ quateretur, in Ambianensem, Deo judice, est
translata ealamitas. Nam post funestum excidii Laudu-
nensis eventum, Ambiani, rege illecto pecuniis, fecere
communiam^, oui episcopus * nulla'^ vi exactus, debuisset
pnrstare favorem \ pra>sertim cum et nemo eum urgeret,
et coepiseopi sui eum miserabile^ exitium et infaustorum
a. veneris D. — b. nnmquam D. — c. Début du 8« passajj^c de Du. — d.
malignantibus Du. — e. mirabile Du.
1. Sur la commune d'Amiens, cf. Aug. Thierry, Rec. des monumenls in.
de l'hist. du Tiers-Etat^ Coll. des Doc. in., L. 1, Paris, 1850, in-4" ; A. de
Calonnc^ His t. de la ville d^Amiens, Amiens, 1899, in-8, t. 1, p. 123 sqq.,
A. Thierry donue Tannée 1117 comme date de la première charte d'Amiens
iop. cit.j p. 35).
2. Saint Geolïroi. V. p. 109, n. 4.
3. La négation contenue dans nulla porte sur toute la phrase, car de
toute nécessité, la proposition debuisset pruistare favorem doft être
négative.
4. Guibert est le seul des chroniqueurs picards qui nous renseigne sur
les origines de la commune d'Amiens. Le fait que le biographe de saint
GeolTroi, Nicolas de Saint-Crépin, ne nous dise exactement rien de cette
histoire, souligne la façon dont la plupart des historiens du xii" siècle
composaient leurs œuvres et relève d'autant la manière de Guibert. Notons
toutefois que Guibert assimile un peu trop l'autorité de Tévêque d'Amiens
à celle de Tévcque de Laon ; il y a en elTet à Amiens un comte dont l'auto-
rité limite forcément celle de Tévcque. Il n'a pas vu que la faveur accordée
par saint Geolïroi aux bourgeois révoltés s'explique par le désir qu'avait
révoque de voir entamée la puissance du comte (cf. Aug. Thierry, loc. cit.,
p. 28-29). Luchaire, Annales, n" 169, p. S6, suppose, d'après Guibert, qu'il
y a eu, en 1113, un texte communal, confirmé par Louis Vl, et dont il ne reste
aucune trace; il semble que c'est dépasser la pensée de Guibert. En 1113,
il n'y a que le fait de la révolte ; ce n est que plus tard que les conquêtes de
la révolte s'inscriront dans une charte.
198 YEN. GUIBERTl VlTiE LTBER III
civium confligium non lateret. Videns itaque Ingelrannus,
urbis cornes^, ex conjuratione burgensium coraitatus sibi
jura vetusta recidi, prout poterat, jam rebelles armis aggre-
ditur. Gui etiam non defuit Adam, sic enim vocatur, et
sua3, euipra?erat ipse, turris - auxilium. A burgensibus ergo
urbis pulsus, ab urbe in turrem se eontulit. Qui cum in
comitem irremissis assultibus grassarentur, et Thomam
quasi amantiorem suum dominum ad communia? illius
sacramenta vocantes, contra parentem, ut putatur, suum
fîlium suscitarunt. Ignominiosamenim valde matrem haouit,
et ideo semper patris affectu caruit. Perpendens interea
Ingelrannus, quia sui aevi gravitatem caupones et macel-
larii irriderent, accersito Thoma, pactoque cum eo fœdere,
etiam novercani illam praebitis innumeris sacramentis
novo ei insinua vit amore. Qua3 nimirum sibimet non
ignava, non parvi ponderis gazas ab eo exegit pro inno-
vata pace.
Exhausto denique Thomas plurimo quem habebat the-
sauri cumulo, opem quoque Ingelranno spopondit contra
burgenses, quibus cum vicedomino adnitebatur episcopus.
Thomas igitur et Adam, qui turri praesidebat, cœperunt
acerrime insistere vicedomino atque burgensibus, et quam-
primum, quoniam episcopum et clericos facta* cum burgen-
sibus factionis arguebant, res pervasit Thomas ecclesia».
Et in una quidem villarum ejus praesidium sibi (îrmat, per
quod c^eteras^ mox incendiis et praedis exterminât. Ex una
eariyii cum maximam captivorum abduxisset catervam
a. ceteras Du.
1. Enguerrand de Goucy était comte d'Amiens depuis 1085. Il s'était
saisi de cette partie de la succession de saint Simon, comte de Valois,
échue à des personnages obscurs nommes Gui et Yves {Art de vérifier les
dates, t. II, p. 705 et 715).
2. Forteresse du Gastillon (v. pi. dans Galonné, op. ci7., contre la p. 128).
Nicolas de Saint-Grépin nous donne quelques renseignements sur Adam
qu'il appelle « civitatis princeps » (1. II, c. xxx, p. 201). Soutenu par
1 évéque, Adam fit la guerre A Vermond, vidame épiscopal de Picquigny.
Malgré deux excommunications, Vermond ravagea le diocèse d'Amiens et
s'empara d'Adam, puis il finit par être lui-même le prisonnier de saint
GeofTroi qui lui rendit la liberté, moyennant celle d'Adam (1. II, c. xxx et
xxx et XXXI ; 1. III, c. ii, ni, et v, p. 201-202, 203-204).
VEN. r.UIBERTr VITJ^J LTBÉR [Il 199
multamque pecuniam, residuum promiscui sexus etdiver-
sae aetatis vulgus, cohortem certe, qme illo confug^erat,
plurimam in ecclesia concremata cremavit. Inter captivos
autem quidam, qui panis emendi gratia in villam venerat,
heremita'* captus ante eum ducebatur : erat veroiniminens,
postridie scilicet, festum beati Martini ^ Cumque flebiliter
inclainasset ad Thomam, cujus professionis esseL, qua pro
causa eo devenisset, saltem pro honore sancti Martini sibi
miseresceret, ille, e vagina pugione exempto, ejus^ trajecit
pectus et viscera, « Aecipe, dieens, propter sanetum Marti-
num » .
Leprosum pariter carceri truserat. Quod elephantio-
sorum^ provincialium cœtus audiens, obsedit tyranni fores,
conclamans, ut sibi socius redderetur; quibus ipse conimi-
natus est, nisi recédèrent, se vivos incensurum. Et cum
terri ti aufugissent, in tuto positi,et ex regione pariter con-
globati, Deum super eo in vindicem compellantes, pari
voce elatis^ in altum vocibus ei maledixerunt. Leprosus
autem idem in pœnali carcere diem clausit. Mulier quo-
que praegnans ergastulo itidem relegata ibidem interiit.
Quidam de captivis tardius expediebant iter, quibus sub
coUo eas quas vocitant canolas praecipiens perforari, senis
eorum, ni fallor, aut quinque funes fecit inseri, sicque sub
truci angaria proficisci ; qui post paululum in custodia sunt
defuncti. Quid verba protrahimus? In illo negotio triginta
solus homines proprio ense peremit.
At noverca sua, videns tantis hominem inserere se peri-
culis, avida perimendi eum, mandat vicedomino, ut Tho-
mœ subtiliter excursus observet. Qui cum illum nescio qua
euntem nocte quadam circumfudisset insidiis, confossus
membra vulneribus, etiam in poplite lanceam hostis pedes-
tris accepit. Qui, cum alias, tum in geniculo durissime be-
sus, vellet noUet, a cœpto desiit ^.
a. eremita Du, D. — h. Corr. de B (Du, D). cujus X. — c. Uitis D. —
d. redlil Du.
1. 11 novembre [U13]. Cf. Luchairc, Annalea^ n" 169, p. S6.
2. == Lépreux.
200 VEN. GUIBERTI V1T.K LIBER III
At episcopus, antequam ecclesia sua taie exterminium
pateretur, quodam die festo missas aeturus erat. Quidam
vero specie religiosus presbyter sacramentutn ^ ante eumex
sola aqua nescius confecerat, post quem et episcopo idem
aceidit. Cumque libamen assumpsisset, et non nisi aquam
esse sensisset, dixit : « Magnum, scitote pro certo, malum
ecclesia? imminet isti ». Quod ipsum infortunia presbyteri,
quae ante contigerant, astruebant. Cum ergo vidisset suam
nec clero nec populo pnxîsentiamesse gratam, quia neminem
juvare poterat, assumpto quodam nostro monacho, incon-
sul tis omnibus, clero suo ac populo libellum, ut ita dicam,
repudii dédit, et archiepiscopo Rhemensi^'-^ annulum sanda-
liaque remisit, et se inexilium iturum nunquamque* dein-
ceps episcopum futurum utrobique mandavit. Expontifex
ita factus, cum Gluniacum attigisset^, rursus sponte propria
episcopus factus altare inibi consecravit. Inde digressus
Cartusiam perrexit ^, de quo loco in hujus opusculi primor-
dio nobis sermo fuit^. Ibi extra conventum in cellula com-
manens, sex de viatico suo argenti sibi marcas retinuit.
Qui post duos menses non ab aliquo suorum, sed ab archi-
episcopo remandatus, moras in reditu non fecit^; ad hoc
enim marcas sibi utiles futuras scivit. Clerus autem et
populus eum non sine mœrore recepit, qui eo absente super
a. Rhemensi D. — b. numquamqiie D. — c. porrexit Du.
1. Il s'agit du sacrifice de la messe.
2. Cf. p. 176, n. 2.
3. Nicolas de Saint-Crépiii, en racontant le départ de saint Geoffroi
(1. III, c. VIII, p. 205), ne parle pas de ce séjour à l'abbaye de Cluny.
4. Cf. Nicolas de Saint-Crépin. 1. III, c. viii-xi, p, 205-207. Sur la Char-
treuse, V. Guibert, de Vita sua, 1. 1, c. xi
par
pin, 1. III, c. IX, p. 206; Suger, Vie de Louis VI, éd. Molinier, p. 82, ne
parle, à propos de ce concile, que de l'excommunication de Thomas de
Marie; texte dans Labbe, Co/ic, t. X, p. 798, et dans Mgr Gousset, Conc.
de la prov. ecclés. de Reims, t. II, p. 1«0); 2» le synode de Soissons,
de 1115, qui décida de déléguer à la Grande Chartreuse Henri, abbé du
Mont-Saint Quentin, et Hubert, abbé de Cluny (Nicolas de Saint-Crépin,
1. JII, c. XI, p. 206-207; Labbe, Co/ic, t. X, p. 801 ; Luchaire, i47ina/es,nM88,
p. 95). Il fut reçu avec joie au synode de Reims (Nicolas de Saint-Crépin,
c. XI. p. 207). Cf. Gall. Christ., t. X, col. 1171.
VEN. OUIBERTI V1TJ5 LIBER III 201
altero eligendo non sine magna ipsius aspernatione non
sategit. Ipso enim turbam moverat quam sedare non pote-
rat.
Thoma itaque ad sua translato et ex vulnere praelibato
jam impotenter agenti, quoniam filius Adœ, nomine Adelel-
mus, puer pulcherrimus, in futuram desponderat conju-
gem ', ipsius filiam ; qu^e''* Thoma m jam lœserat, in Adam
et in turrim ejus, ipsa Ingelranni turpis concubina, arma
eonvertere parât. Ipse autem in fidelitate Ingelranni
hucusqué contra burgenses steterat. Rege ergo conducto -^
turrim obsidione eireumdat. Et certe Adam régi hominium
fecerat, nec ab eo defecerat, rexque eum in sua fide susce-
perat ^, Referri non possunt ab aliquo, ne ab eis quidem
quorum pars periclitabatur, faetae neces de burgensibus per
turrenses, eum ante obsidionem, tum postea erebriores.
NuUus enim apud urbanos aetus erat, sedpassio sola. Quod
primum, promoto nondum malo, facile Godefridus episco-
pus, sicut omnibus notum est, sedasset, nisi vicedominum ^,
qui maximo eum semper* liabuit contemptui, timuisset. Ejus
plane moris est, ut neminem revereatur, nec cuiquam bene-
ficus sit, nisi aut de ipso maie loquatur, aut sibi maie faciat :
qui dum ab uno morderi timet et scienter perfidissimo
a. qui B, Du, D. — b. semper eum Du.
1. Exemple de fiançailles par paroles de futur (P. Viollet, Précis de
Vhisl. du droit français^ p. 328). — Ipsius représente Thomas, dont la fille
Mélisende, fiancée à Aleaume, épousa plus tard Hujiçues de Gournai {Art
de vér. les dates, t. II, p. 717; de Calonne, op. cit., p. 138 et 145) La
construction de la phrase pourrait faire croire qu'il s'agit de la fille du
vidamc de Picquij^ny [\'oy. p. 199).
2. Le mot piête à un double sens : amené ou payé. Guibert supposerait
dans ce deuxième cas (jue Louis le (îros a été conduit par la belle-mère de
Thomas de Marie à lutter contre le châtelain Adam. Sujçer, beaucoup plus
bref, dit simplement que le roi vint l'assiéger parce qu'il avait dévasté les
églises et tout le pays (éd. Molinier, p. 83), ce qui est conforme aux ins-
tructions données à cette date à Louis VI par Yves de Chartres (H. F.,
t. XV. p. 164); il ne révèle pas le dessous des choses. En fait, Adam rele-
vait du roi. comme nous l'apprend Guibert.
3. Les idées de tout ce début de paragraphe se tiennent extrêmement
mal, et les faits s'enchaînent difficilement. On peut croire que, la comtesse
ayant brouillé le vidame et Thomas, c'est pressé par sa femme qu'Enguer-
rand s'était uni aux bourgeois [U. Monod, Le moine Guibert, p. 167. n. 1).
4. Il s'agit du vidame de Picquigny, Vermond (cf. de Bonnault d'Houct,
dans Pos. des thèses... de VÉcote des Chartes, 1877).
202 VEN. GUIBERTl VIT^ LIBER III
placere gestit, Deo justo judice, ab ipso potissimum, et ab
omnibus lacera tur ^
Thomas itaque ^ turri subveaire non potuit, intra qnam et
filiam et militum suorum probiores dimiserat. Mala autem
ubique tanta egerat, ut archiepiscopi et praesules, pro eccle-
siis querimonia data ad regem, dicerent, se in regno ejus
Dei officia non facturos, nisi ulscisceretur in illum ^. Nam
ea ^ tempestate, qua pestifer ille contra Ingelrannum bur-
gensibus adnitebatur, Galterius, de quo supra egimus-^,
qui cum Guidone, coarchidiacono suo, solus de prdditoribus
Gerardi resederat, ad illam bonam Ingelrajini lateralem,
suam, videlicet uterinam, sororem, quod adulterinum connu-
bium ipse miscuerat, circa mediam ferme quadragesimam
locuturus perrexerat. Quod cum Thomas addidicisset,
missa legatione citissima, imperat Roberto cuidam,
omnium scelestissimo (taies enim amat famulos), ut Galte-
rium ab Ambianensi redeuntem observent, et quot ^ possunt
interimant. Quœ ille non alias quam ab ipso Laudunensi
promontorio prospectans, per ipsam viae concavitatem, qua
de monte descenditur, in occursum illi cum suis venit.
Galterius autem, praemisso comitatu, jam in urbem mulo
sedens sequebatur; sic igitur solitudine aucupata, gladiis
eum crudelissime conciderunt. Quo occiso, ad Thomam
cum mulo hilares revertuntur ^.
De his ergo ac similibus cum maximis ecclesiarum dolo-
ribusapud regias cum impeteretur^ aures, in sequenti anni
a. igitur D. — h. illa Du. — c. Gorr. de D. quod B. Du. — d. impete-
rentur D.
1. La conduite de saint Geoffroi vis-à-vis de Vermond, vidame de Picqui-
çny (v. p. 198, n. 2), illustre cette psychologie.
2. En particulier au concile de Beauvais, de 1114 (Labbe, Cojic., t. X,
p. 798j.
3. Cf. 1. III, c. VI et VII.
4. Duchesne,ojo. rt7., p. 201-202; Jovet; op. ci7., p. 16; Lalouette, op. cit.,
fo J09 v", admettent que l'assassinat de Gautier eut lieu pendant le siège
d'Amiens. Du Plessis observant, avec raison, que Guibcrt est loin de suivre
l'ordre chronologrique exact, pense qu'il eut lieu avant le siège [op. cit.,
n. XXIV, p. 48-49). V. la n. 6, p. 203.
YEN. GUIBERTI VITJE LIBER III 203
quadragesima ^, postquam archidiaconum occiderat, collecto
rex adversus eum exercitu, praesidia, quœ in villis abbatise
Sancti Joannis ^ extruxerat, aggreditur. De equestribus
autem vix ex corde opitulabatur régi, eum etiam pauci
essent , le vis autem armaturae infinitum prorsus agmen.
Quos ille contra se conflari audiens garriebat, eum etiam
prorsus impos lecto decumberet. Monitus a rege, ut adul-
terina castella destrueret, fœdissime respuit; oblatis sibi
multorum affinium auxiliis exsibillavit'"*^. Tune archiepisco-
pus et episcopi, factis in altum gradibus, multitudinem
asciverunt, commonitorium eis pro negotio fecerunt, a
peccatis absolverunt, et, ut sub nomine pœnitentiae Castro
illi, quod Creciacum ^ vocant, de salute animarum tuti, irrue-
rent, imperarunt. Quod et mirabili ausu pervadunt. Erat
autem munit io insolitae fortitudinis, ita ut omnis eorum
nisus multis ridiculus videretur. Gum ergo qui intus erant
defensioni intenderent, capto tamen jam priori vallo, astitit
rex in porta castelli, et, submonitis oppidanis, ut castrum
sibi traderent, eum se dicerent non facturos, protensa
manu juravit, se non comesurum, donec caperetur. Ea
tamen die solvit impetum. In crastinum vero regreditur,
arma sumit, de militibus autem vix quispiam coarmari
voluit. Cumque apertae eos proditionis arcesseret, accitis
pedestribus, ipse prior vallo insistere et ad interiora niti
cœpit. Nec mora pénétra tur intro, ingens victualium copia
reperitur, defensores tenentur, oppidumque diruitur^.
a. exsibilavit Du.
1. Carême de 1115 (milieu d'avril). Cf. Suger, Vie de Louis VI, éd. Moli-
nier, p. 83 n. 3. Luchaire, Annales, p. 96, a corrigé à tort sequenti en
seqnentis.
2. Abbaye de Saint-Jean de Laon. Les noms de ces deux domaines sont
donnés par Guibert aux paragraphes suivants. Suger {Loc. cit., p. 81) dit
que Thomas de Marie en avait fait de véritables forteresses. Orderic Vital,
H. e. (éd. Leprévost, t. IV, p. 377), prête à Louis VI, en 1119. un discours
où il fait le récit de cette expédition de 11 15.
3. La chronologie de Guibert est ici diflicile : d'après son récit, il sem-
blerait que l'expédition de Louis VI est faite pendant le siège du Castillon,
alors qu'elle est antérieure et comprise entre le début de mars et le 11 avril
1115 (cf. Luchaire, Annales, n** 190, p. 96).
i. Crécy-sur-Serre, Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton.
5. Suger, op. cit.. éd. Molinier, p. 82.
c
204 YEN. GUIBERTI VlTj: LIBER III
Haud longe hinc aliud statuerai municipium , nomine
Novigentum K Hujus clavibus régi delatis, incolae profuge-
runt. Apud jGreciacum aliqui furcis appensi sunt de capti-
vis ad terrorem defensorum, aliqui alias occisi ; de assulto-
ribus nescio si aliquis '"^ praeter unum militem. Thomas autem
apud Marna m tuebatur se, qui, facta pecuniaria redemp-
tione apud regem et regios, et pacto ecelesiis damno quod
fecerat, hinc paci, illinc se reddidit communioni. Ita vir
omnium superbissimus iniquissimusque per manum pau-
perrimam, quam saepe punierat quamque spreverat, punitus
est^. lUud non est reticendum, quod, eum rex Laudunum
cum suo hoste venisset^, aeris moUities intempestiva cuncta
reddiderat. Tune arehiepiscopus ^ ad eos : « Oremus, ait,
Deum, ut, si vult fieri quod proposuimus, det serenum. »
Quo dieto, aer extemplo renituit.
Igitur Dominica Palmarum ^ reversus a Cartusia
Godefridus episcopus, longe alia quam ibi didicerat, ineipit
propagare. Regem ergo arcessit, et die celebri ac verendo
ipsum et astantem populum adversus turrenses, sermone
habito, non Dei, sed Catilinario, irritare iiitendit^ spondens
régna cœlorum his, qui turrim expugnando perierint. Pos-
tridie pro muro Castellionis (sic enim vocatur) ingentes
machinae porriguntur, eisque milites imponuntur. Turrenses
a. /lis souligné B. — b. Fin du 8" passage de Du. — c. Carthusia D.
1. Nouvion-Gatillou, ou l'Abbesse, en raison de ses liens avec Tabbaye
de femmes de Saint-Jean de Laon, canton de Grécy-sur-Serre.
2. Cette expédition à Laon, dont Guibert ne parle pas lorsqu'il traite de la
commune de Laon, se place donc entre l'expédition contre Nouvion et le
début du siège de Laon. Gf. Suger, op. cit.^ p. 82-83; Luchaire, Annales,
n** 189, p. 95-96. — Au second paragraphe de ce même chapitre xiv, Guibert
parle de l'exécution de Teugaud, l'assassin de Gaudri « post biennium
internecionis... inquadragesima ». Ainsi, dès 1114, a commencé la punition
des révoltés de Laon.
3. Raoul, archevêque de Reims. Il ne s'agit pas ici du moment où Raoul
se trouvait à Laon pour la réconciliation de la cathédrale (1. III, c. x),
c'est-à-dire de 1112.
4. 11 avril 1115. Sugcr dit simplement que le siège du Gastillon com-
mença après l'expédition contre Thomas de Marie. D'après Guibert, il
commence le 12 avril, postridle, après les Rameaux (et non le 11, comme
dit Luchaire, op. cit., n" 190, p. 96), pour durer deux ans, selon Suger. En
fait, Guibert écrit son troisième livre avant la fin du siège.
VEN, GUIBERTl VIT^ LIBER III 205
ante cortinis sese protexerant, ne'** esse eorum proderetur.
Episeopus vero nudipes ad Sanctum Aceolum * non tune pro
hoc exaudiendus abierat. Interea turrenses permittunt eos
se mûris ingerere, machinas admovere: Quibus applicitis,
Alerannus quidam , talium peritissimus, duas quas instituerai
phalaricas opponit, et quater vicenas pêne mulieres ad saxa
quae imposuerat intorquenda disponit. Milites autem interni
contra externos prflelia cominus ense tractabant. Cumque
Achilleis animis sua propugnacula defensarent, mulieres,
viris aequiparandap, missis ex tormento lapidibus utrasque
confregerunt, et, fervescentejactumissilium, quater vicenis,
ut relatum est, vulneratis, etiam regem jaculo in pectore
loricato la»serunt. De his autem qui spiculis sunt trajecti,
praeter unum nullus evasit. Hoc episcopi nepos Rothardus
clericus retulit.
At milites qui de machinis pendebant, obrui se videntes,
fugam ineunt; nec mora cœteri. Quibus aliquantisper amo-
tis, turrenses prosiliunt, machinas concidunt, materiemque
ad se convehunt, cum eos a longe conspicerent, nec
aggredi auderent tria pêne millia, qui prius oppugnarunt.
Videns igitur rex inexpugnabilem locum, cessit, obsideri
jubens, dum famé coactise redderent. Hucusque persévérât
obsidio, et dici non potest, quot de burgensibus solis quo-
tidie pêne depereant. Adam vero, extra positus suburbia,
et Ingelrannum '^ atque vicedominum crebris hostilitatibus
urget^"^. Unde etiam si vexatio intellectum daret auditui,
scire possent, quia, etsi Thomas succubuit, non omnes
tamen causae sunt pares, nec Dei pênes omnes iequa judicia,
ut sit episcopo ad neces licentia provocandi.
a. Corr. de B (et D^. non X. — h. Gorr. de B (et D). urgeret X.
1. Abbaye de Saint-Acheul, rune des plus anciennes d'Amiens, reconsti-
tuée au XI" siècle {Gall. Christ., t. X, col. 1325 sq.).
2. Enguerrand de Coucy a donc pris le parti des bourgeois d'Amiens et
du vidame. et il se trouve que le chûtelain Adam combat pour soi seul.
3. On peut tirer de l'emploi du présent par Guibert la conclusion que le
livre III a été écrit avant 1117, puis(|uc, d'après Suger, op. cit., p. 83, c'est
deux ans après l'arrivée de Louis \'l à Amiens, que le Castillon tomba aux
mains du roi et même avant lllrt. date de la mort d'Enguerrand. Guibert
étant mort seulement en 1122 au plus tôt. il a eu certainement connais-
sance de ce fait, mais u"a pas tenu à corriger ce ((u'il dit ici.
206 VEN. GUIBERTl VlTJi: LIBER 111
[CAPUT XV]
Antequam autem ad contigualia devolvamur, quoniam et
de Suessorum quibusdam dicturi sumus, sciendum est, quia
super omnes Francis provincias Laudunenses detestabiliora
agunt. Nam qui presbyteros, episcopum, archidiaconum
occiderant, nuperrime etiam solertissimam fœniinarum,
abbatissain Sancti Joannis, génère elarissimam, ecclesiae
provectricem, nomine Rainsendim, Laudunensis indige-
nam, suus servus occidit ^, quodque passa est pro ecclesiae
fide consustinuit 2. Quid, quod ipsa ecclesia non vacabat a
sacrilegis^? Quœ tamen quia Regina omnium non reliquit
inulta, digne prosequimur. Ab his, quos matricularios «^
vocant, qui gazas ecclesiae familiarius asservabant, vasa
ministeriicœpere subduci, quae tamen in magistros eorum
retorquebantur clericos. Erant plane laici. Haec primo a
quibusdam.
Secundo quidam Ansellus vulgo urbis oriendus, immanis
et rusticus, infra dies Dominici natalis, ante matutinos,
cruces, calices, aurea quaeque subripuit; cumque post ali-
quot ^ tempus praerepti auri massulam Suessonico cuidam
mercatori venum^tulisset, et furtum sacrilegum quod fece-
rat, prodidisset, ac sacramentum. ab eo ne se proderet acce-
pisset, ille intérim damni illius conscios per Suessorum
parochias excommunicari audivit; quod is animadvertens
Laudunum venit, rem clero prodidit. Quid plura? Gonventus
illenegavit. Is, contra datis vadibus, bello^eumpugilaturus
impetiit, nec ille distulit^. Erat autem Dominica. Quibus
a. sacrilegiis D. — b. aliquod D. — c. Corr. de D. vœniim B. — d. D pro-
pose la correction duello.
-— —
1. Anacoluthe.
2. Raisinde mourut le 6 août 1112 {Gall. Christ., t. IX, col. 593).
3. = Marguillicrs, personnages constituant les fabriques des églises.
i. Contre Tusage du duel judiciaire, employé comme moyen de preuvci
même dans les causes purement ecclésiastiques (ainsi, en 1064, entre le^
abbayes de Saint-Serge et de Saint- Aubin; en 1098, entre celles de Mar —
moutiers, de Sainte-Ooix de Talmont et de Sainte-Marie d'Angles), il y .^
eu, dans l'Eglise, un parti déterminé, dès le ix« siècle, puisque le concile d <
V^alence, en 855, lecondannic. Mais il faut attendre le xii" siècle pourvoî*^
Innocent II, en 11 40, désapprouver formellement cette mode de preuve.
VEN. GUlBERïl VITJfi LIBER III 207
clerici prae properatione commissis, ille qui furem compella-
verat, victus ruit. In quo duo constant, aut eum qui furem
pejerando prodiderat, minus recte fecisse, aut, quod multo
verius est, legem illegitimam omnino subiisse. Huic enim
legi certum est nuUum canonem convenisse. Victoria
denique Ansellus tutior ad tertium prorupit sacrilegium.
Nam ineffabili commento gazophylacium prorupit, et copio-
sius aurum gemmasque tulit. Quibus tultis *, celebrato jam
sacri laticis judicio, in hune cum aliis matriculariis injectus
est, superque natando convictus, cum quo et alii primi
damni cognitores : quorum alii furcis illati, aliis vero par-
sum. Is pariter Iractus spondet se dicturum, demissus diffi-
tetur. Secundo evectus in furcam, prodere'rem se jurât.
Reniissus ait : « Sine prœmio nihil faciam. — Appenderis,
inquiunt. — Et vos nil ^ habebitis, » ait. Inter haec Nico-
laum castellanum, Guinimari (îliuni -, adolescentem claris-
simum, infinitis jaculabatur conviciis, cujus manibus heec
fîebant. Consulitur episcopus^ et magister Ansellus, quid
facto oporteat. « Melius est, aiunt, ut pecunia sibi detur,
quam tanta auri quantitas amittatur. » Pacti ergo ei sunt
quingentos ferme solidos. Quibus sponsis, multuni quod
in vinea sua condiderat restituit aurum. Pollicitus vero se
de patria recessurum fuerat, trium autem ei dierum com-
meatum episcopus spoponderat. In quo spatio cum elabi
clam vellet, et universos urbis ipsius provideret egressus,
A'illa non ^ ex perte *^ ejusgrandium fluminumspeciesappare-
bant, quœ eum progredi omnino vetabant. Palam ergo
illum recedere sine ullo furto sui fructus haec invisibiliter
sibi proposita fluenta cogebant. Quo cum ventum foret, et se
xiolle recedere, quaîdam furiosissima loquens, diceret,
a. 7it7it7 D. — b. manque D. — c. ex parte D. Texte corrompu.
1. En rapport avec tollo. Plusieurs exemples sont donnés par Ducange,
Glossarium, t. VI, p. 662, col. 3.
2. Je n'ai pas retrouvé dans les chartes la souscription de ce personnage-
En 1120, dans une charte de Barthélémy, évèque de Laon, il est quest-ion
du vidanie Elbert (Du Plessis, loc. cit., P. J., n" XV, p. 136-137).
3. Hugues uu Barthélémy de Vir.
208 YEN. GUIBERTI VlTii: LIHFIR 111
tamque * eum episcopus magis urgeret, cœpit quasi extra
se positus mussitare, quœdam se scilicet adhuc scire quœ
distulisset dicere. Quod cum per vicedominum didicisset
episcopus, oecasionem naetus, quoniam se juraverat nil
plus scire, solidos, quos ei proposuerat dare, subtraxit, et
carceri relegavit. Qui etiam suppliciis adactus, gemmas
confracti operis se penes'^ se habere fassus est, et ad locum
eos ducens, ostendit eas in linteolo sub saxo pendentes.
Cum bis omnibus quoque phylacteria sacra subduxerat,
quœ, quandiu^ tenuit, dormire non poterat, quia sanctis fera-
lem animum concutientibus, tanti eum sacrilegii horror
invaserat ; igitur et ipse in sublime provectus, appositus est
ad patres suos, plane diabolos.
[CAPUT XVI]
Joannes interea, Suessorum cornes (ut jam stilum ^ ad
promissa ^ vertamus) , militia solers pacisque studiosus fuit,
cujus tamen intentio sola sua utilitas fuit^. Nam paterna
et avita nequitia in exitium matris semper ecclesiae ^ redun-
davit. Porro mater inter caetera potentiœ suvq miracula lin-
guam diacono cuidam a gutture exemptam succidi fecit ^
oculosque convelli '^. Nimirum id pnesumpsit parricidalis -a
audacia. Nam Jud^ei cujusdam studio fratrem proprium_-^
cupiditate comitatus veneno occiderat; quam ob causam et^
Judseum ignis assumpsit f. Et ipsa pridie quam caput jeju
nii sequebatur, postquam eximie cœnaverat, in ipso suP _
a. cumque D. — b. Gorr. de B (et D). per X. — c. qiiamdiu D.
d. stylum D. — e. Ecclesiq D. — f. absumpsit D.
1. V. le c. XV, au début.
2. Nous ne savons rien d'autre sur ce personnage que ce que Guiba
nous dit. Il convient d'ajouter que Jean était fils de Guillaume Busac, fo"
dateur de la deuxième dynastie comtale de Soissons, mort vers 1098 ««rrîi/
1099 (Art de vérifier les dates, t. II, p. 727). Sur la date de la mort de Jeam^ u,
des vingt premières années du xii" siècle, v. V Introduction^ p. xlviii. Ra^.p-
procher ce passage de la préface du De Incarnatione (éd. Dachery, p. 29 -J;
éd. Migne, col. AH9).
3. L'historien de Soissons, Leroux [Hist. de Soissons^ t. I, p. 395\ suppc3.se
que l'animosité de (luibcrt contre Alice de Soissons, provient de ce que
VEN. GLIBERTI MTM LIBER lll 209
somni nocte primordio paralisi percussa, officia linguœ
perdidit, totius corporis invalitudinem incurrit, quodque
potissimum est, nil deinceps quod ad Deum pertineret
sapuit, et de caetero poreum vixit. Cui etiam justo Deijudi-
cio, quasi pro medela, pêne lingua deseeta est. Sic se ab
initio quadragesimœ usque ad octavas Paschap, cum diem
clausit, habuit. Inter ipsam autem et hune Joannem et
episcopum Manassem ^ filios ejus, non modo simultates,
sed lethalia odia erant, et haec* genuina. Nam genus illud
vicissim infestos se habent. Certe dum ad tumulum delata
fuisset, inter sepeliendum mihi cornes isdem de ea qua? sunt
superius relata narrabat, adjiciens : « Quid, inquit, pro
ipsa dilargiar, cum pro sua ipsius anima ipsa nil voluerit
dilargiri ? »
Denique comes ipse, cui recte dici posset : « Pater tuus
Amorreus et mater tua Gettea * - » , non modo ad parentem
regeneravit utrumque, sed multo détériora peregit. Ipse
Judaeorum et haereticorum perfidiam tantopere coluit, ut,
a. Hettœa D.
cette dernière donna son appui à Ursion, désigné par le roi comme évêque
de Soissons, alors que saint Arnoul avait été élu canoniquement [Gall.
Christ.^ t. IX, col. 350). Il y eut donc deux évoques sur le trône épiscopal
de Soissons où Arnoul ne résida jamais (v. Glaeys, Hist. de saint Arnold^
évéque de Soissons j... trad. du flamand, Gand, 1889, in-S°).
1. Manassès avait été élu évoque de Cambrai par le peuple, sans le con-
sentement du clergé, en 1092, et il tut transféré, en 1103, à Soissons {Gall.
Christ.^ t. III, col. 23-25). A Soissons, il succédait à Hugues de Pierrefonds;
il mourut le 1" mars 1109 {Gall. Christ., t. IX, col. 354-355). Il a eu cer-
taines relations avec l'abbaye de Nogcnt : en 1107, il accorde à Guibert de
Nogent l'autel de Grécy, tenu en bénéfice de Tévêque de Soissons par Gui,
fils de Gui de Coucy, « quidam potentium » (Du Plessis, op. cit., P. J.,
n» XI, p. 134) ; la même année, selon la Gall. Christ., t. IX, col. 455, il bénit
l'église de Plainchâtel, dans laquelle Oulbert, prieur de l'abbaye de Nogent,
s'était retiré pour y mener la vie érémitique (Du Plessis, op. cit., P. J.,
n" XII, p. 135, sans date). Manassès eut Lisiard pour successeur.
2. Ezechiel, XVI, 3 : « Et dices : Haec dicit Dominus Deus Jérusalem :
Radix tua, et gencratio tua de terra Chanaan : pater tuus Amorrhaeus, et
mater tua Cethaea. » — Le père de Jean et de Manassès, Guillaume Busac,
devint comte de Soissons en 1019, par son mariage avec Alice, fille de
Renaud I" qui était mort pendant le siège de sa forteresse de Soissons par
le roi de France, Philippe I"'. Outre Jean et Manassès, il eut encore comme
enfants : Renaud II de Soissons; Rantrude, femme dives de Nesles, fon-
dateur, en 1146, de la nouvelle maison de Soissons; Lithuise, femme de
GeofTroi III de Donzy; Agnès, femme d'Hervé de Montmorency, sire de
Marly; Adélaïde {Art de vér. les dates, t. II, p. 727 sq.).
Yen. Guiherli vila. li
210 VEN. GUIBERTI VITJi: LIBER lll
quod Judaeis metum fîdelium impraesumptibile * erat, ipse
diceret de Salvatore nefaria. Quam maie autem in cœlum
posuerit os suum ' , intelligi potest ex meo illo libello quem
contra ipsum, rogatu Bernard! decani, scripsi ^. Quae quo-
niam ori christiano indieibilia sunt et piis auribus execra-
biliter exhorrenda, supprimimus. Gum Judaeos attoUeret, a
Judœis pro insano habebatur, dum verbo sectas eorum
approbaret, et nostra in promptu sequeretur.
Et terte in Natali et Passione Dominica, et in hujus-
modi...^ ta m humilem se prœbebat, ut vix perfidum puta-
remus. Nocte pasehali se in ecclesia ad vigilandum contu-
lerat ; religioso cuidam clerico, ut de mysterio dierunx illonim
aliqua sibi diceret, suggesserat ; qui, cum qualiter passus
sitDominus, etquomodo ressurexerit, intimasset, exibilans^
cornes ait : « Ecce fabula, ecce ventus ! — Si tu, inquit,
pro vento et fabula, quae dixerim, habes, quid hic vigilas ?
— Pulchras, ait, mulieres, quae istic coexcubant, libenter
attende ». Certe cum conjugem juvenculam speciosam
haberet-^, ea contempta, rugosissimam ita affectabat anum,
ut, cum intra domum cujusdam Judaei lectum sibi et illi
sfçpius apparari faceret, nunquam^ tamen stratu cohiberi
poterat, sed in aliquem angulum turpem, aut certe intra
apothecam aliquam prae furore libidinis se cum illa sordidis-
sima contrudebat. Quid, quod cum uxore sua parasitas-
trum quendam*^, extinctisjam nocte lucernis, sub specie^
suis^ cubitum ire mandavit, ut adulterii sui crimen impin-
geret ! Qme cum non esse comitem ex corporis qualitate
a. impresiimptibile D. — b. Lacune. D propose festCs . — c. exsibilans D.
— cf. numquam D. — e. quemdam D. — /'. quibus exponctué B, supprimé
D. — g. exponctué B.
1. Lib. Psalm., LXXII, 9 : « Posuerunt in cœlum os suum : et lingua
eorum transi vit in terra. »
2. V. Vlntroduclion, p. xix. Comparer à ce que Guibert dit ici de Jean.
de Soissons, ce que Raoul le Glabre dit de Renard, vicomte de Sens
{Hisl., l. III, c. VI, p. 69, éd. Prou, Coll. de textes, Paris, 1886, in-8*).
3. Adeline, ou Adèle, fille de Nivelon de Pierrepont {Art de vér. lesF
dates, t. II, p. 727). Yves de Chartres s'occupa un instant de la réconcilie!:-'
avec son mari ^lettre 189, dans Migne, P. L., t. 162, col. 180-181).
VEN. GllBERTl VlTJi: LIBER III 211
seii tiret (erat enim cornes fœde pruriginosus), suo quo
valuit nisu et pedissequarum auxilio, scurram dure ceci-
dit ^. Quid plura ? Non sanctimonialem, non monacham a
sua abusione excluserat, nec fratrum plane sanctorum
unquam rivalitati pepercerat.
Hujus putidissimi blasphemias cum pati jam Virgo
Mater, omnium regina, non posset, redeunti ei ab expedi-
tione regia ^, coUegarum suorum daemonum ad urbem jam
propinquanti ingens globus apparuit. Qui, hirta coma,
sensu effero, domum veniens, ea nocte conjuge repuisa,
cum anu praedicta concubuit, in qua et lethali morte decu-
buit. Cumque anxiari cœpisset, praedictum clericum, cum
quo in vigiliis egerat, super urinarum suarum considera-
tione consuluit. Qui ei de morte respondens cum sua
anima, et de perpétra tis libidinibus eum conveniret, ille
intulit : « Vis, inquit, ut leccatoribus, scilicet presbyteris,
mea erogem ? Ne obolum quidem ! A multis discretioribus
te didici omnes fœminas debere esse communes, et hoc
nullius momenti esse peccatum ». Dixit, et nihil aliud
quam rabiem postea dixit aut fecit. Nam astantem sibi
conjugem pede volens propellere, cuidam militi... ^, sedente
ea ^, impegit grandem adeo, ut eum everteret. Tenebantur
ergo insanissimi hominis manus, ne se suosquedisjiceret^,
donec defatigaretur, donec virginissimae Genitrici et Deo
lilio ejus inimicum diaboli extorquèrent ^ spiritum^.
a. Corr. inintelligible de B. — b. Lacune. D propose alapam ou pu g nu m.
— c. Les deux mots exponctués B. — d. Corr. de D. disiceret B, — e. extor-
queret B (et D).
1. Comme nous ignorons la date exacte de la mort du comte Jean de
Soissons, il est difficile de dire à quelle expédition du roi de France Gui-
bert fait ici allusion. Si l'on admet la conjecture des auteurs de VArt de
vérifier les dates^ qui placent cet événemeut vers 1118 (t. II, p. 728), il
s agit de l'expédition contre Henri I" (Luchaire, Annales^ n» 233, p. 113),
ou contre Hugues du Puiset (Id., ibid.^ n" 236, p. 114-115), ou contre Richer
de Laigle (Id., l'Jbic/., n" 245, p. 119), ou contre Hugues de Crécy (Id., ibid.,
n° 246, p. 119).
2. L'obituaire de la cathédrale de Soissons place cette mort au 24 sep-
tembre d'une année indéterminée [Art de vérifier les dates, t. II, p. 728).
Plusieurs auteurs ont proposé 1131; mais si Guibert est mort peu après
212 VEIN. GUIBERTl VITJi: LIBER lll
[CAPUT XVII]
At quoniam haereticorum, quos hic nefandus amabat^
meminimus, quidam rusticus, Clementius nomine, cum
fratre Ebrardo, apud Buciacum *, proximam Suessioni
villam, commanebat. Qui, ut vulgabatur, de primoribus
suae haereseos erat. De hoc ferebat impurissimus ille cornes,
quod sapientiorem eo neminem comprobasset. Haeresis
autem ea est, non quae palam suum dogma defendat, sed
quœ perpetuis'* damnata susurris clandestina serpat.
Ejus vero talis dicitur esse summa : dispensationem
Filii Virginis fantasma fa tentur; baptisma parvulorum non
intelligentium sub patrinisquibuscunque* annuUant; suum
autem appellant Verbum Dei, quod fit quo nescio rotatu
longo sermonum; mysterium quod fit in altari nostro ita
exhorrent, ut ora sacerdotum omnium os inferni appellent ;
et, si pro velamine suae haereseos aliquotiens inter alios
nostra sacramenta suscipiant, sic pro dieta habent, ut ea
die nil amplius edant ; sacra cimiteria a reliqua terra com-
paratione non dividunt; conjugia damnant, et fructificare
coitibus ; et certe cum per Latinum conspersi sint orbem,
videas viros mulieribus cohabitare sine mariti conjugisque
nomine, ita ut vir cum fœmina, singuluscum singula, non
moretur, sed viri cum viris, fœminae cum fœminis cubitare
noscantur ; nam viri apud eos in fœminam nefas est;
edulia ^ omnium quae ex coitu nascuntur, éliminant ; con-
venticula faciunt in ypogeis ^ aut pennalibus ^ abditis,
a. Corr. de D. pepeluis B. — b. qaibuscumque D. — c. edula B (et D). —
d. hypogeis D. — e. D propose la correction penetralibas ou penatibus.
1122, s'il a écrit le De vita sua^ 1. III, entre 1115 et 1117, il est impossible
d'admettre que Jean de Soissons soit décédé après 1118. Nous ne connais-
sons malheureusement pas de chartes de Jean, que nous voyons seulement
figurer dans un procès en 1106 (Luchaire, Annales, n** 39, p. 23-24). Sur"
cette difficulté, v. V Introduction, p. xlviii.
1. Bucy-le-Long-, dép. de l'Aisne, arr. de Soissons, cant. de Vailly. Gui —
bert rappelle ce passaj^edans le Depignoribus sancloram, I,|iii (éd. Dachery -»
p. 339: éd. Migne, col. 622).
VEN. GUIHERTI VlTiE LIBER III 213
sexus simul indifferens, qui, candelis accensis, cuidam
mulierculae sub obtutu omnium, retectis, ut dicitur, natibus,
procumbenti eas a tergo oEFerunt; hisque mox extinctis,
chaos undecunque^ conclamant, et cum ea quae ad manum
venerit prima * quisque coit ; quod si inibi fœmina gravide-
tur, partu demum fuso in idipsum reditur; ignis multus
accenditur, a circumsedentibus puer de manu in manum
per flammas jacitur, donec extinguitur ; deinde in cineres
redigitur ; ex cinere panis conficitur ; cuique pars pro eucha-
ristia tribuitur, qua assumpta numquam ^ pêne ab hœresi
ipsa resipiscitur.
Si relegas haereses ab Augustino digestas ', nulli magis
quam Manicheorum ^ ^ reperies convenire. Quae olim cœpta
a doctioribus, residuum demisit^ ad rustieos, qui vitam se
apostolicam tenere jactantes, eorum actus solos légère
amplectuntur.
A domino ergo Suessorum pontifice, viro clarissimo,
Lisiardo ^ praefati duo ad examen urgentur. Quibus cum ab
episcopo ingereretur, quod conventus praeter ecclesiam
facerent, et hfpretici ab affinibus dicerentur, respondit
Clementius : « Num legistis, domine, in Evangelio, ubi
dicitur : « Beati eritis? » ^ Cum esset enim illiteratus,
a. undecumque D. — b. p^' haste barrée B. — c. Gorr. de B (et D).
iniqua X. — a. Manichseornm D.
1. De hœresibus, c. ,xlvi (Mij^nc, P. L., t. 42, col. 5 4 sq.). Sur ce
mouvement hétérodoxe, cf. Luchaire, dans Lavisse, Hist. de France^ II,
II, 1901, p. 359, et Lea, Hist. de VJnquis., trad. Reinach, t. I, 1903, p. 125.
B. Monod (Le moine Giiibert^ p. 209) rattache ces hérétiques aux Vaudois
et aux Apostoliques. Il est difficile de savoir au fond la vérité sur la doc-
trine et le rite de la secte soissonnaise; en 1027, mêmes accusations de
débauche contre les hérétiques d'Orléans (cf. Car lui. de Saint-Père de
Chartres, p. 109-115).
2. Les Manichéens formaient une secte chrétienne dont le fondateur
avait été, au iv" siècle, le prêtre Manès, et qui était fortement imprégnée
de zoroastrisme persan. Ils croyaient, en particulier, à une opposition
constante des deux principes du bien et du mal, repoussaient TAncien
Testament, et admettaient que lenouvcau avait été falsifié. Diverses sectes
se rattachaient à cette hérésie, celles des Bo^omiles, Cathares, Albigeois,
Pauliciens et Priscilliens. Cf. Baur, Das Manich&ische Religionsystem,
Tubingue, 1831, in-8°; Lea, op. cit., t. 1, p. 100 sq.
3. Anacoluthe.
4. V. p. 97, n. 2.
5. ci Luc.\ VII, 22: Jonnn., XlIT, 17.
214 VEN. GUIBERTl WTTM LIBER III
quod (( eritis » significaret « haereticos » aestimabat ; puta-
bat etiam quod hœretici dicerentur, quasi hœreditarii, haud
dubium quin Dei. Cum ergo discuterentur quid crederent,
christianissime responderunt, conventicula tamen non nega-
runt. At quia talium est negare, et semper hebetum clam
corda seducere, addicti sunt judicio exorcizatae aquae*.
Gumque in ipso apparatu rogasset me episcopus, ut ab eis
secreto quid sentirent elicerem, et eis baptisma infantium
proponerem, dixerunt : (( Qui crediderit et baptisatus fuerit,
salvus erit » -. Gumque in bona sententia magnam quan-
tum ad ipsos intelligerem latere nequitiam, interrogavi quid
putarent super his qui sub aliorum fîde baptisantur. Et illi :
(( Propter Deum ne nos adeo profunde scrutari velitis.
Itidem ad singula capitula addentes, nos omnia quiv dicitis
credimus. » Tune recordans versus illius, in quem Priscillia-
nista* "^ olim consenserant, scilicet :
Jura, perjura secretum perdere ^ noli ^ :
dixi ad episcopum : « Quoniam testes absunt, qui eos talia
dogmatizantes audierunt, cœpto eos addicite judicio ».
Erat enim matrona quaedam, quam per annum Clementius
dementaverat ; erat et diaconus quidam, qui ex praefati ore
alia capitula maligna audierat.
Missas itaque egit episcopus, de cujus manu sub his
verbis sacra sumpserunt : <( Corpus et sanguis Domini
veniat vobis ad probationem hodie. » Quo facto, piissimus
episcopus et Petrus archidiaconus, vir fide integerrimus,
a. prodere I).
1. Le Ritiiale ecclesiœ suessionensis, Paris, Soissons, 1856, 111-4", p. 241,
décrit celle cérémonie.
2. Marc, XVI, 16 : « Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit :
qui vero non crediderit, condemnabitur. »
3. Secte chrétienne espagnole, fondée par Priscillien, évoque d'Avila,
au IV" siècle, se rattachant aux Manichéens, au point de vue doctrinal,
mais ayant avant tout entrepris la réforme du catholicisme espagnol. Cf.
A. Puech, dans le Journal des savants^ fév., avr. et mai 1891.
4. Saint Augustin a lutté avec violence contre les Priscillianistes. Il
rapporte cette parole de la secte au c. lxx du De hieresibus \^Migne, P.
A., t. 42, col. 44).
VEN. GUlBERTi VITJî LIBER 111 215
qui, ut non subjicerenturjudicio, eorum promissa respuerat,
ad aquas procedunt. Episcopus cum multis lacrymis leta-
niam praecinuit, deinde exorcismum fecit. Inde sacramenta
dedere, se nunquam'"* contra fidem nostram credidisse aut
docuisse. Clément ius in dolium missus acsi virga supernatat.
Quo viso, infinitis gaudiis tota effertur ecclesia : tantam
enim sexus utriusque frequentiam opinio ista conflaverat,
quantam inibi nemo prœsentium se vidisse meminerat.
Alter confessus errorem, sed impœnitens ^, cum fratre con-
victo*^ in vincula conjicitur. Duo alii e Durmantiis villa ^
probatissimi haeretici ad spectaculum vénérant, pariterque
tenti sunt. Interea perreximus ad Belvacense concilium,
consulturi episcopos, quid facto opus esset -, Sed fîdelis
intérim populus clericalem verens moUitiem concurrit ad
ergastulum, rapit, et subjecto eis extra urbem igné pariter
concremavit. Quorum ne propagaretur carcinus, justum
erga eos zelum habuit Dei populus.
[CAPUT XVIII]
Apud Noviomum ^ ecclesia est parochialis, in beati
Nichasii honore ab Alduino quondam episcopo ^ dedicata '\
Ipsae etiam ejus reliquiœ istuc a Rhemensibus^^' deportatœ
aliquandiu^ quieverunt, non dico in praedicta ecclesia, sed
in urbe. Ante hoc ergo ferme quinquennium, cum imminens
martyris festivitas ^ jussa esset a presbytero debitis feriis
a. numquam D.— b. impenitens D. — c. Gorr. de B (et D). conjnncto X.
— d. Remensibus D. — e. aliquamdiu D.
1. Dormans, dép. de la Marne, arr. d'Épernay, ch.-l. de canton. Cf. D.
Albert Noël, Not. hist. sur le cant. de Dormans, Reims, 1878, in-8".
2. V. p. 200, n. 5.
3. Noyon, dép. de l'Oise, ch.-l. d'arr.
4. Aldouin ou Hardouin fut évoque de Tournai-Noyon, de 997 à 1030
environ {Gall. Christ. ^i. IX, col. 993-995). Il est célèbre par sa lutte contre
le châtelain de la Tour-IIardouin (Lefranc, Hist. de la ville de Noyon,
p. 22 sq.).
5. Paroisse de la ville de Noyon (Lefranc, loc. cit., p. 23V
6. Je ne connais pas de texte se rapportant à cette translation de saint
Nicaise de Reims à Noyon.
7. La Saint Nicaise tombe le 11 décembre; la translation du saint se
célèbre le 21 juillet.
210 VKN. (iUIBKRTl VI TJ^ LIBER lll
honora ri, quœdam ea die paupercula sola degens sub matre
puella suendi quippiam praesumpsit opusculum. Quœ cum
manibus suenda coaptans fîlum per linguam, ut assolent,
et labra protraheret, fîli nodus, qui multœ erat grossitiei,
acsi id prœacutum linguœ summitati adeo inseritur, ut nul-
latenus exinde eximi posset; nam si ab aliquo tentaretur
evelli, immodicis misera angustiis angeretur. Cum frequen-
tia igitur populari calamitosa illa ad episcopalem eccle-
siam, Regin^p^ martyrum miserieordiam preeatura non
verbis, cum matre progreditur : loqui enim, filo linguam
terebrante ac inibi dependente, vix poterat. Quid plura?
Turba quidem vulgi lacrymose compatiens domum rediit,
postquam diu laborantem puellulam multumque spectave-
rat. Illa, die ipso cum nocte sequenti perseverans in petendo,
comité matre, remansit. Postridie, cum Dominam cœlorum
ac terras praecordialissimis precibus pulsavissent, et, sicut
Ansellus presbyter, ecclesia? sacrista, mihi retulit, letaniam
matre prœnunciante '^, fîlia submurmurante, acsi scirent lite-
ras mirabili ordine texuissent, fîlia ad Matris Virginis altare
progreditur, flebiliterque complectitur, moxque iilum inter
oscula crebra laxatur. Ad theatrum tantie gratiae clerus et
populus accersit, infinitis laudibus cum Deo Virgo Mater attol-
litur, quae in eo Reginam martyrum se probavit, quod com-
missam in martyre ^ culpam pro se sic ulta est, sicut motum
denique suum in satisfactione ^ placuit. Nec parum martyris
nobilitas claruit, qui in eo quod pauperculam humilem
puniit, quantum superbos, quisibi adversantur, adversetur ''
innotuit. Hoc in eadem qua factum est ecclesia mihiest^
relatum, et lîlum mira» grossitiei cum nodo adhuc cruento
a praefato presbytero ostensum. Simile quid etiam in die
Annunciationis beatae Maria» * nostra irtate est actum, quod
a Ratbodo, urbis episcopo -, constat scriptum.
a. Régine^ D. — b. prœnuntiante D. — c. martyrem D. — d. Corr. de D.
satisfaciente B. — e. Corr. de D. ai'erselur H. — /. ei D.
1. Le 25 mai.
2. Hadbod II fut évêque de Noyon de 1068 à J098 (Gall. Christ., t. IX
VEN. GLIBERTI VlTi^: LIBER III 217
In hac ipsa Novigenti, cui, Deo autore* servimus, eccle-
sia, miles quidam rapinam fecerat, fratrum scilicet boves
abduxerat, Calniacumque ^ castrum * deveniens, unum de
bobus comedendum a se, ut putabat, complicibusque deco-
xerat. Ad primum ergo quod de carnibus illis ori intulit,
divina virtute percutitur, et uterque ei inter mastigandum
oculus a fronte et ab ore lingua expromitur, sicque eo dam-
na to, vellet noUet, residua pra^da redueitur.
Alter coiitigui lluvii partem, qui Aquila - nuncupatur,
piscationi suœ ascribere nitebatur, quae ex antiquo prœfati
loei fratribus debebatur. Cumque fratrum piscator ab illa
parte fluminis per ipsum militem omnino absterreretur et
pro hoc ecelesia multis placitis urgeretur, a Domina prœpo-
tenji in membris aliquibus paraly^os valetudine conquas-
satur. Sed hoc eu m fortunae, non ultioni divinœ ascriberet,
dormienti illi piissima Virgo astitit, et aliquot ei alapas
non sine severitate in facie dédit. Qui exinde experrectus,
et ex verbere sensatior faetus, ilico*^ nudipes ad me venit^
veniam petit, quid beata Maria animositatis sibi intendisset,
aperuit, usurpa ta remisit. Hoc unum didici, quod nemo
isti ecelesia:» infensus fuit, qui non ad evidens detrimentum
venerit, si perse verare delegerit.
Apud Compendium quidam praepositus regius ^ adversa-
batur ecclesiae beata? Mariœ et beatorum Cornelii et
a. authore D. — b. Calviacumque D. — c. illico D,
col. 996-998). 11 a écrit la vie de sainte Godeberte {AA. SS. BolL, avril,
t. II, p. 32-36), celle de saint Mcdard {ibid., juin, t. Il, p. 87-95), un sermon
sur l'Annonciation de Notre-Dame (publ. dans la Gall. Christ.^ Instr., t. X,
col. 368-372), et d'autres œuvres aujourd'hui perdues. C'est dans le sermon
sur l'Annonciation qu'est rapportée l'histoire dont parle Guibert : il s'aj^it
là encore d'une jeune fille de Noyon, mais, comme église, de l'abbaye de
Notre-Dame {lectio sexta^ col. 370).
1. Chauny, dép. de l'Aisne, arr. de Laon, ch.-l. de canton.
2. L'Ailette.
3. Il est question d'Aubert, prévôt du roi à Compiègne, dans un acte de
Raoul, comte de Vermandois, après 1116 (Bib. nat., Ch. et Dipl., t. LIV,
f" 198. Cf. Luchaire, Hisl. des Instit. monarch., t. II, App. 3, p. 297). A noter
que Luchaire, parmi les te.xtes concernant les prévôts royaux, ne donne
pas ce passage de Guibert. Cf. Gravier, Essai sur les prévôts royaux, p. 164.
— Guibert semble ici faire allusion aux ennuis imaginés par un prédéces-
seur d'Aubert, le prévôt Renard, contre les moines de Saint-Corneille :
ce Renard fit détruire un pont qui leur appartenait. Louis VI les rétablit
dans leurs droits par un diplôme de 1112 (Luchaire, Annales, n" 139, p. "4).
a
218 VEÎN. GUIBERTI \ITM LIBER III
Cy pria ni *. Quem cum foro medio clerici convenirent, et ex
nomine tantae Dominae tantorumque patronorum, ne id
faceret denunciarent, ille, sacris in nuUo deferens nomini-
bus, fœde rogantium ora exprobrando confudit; sed inter
ipsa verba, cum equo insideret, ruit, et sordidissimas
bracas, quibus cingebatur, ventris profluvio mox sub se res-
pexit.
Et quia de reverentia sanctis exhibenda dicere cœpimus,
municipium est in eodem pago Belvagensis episcopi^, quod
Saneti Justi vocatur^ ; in quo, cum seditio mota fuisset et
enormi insolentia viles quique clientuli cum burgensibus
baccharentur, clerici saneti pueri ac martyris Justi ^ reli-
quias ad sedandum^populum in loculo detulerunt. Gui qui-
dam, oportunior cœteris rêvera parasitus, cum se retulisset
obvium, gladium irreverens et nequam sacratissimo loculo
intulit. Qui dicto citius in terram ruens, fœtida, ut ille
superius, alvi manatione computuit ^.
In eodem Bellovagensi pago apud quandam ^ villam qui-
dam presbyter regebat ecclesiam. Quem dum quidam rusticus
nimio^ insectareturodio, adeoinvaluit,ut eum tradere nitere-
tur exitio : quia ergo palam non poterat, hune veneficio cor-
rumpere parât. Bufonem ergo per membra discissum in fîcti-
lem ejus ampuUulam, qua vinumad missas servare consue-
verat, trusit : soient autem hujusmodi ad id operis vasa
fîeri, ut arcto ff et pro ductili coUo ventre projectiora existant.
Ad missas ergo presbyter veniens, vino illo jam veneficato
mysteria sacra egit. Quibus expletis, mortifera cœpit exani-
a. Gorr. de B (et D). scordissimas X. — b. episcopii D. — c. sedendum D.
— d. computrnit D. — c. quamdam D. — f. nimis D. — g. Corr. de D.
arto B.
1. La collégiale de Saint-Corneille de Compiègne, fondée par Charles le
Chauve, fut transformée en abbaye au milieu du xii" siècle [Gall. Christ.,
t. IX, col. 434 sq.).
2. Il y a deux Saint-Just dans le dép. de l'Oise : Saint-Just-le-Marais,
commune du canton de Beauvais, et Saint-Just-la-Chaussée, ch.-l. de canton
de l'arr. de Clermont, d'où l'on aperçoit les tours de Coucv, et même
Laon. Il est probable que c'est de cette deuxième localité qu'il s'agit ici.
3. Il existe trois textes de la Passio saneti Justi (AA. SS. Boll., cet.,
t. yill, p. 338-340; ibid., p. 340-342; Anal. BolL, 1886, t. V, p. 374-380),
mais nous ne connaissons pas de récit de miracles concernant ce saint.
MA
.■d
VEN. GUIBERTl VITtE LIBER 111 219
matione defîcere, fastidire cibos, massa* bibitaque rejicere
et omnino tabescere. Postquam autem diulecto decubuerat,
tandem vix élabora vit exurgere, veniensque ad ecclesiam,
vas, unde morbi originem se sumpsisse eognov'erat, tenuit,
cultroque eoUum obterens-quidquid intro latebat humoris
per pavimenta profudit. Erat autem idem videre jam ex
consecratione missœ * semen bufunculis uberrime plé-
num. Comperit homo, quod prœcordia sua mortibus essent
addicta, et dum desperatissime prœstolatur imminentia
fata, aceipit hœc a quodam consilia : « Si vis, ait, pestifera
quœ coneepisti egerere, aut de sepulchro Marcelli Parisio-
rum pontifieis ^, aut de altari ejus pulverem tibi afferri
quœre '2, quem dum cum aqua hauseris, de tua protinus
salubritate confide ». Quod cum ille facere maturasset,
sacros cum multis ad sanctum affectibus pulveres ebibit ;
nec mora cum omni circumstanti virulentia infînitorum
reptilium globos egessit, malumque universum reddita sos-
pitate recessit. Nec mirum si Deo prœsens Marcellus hœc
peragat, qui ab eo corporis interstitio absens olim non
minora in simili re patrarat ^ ^.
[GAPUT XIX]
Quae dicturus sum nostris inaudita temporibus relatione
cujusdam religiosi ac vere humilis monachi accepi, qui qui-
a. mansa D. — b. immissœ B. Manque D qui remplace ce mot par des
points. — c. Ce dernier paragrraphe se trouve reproduit dans AA. SS. BolL,
nov., I, 261, col. I.
1 . Saint Marcel fut évéque de Paris au commencement du v" siècle. On
son nom,
génér. de
le fête le 3 novembre. Sur la colléfiriale parisienne qui portait son nom,
cf. II. Le^rand, Légende du plan de Pans en 1380, dans VHlst
Paris, 1868, in-i", p. 7i et n. 2.
2. C.ctte thérapeutique est d'un usage ancien. On sait que Grégoire de
Tours y a eu recours et de la même façon (De virtutibus S. Marlini, II, i,
éd. Hordier, 1860, t. II, p. 9i-96). Lisiard, évéque de Soissons, donne un
l'fUHeignement analogue à propos de saint Arnoul {Viia S. Arnulfi, dans
.1.1. SS. IfolL, août, t. lïl, p. 255).
3. (juibert fait allusion à un miracle raconté dans deux vies de
Sri in t Marcel (.1.1. .S\S. Bol l., nov., t. I, p. 265) : le saint évéque de Paris
aurait mis en fuite un énorme serpent qui dévorait les restes d'une femme
adultère.
220 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER III
dem Joffredus vocatur; Samurensis quondam castri ^ et alio-
rum castrorum in Burgundia dominus fuit, cujus vita quia
vero cognata dignoscitur, verba sua personœ ^ conferenda
putamus. Relatio autem sic se habet. Juvenis quispiam -in
superioribus terrarum sibi contiguarum partibus fuerat, qui
fœminae cuidam non uxorio, id est debito, sed usurario, ut
secundum Solinum ^ loquar, id est indebito amore cohae-
serat. Is aliquando ^, aliquantisper resipiscens, ad Sanctum
Jacobum Galieiam ^ oralionis gratia meditatur abire. Sed
in ipsa piae intentionis massa quiddam fermenti inseritur;
nam cingulum mulieris seeum in illa peregrinatione aspor-
tans, eo pro ejus recordatione abutitur, et recta ejusoblatio
non jam recte dividitur. Inter eundum ergo diabolus occasio-
nem incursandi hominem nactus, apparet ei in specie Jacobi
apostoli^, et ait : <( Quo tendis? — Ad Sanctum, inquit,
Jacobum. — Non bene, ait, vadis. Ego sum Jacobus, ad
quem properas, sed rem meœ dignitati tecum indignissimam
portas. Gum enim in totius fornicationis volutabro hactenus
jacueris, modo pœnitens vis videri, et quasi aliquem boni
initii praetendens fructum, ad meam te tendere praesentiam
profîteris, cum adhuc illius obscœnae mulierculte tuae balteo
accingaris ». Erubuit homo ad objecta, et credens rêvera
apostolum, infert : u Scio, domine, quondam me et nunc
a. p« , avec haste barrée B, qui développe en interligne personœ. per
se D. — b. Gorr. de D. aliquanto B. — c. manque D.
1. Semur, dép. de la Gôte-d'Or, ch.-I. d'an*. Le chàteau-fort qu'on y voit
actuellement, classé comme monument historique, date du xiii* siècle.
2. Il ne s'agit donc pas du seigneur de Semur, comme le début du para-
graphe pourrait le faire croire, et il faut bien idenlificr seigneur et
moine. V. aussi p. 222 : « Senior qui htpc mihi retulit. > Ce dominus n'était
d'ailleurs sans doute qu'un châtelain, Eudes I" Borel, duc de Bourgogne,
ayant, en 1082, réuni TAuxois, dont Semur faisait partie (Courtépée, Des-
cription gén. et partie, du duché de Bourgogne, 2* éd., Dijon, 1848, t. 111,
p. 469).
3. Solin, qui a résumé l'histoire naturelle de Pline l'Ancien, au m' siècle
ap. J.-G., a écrit des CoUectanea rerum memorabilium ou Polyhistor,
recueil de notes et d'anecdotes édité en dernier lieu par Th. Mommsen,
(Berlin, 1864, in-8). Il a été très employé et interpolé par le moyen âge.
Je ne vois pas à quel passage de Solin se réfère ici Guioert.
4. Saint-Jacques de Gompostelle, ancienne capitale de la Galice, prov.
d'Espagne, fondée au ix" siècle sur un tombeau de Saint-Jacques, miracu-
leusement retrouvé grâce à la clarté d'une étoile.
VKN. GLIBERTI VITii LIBER III 221
etiam flagitiosissime opéra tum. Die, quœso, quid ad tuam
elementiam profieiseenti eonsilii dabis. — Si vis, ait,
dignos pro perpetratis turpitudinibus fruetus pœnitudinis
faeere, membrum illud un de peccasti, veretrum scilicet,
pro mea et Dei fîdelitate tibi abscinde, etpostmodum ipsam
vitam, quam maie duxisti, tibi pariter desecto gutture,
adime. » Dixit, et ab oculis ejus se subtrahens in multa
mentis hominem perversitate reliquit.
Ad hospitium igitur nocte perveniens, diabolo, non, ut
putabat, apostolo, qui se monuerat obedire, prœproperat.
Dormientibus itaque sociis, mentulam sibi primo praecidit,
deinde cultrum gutturi immergit. Cum stridorem morientis
et erepitum sanguinis prorumpentis comités subaudissent,
exciuntur a somno, et, lumine adhibito, quid circa homi-
nem factum fuerit, vident; mœrent denique, tam funestos
sodalis sui exitus attendentes, sed quid a dœmone eonsilii
acceperit nescientes. Quia ergo qua id causa ei contigerit,
ignorîirunt, tamen illi curam exequiarum non negarunt ;
quodque taliter mortuo indebitum fuerat, pro compere-
grino, ut videbatur, suo missarum officia celebrari manda-
runt. Quibus ad Deum fideliter fusis, placuit Deo, ut, resar-
cito vulnere gutturis, vitam per apostolum suum repararet
extincto. Exurgens igitur homo, et cunctis supra quam
dici potest redivivum stupentibus fari incipit. Sciscitantibus
itaque qui aderant, quid animi in se interficiendo habuerit,
de diabolica sub apostoli nomine apparitione fatetur ; inqui-
situs quod judicium post sui homicidium in spiritu censura
subierit, ait : (c Ante Dei thronum sub prœsentia commu-
nis Domina^ Dei Genitricis Virginis Mariœ, ubiet patronus
meus apostolus sanctus Jacobus aderat, delà tus sum. Illic
cum quid de me fîeret coram Deo tractaretur, et beatus
apostolus, memor intentionis me^e, licet peccatricis et
adhuc corruptap, pro me Benedictam illam precaretur, ipsa
ex ore dulcissimo sententiam protulit, homini misero
indulgendum fore, quem malignitate * diaboli sub sancta
a. malignilas l).
222 VEN. GLIBERTI VIT^ LIBER III
specie siccontigit corruisse. Sic me in saeculum hoc ^ evenit^
ad mei eorrectionem , et horum denunciationem *^, Deo
jubente, redisse^ ». Senior ergo, qui hœc mihi retulit, ab
eo qui redivivum viderat se audisse narravit. Nam fereba-
tur etiam, quod cieatrix evidens et insignis illi remansit
in gutture, quœ miraculum circumferret, et abrasa tentigo
pertulusum^*, ut sic dicam, ad urinas residuum habuit.
Celebris quoque relatio est, sed nescio utrum syllabis
uspiam commendata, quod quidam ad sanctae con versa tio-
nis habitum exlaico, nisi fallor, conversus, in aliquo monas-
terio accesserat, professionisque inibi se sacramento devin-
xerat ;- qui minorem illic regulae observantiam, quam volebat,
considerans, exacta ab abbate licentia, in aliud quasi reli-
giosus se contulit, ibique devotione quamplurima vixit.
Qui post tempus aliquod in valetudinem incidit, ex valetu-
dine obiit. Qui, a praesentibus excedens, diversarum potes-
tatum altercationem mox incidit. Nam contrariis virtutibus
primae professionisirruptionemcausantibus, lucis spirituum
ratio, quae super bonfe actionis ejus testificatione innite-
batur, plurimum obtundebatur /". Ad Pétri ergo cœlestis
janitoris audientiam quœstio provocatur, sed a Petro pro-
tinus hujusmodi contentio ad divina ora refertur. Re igitur
ad eumsic delata, dicit Dominus : « Ite ad Richardum jùs-
ticiarium 2^ et pro sententia quam tulerit facite ». Fuit
autem isdem Richardus, vir summe potens in terrenis pos-
sessionibus, sed multo potentior in aequi justique tenori-
bus. Ad Richardum venitur, causa edicitur, sententia a
a. hœc B (et D). — b. cxponctué B. — c. denuntiationemD. — d. rediisse
D. — e. Guizdt, Coll., X, 120, n. 1, corrige pertusum. — /*. obtendente-
batur D.
1. = Pertuis (diminutif de periusum).
2. Richard le Justicier, beau-frère de Charles le Chauve et frère de
Boson, roi de Provence, fut duc de Bourgogne de 877 à 921. Son surnom
de Justicier vient de sa sévérité à châtier les coupables. En mourant, il
disait : « Poenitet me non plus fecisse, quia dum unum nequam peremi,
centuni salvàvi, et unius latrunculi pro interitu, ejus complices a malis
perpetrandis suas abstinuerunt manus » (Lebeuf, Hist. dWuxerre, t. II,
p. 45).
VEN. GUIBKRTl VITJE LIBER III 223
Richardo depromitur. « Quoniam, inquit, prioris ^ sponsio-
nis tenetur reus, perjurium evidens incurrisse dignoscitur,
nec injustam causam '^ habent dœmones, quamvis eis multum
justae hominis obvient actiones ; sed mea ex Deo censura
denunciat, uthaec emendaturus adsfleculum redire debeat ».
Ad superos itaque ille pridem funus emergens, abbatem
evocat, quid viderit, insinuât, culpam desertionis ac per-
jurii publiée fassus, ad pristinum monasterium revertitur.
Unde noverit omnis qui uspiam quocunque^ sub Dei
nomine se mansurum stabiliter profite tur, observet quae
Deo et sanctis poilieetur, quia locum mutare non débet,
nisi ab iis qui sibimet*' praesunt maie agere compellatur-
Quoniam de qualitatibus morientium loqui aliquotiens
utile est, Lauduni homo quidam fœnoribus undecunque
deditus erat, cujus finis dignam cum exitio vitam egisse
monstrat*. Nam in extremis agens, cum a paupercula qua-
dam, persoluto jam debito, usuras exigeret, et illa eum, per
imminentem sibi exitum obtestans, ut remitteret, implora-
ret, quod ille pertinacissime abnegaret, illa in arcto ^ posita
quidquid erat fœnoris acceptum mutuo, prœter unum dena-
rium, misero^ comporta vit. Cumque et solum illum remitti
sibi peteret, jurât neutiquam se ille facturum. Quid remo-
rer ? Quœsiit ^ illa quem vix valuit reperire denarium, et in
ultimo carnis spiritusque confligio jam stridenti infert. Quo
ipse moriens sumpto sibi in os posuit ; quem dum quasi
viaticum deglutisset, animam exhalavit, et ad diabolum
sub tali tutore migravit, unde et a sacris locis merito extor-
ris jacuit.
Apud Attrebates - quid accident super hujus moris
homine attexam. Is emmenas suas turpibus longo tempore
a. manque D. — b. in jus tant causam D. — c. quocumqueD. — d. sibinon
B (et D). Guizot, Coll., X, 121, n. 1. propose la suppression de non. —
c. Corr. de D. arto B. — f. manque D. — g. quxsivit U.
1. Il est curieux de constater que Guibert ne fait, pour condamner les
usuriers, aucune allusion à la lëg^islation canonique. Sur cette législation,
cf. Funk. Creach. des kirchl. Zinsverboten, Tubingue, 1878, in-8.
2. Arras, ch.-l. du Pas-de-Calais.
224 VEN. GL'lBERTl VIT^ LIBER 111
infercierat lucris. Tandem metallorum plurium montibus
cumulatis, spuremas attigit horas. Et ecce in hominis
specie diabolus advenit, bovem nigrum prae se ducens. Qui
morientis lectulo astans : « Dominus, inquit, meus hune
tibi bovem mittit. » Cui aeger : « Gratulor, ait, domino meo
pro munere ». Unde ^ inquit ad uxorem suam : « Et homini
qui bovem adduxit, appara quod comedat, bovem autem
intromitte, et bene asserva ». Dixit, et extemplo ^ efflavit.
Intérim tamen homo tanquam comessurus inquiritur, bovi-
que pabula deferuntur, sed iieuter reperitur. Factum ergo
euncti mirantur et horrent, nec boni quippiam taies mune-
rum missionei^ portendere censent. Funere apparat© , et cor-
pore in libitina locato, processio clericorum, consueta mor-
tuis officia praebiturorum, domum usque pervenit. Sed
dœmones famulo suo exequias célébrantes tantam aeris
turbam in eorum adventu exsuscitant, ut repentinus turbo,
cum serena essent omnia, frontem domus, quam ymber-
gam* dicunt, pêne subverteret, et partem lecticae in^ medio
positae sublevaret. Haec de talibus pauperum corrosoribus
dixisse sufficiat.
Nemo autem miretur, quod idem maligni spiritus in ludi-
ficandis aut laedendis hominibus hoc tempore multum pos-
sunt; nimirum quia qu» faciunt, bestialiter, et non in
nomine Domini, faciunt. Unde in pago Vilcassino^ non
ante multos annos factum comperimus, quia scilicet cujus-
dam deloci proceribus homines alicubi sub eadem regione
venabantur. Taxonem-^ ergo maie fugacem cavea» intruden-
tes, immo cum dœmonem intrusissent, intrusisse putantes,
sacco excipiunt. Quem summa vi inde eximentes et plus
quam animal illud patitur, ponderosum sentientes, cum
asportare nocte jam incidente cœpissent, ecce vox a monle
a. vade D. — b. Gorr. de D. extimplo B. — c. im D.
1. = Gouttière. Mot en rapport avec imber.
2. Le Vexin.
3. = Blaireau.
VEN. GUIBERTI VITJ5 LIBER 111 225
contiguo per mediam sylvam^ ruit. « Audite, inquit, audite ».
Gumque altrinsecus post ipsos plurimae succlamassent
voces : « Quid illud ? », vox denuo intulit : « Caduceum, inquit,
hinc * portant. » Qui forsitah sic et merito vocabatur, et
multos eadere fecit. Quo dieto, infînitœ deemonum copiée
undecunque^ quasi ad eruendum proruunt in tantum, ut
nemus universum ex frequentia obrui videretur. Diabolo
ergo, quem ferebant, non taxone projecto, pêne ameutes
effecti fugam ineunt. Qui domum venientes, nec mora tem-
poris mortui sunt * .
In ipsa provincia rusticus quidam crure intecto, pedibus
nudis, super fluminis crepidinem, dum e labore rediret,
extrema sua lavaturus, sabbatho vesperascente, desederat.
Mox ab imo aquœ ipsius, inqua diluebat vestigia, diabolus
ejus pedibus innexuit. Gumque rusticus, se ligatum sen-
tiens, a vicinis adjutorium inclamasset et ad domum pro-
priam delatus fuisset ab eis, cœperunt rude hominum genus
omni artifîcio agere, siquomodo valerent compedes terere^.
Diu ^ ergo circa hune inutilem circuitum eluctantes nihil
efficiunt, suos quique nisus eludunt. Spiritualia enim spiri-
tualibus comparanda sunt. Tandem post rotatus diuturnos
homo se inter eos peregrinus immiscuit, ad compeditum ipsis
spectantibus sese proripuit, et in momento resolvit. Quo
facto, expedite recessit, nec quis esset interrogare licuit.
Daemonia autem mulierum amores, et ipsos etiam concu-
bitus afFectantia ubique affatim celebrantur, et nisi puderet,
a nobis plurima dicerentur. Sunt quoque qumdam in nequi-
tiis infligendis atrocia, aliqua vero solis contenta ludibriis 2.
Sed stilum/'jam ad lœtiora vertamus '^.
a. Corr. de D. média sylva B. — h. huic B. hune D. — c. undecum-
que D. — d. Corr. de D. terare B. — e. dui D. — /*. stylum D.
1. Toute cette histoire est un bizarre amalgame des légendes concernant
Pan et Mercure. Il serait curieux de rechercher par quels intermédiaires
l'attribut de Mercure, le caducée, a passé pour devenir un emblème démo-
niaque.
2. On sait le parti que Michelet a tiré de semblables données dans son
curieux livre de La Sorcière.
3. Cette phrase annonce des épisodes heureux qui ne se trouvent pas
Ven. Giiiberli cUh. I)
226 VEN. GUIBERTI VITJE LIBER III
Audivi nuperrime a quodam montis Cassini ^ monacho
quod inferam. Posé Aldebrannum ^, qui Gregorius appella-
tur Septimus, quidam prsedicti cœnobii abbas^ Desiderius
nomine ^, papatum ambierat. Qui siquidem cum de cardi-
nalibus Romanœ foret ecclesiœ, exemptis ab ecclesia Bene-
dicti domini nostri ^ amplissimis rébus, pecunia pontifica-
tum obtinuit. Qui ad prima missarum, quœ ad sedem
apostolicam celebravit, officia, cum versus ad populum
« Pax vobis » dicturus esset, corruit, et caput in pavimento
dans les trois paragraphes suivants. Il n'y a pourtant pas lieu, semble-t-il,
de les considérer comme interpolés. Peut-être y a-t-il eu simplement une
erreur dans la numérotation des folios des manuscrits anciens. En tout
cas, la phrase en question se rattache assez bien au texte du chapitre xx,
et c'est peut-être la raison pour laquelle Dachery a supprimé les para-
graphes intermédiaires (cf. Introduction^ p. xl-xli).
1. Célèbre montagne de l'Italie du sud où saint Benoît fonda, vers 530,
Tabbaye du même nom. Cf. TosJLi, Storia délia badia di Monte Cassino,
Naples, 1841-43, 3 vol.
2. Hildebrand, né à Soana, moine bénédictin, peut-être prieur de Gluny,
cardinal sous-diacre en 1055, légat, élu pape le 22 avril 1073, mort à Saleme
le 25 mai 1085.
3. L'abbé Didier, dont Guibert parle ici, est celui qui devint pape sous
le nom de Victor III. Né à Bénévent vers 1027, abbé du Mont-Gassin en
1057, élu pape le 24 mai 1086, mort au Mont-Cassin le 16 septembre 108T,
Victor III n'apparaît ni dans le Liber Pontificalis (éd. Duchesne, t. Il,
p. 292), ni dans la Chronica Monasterii Casmensts (Continuation du livre III
par Pierre Diacre, dans Mon. Germ. Hist., in-f°, SS., t. VII, p. 747 sq.),
comme simoniaque. Didier, selon Pierre Diacre, a été désigné par Gré-
goire VII pour lui succéder : « is enim praeter id quod primum presbyter
cardinalis Romanaî tune ecclesiae esset, et prudentia maxima, et religione
singulari, et principum circummanentium amicitia multa polleret... »
(p. 747) ; il s'est d'ailleurs opposé à sa propre élection, combattue par le
cardinal d'Ostie, au temps où l'antipape Guibert régnait encore. Bien plus,
dans un svnode tenu à Bénévent, il a vigoureusement attaqué les simo-
niaques {ihid.^ p. 751); et, dans un chapitre qu*il présida encore au Mont-
Gassin, « sub districtissimo anatheniate interdixit, ne quis successorura
suorum auderet vendere vel alienare terratium, ecclesias, villas, velquas-
cumque possessiones huic Casinensi cœnobio pertinentes » (p. 753). En
mourant, il légua au couvent un grand nombre d'objets que Pierre Diacre
énumère, ce qui contrarie, semble-t-il, la dernière affirmation de Guibert.
Enfin, les œuvres même de Didier (Migne, Patrol. lat., t. 149, col. 961-1018),
le fait que Deusdedit lui a dédié son recueil canonique (Duchesne, op. cil.,
p. 292, n. 1), son épitaphe même (Mabillon, AA. SS. Ord. S. Ben., saec. VI,
t. II, p. 617), s'opposent à la tradition rapportée par Guibert. Au demeu-
rant, la chute de Didier peut s'expliquer par suite d'une poussée au cours
des violences qui se produisirent à son élection. Sur Victor III, cf. F. Hirsch,
Desiderius von Monte Cassino als Papst Victor III dans les Forschungen
zur deutschen Geschichte, t. VU, p. 1 sq.
4. Saint Benoît, né à Norcia (Ombrie) vers 480, créa les fameuses règles
bénédictines, fonda le couvent du Mont-Gassin vers 530 et mourut le 21 mars
543.
VEN. GUIBERTI \ITM LIBER U[ 227
(jravissime lœsit, Inde sublatus, quadam cum nocte dor-
miret^ apparaît ei beatus Benedictus, dicens. « Quare
prsesumpsisti ad tantum symoniacus accedere officium?
Quin et sacrilegium detestabile commissisti^ qui mihi res
meas furtive subduxisti, et tuo merito valde incompeten-
tia^ usurpasti. Désiste igitur^ et ex hac turpi ruina casti-
gatiorem te reddito^ quia, si in cœpto perseverare delcgeris,
fœdissimum in proximo exitium contra te provocahis. »
Quod ille audiens, et pro commisso duplici multipliées
pœnas verens, prœsertim quas tanta tant nobilis ac poten-
tis heri auctoritas intentarat, indebitam sibi prorsus sedem
liquit, ad prœlibatum monasterîum rediit, inquo pro hujus
excessus satisfactione, qui insane tumuerat, sane humilis
anno integro portarius extitit, ex quo comprobata humili-
tate, quia plurimum utilis erat, abbatisare secundo pronie-
ruit.
Longe aliter tamen, ut multotiens audivi, contigit cuidani
Floriacensi ^ monacho, qui primus, pacta Francorum régi -
pecunia, prœnominatam gloriosi domini Benedicti ecclesiani
viro sanctissimo ac eruditissimo Abboni abbati'^ prœripuit '\
Quœ cuni idem Abbo insecutus fuisset, ut eum corripiens,
oberrantem scilicet ovem, custodiœ relegaret, eum forte
Aureliarâs o /fendit. Cujus adventu symoniacus ille com-
a. incompententia B.
J. Fleury, aujourd'hui Saint-Benoît-sur-Loire (Loiret, arr. de Gien),
célèbre abbaye fondée vers 650 et où le corps de saint Benoît fut conservé
après sa translation hors d'Italie ((îai/.C/iWsf., t. VIII, col. 1541 sq.). Sur les
rapports de Fleury et du Mont-Cassin, cf. Les miracles de saint Benoit^
publiés par E. de Certain, Paris, 1858, in-8«> {Soc. de VHist. de France).
2. Il ne peut s'agir à cette date que de Hugues Gapet qui confirma en
988 l'élection d'Abbon {Gall. Christ., t. VIII, col. 1548).
3. Saint Abbon, né vers 945, près d'Orléans, abbé de Fleury en 988, mort
le 13 novembre 1004. Sa vie a été racontée par Aimoin (Migne, Patrol. lat.,
t. 139, col. 387-414).
4. L'histoire des démêlés d'Abbon avec ses moines au début de son abba-
tial n'est pas bien connue. Les auteurs de la Gall. Christ, (t. VIII, cr>l.
1548) et Mabillon [Elogium S. Maioli, dans les A A. Ord. S. Ben., sacc. V,
t. VII, p. "776) y font allusion d'une façon peu précise. Aimoin, dans sa vie
d'Abbon dit (Migne, Patrol. lat., 1. 139, col. 393) : « Et quamvis, ut in talibus
fieri assolet, aliqui ex fratribus huic electioni pervicaciter renisi essent,
tamcn plurimorum et, ut post patuit, sanioris consilii priuvaluit auctoritas. »
228 VEN. GUIBERT[ VIT^ LIBER III
perto, nec effuffium uspiam reperiens^ ad latrinas, quasi alvi
eum pondus urgeret, se contulit. Abbone itaque superve-
niente, requiritur, sed nusquam persona reperta, sola ejus
cuculla unco appensa reperitur, quia soli sacro habitui, dis-
perdito illo, reverentia debebatur.
Vidi et Veranum virum no bile m, cogna tum meum, cum
etiam vis regia adniteretur^ tantis injuriis ac vilipensioni
addictum, ui ab abbalia ^ ultro exponeretur. In eos autem,
qui prœsumunt primi crimina, gravius ulscisci solet Deus.
Audiviet ante aliquot annos, cum plurimum a régula exer-
rarent iidem Floriacenses, fœdis beatissimuni patrem'^
plures ipsoruni mortibus addixisse^.
[CAPUT XXJ
Apud Anglos beatissimus martyr Eadmundus rex ^,
sicut quondam et nunc quoque prodigiosus existit. Taceo
de ejus corpore pigmentis non hominum, sed cœlestibus
hactenus incorrupto, in quo aesi viventis unguium ac cri-
nium excrementa miramur ^. Sed illud dicere est, quod in
a. Les trois précédents paragraphes manquent D. Ff. 106 et v*» B.
1. Le fait raconté ici par Giiibert est trop vague pour qu'on puisse
ridentifier. S'agirait-il d'un abbé de Fleury, effectivement nommé Veranus,
et qui fut élu en 1080? (Gall. Christ., t. VIII, col. 1554).
2. L'histoire. de l'assassinat d'Abbon par les moines révoltés de La Réole,
le 13 novembre 100 i, a été racontée non seulement par Aimoin (loc. cit.^
col. 412-413), mais par les moines de Fleury dans \ Epistola encyclica de
cœde Abbonis abbatis (pub. par Baluze, MiscelL, t. II, p, 114, et L. Delisle,
Rouleaux des morts, Paris, 1866, in-8°, p. 35-36).
3. Edmond fut roi d'Est-Anglie, après Offa, en 855. Il lutta contre les
envahisseurs danois et fut pris par eux en 870 ; ayant refusé d'abjurer, il
fut martyrisé. Il fut d'abord enseveli à Hoxne, puis à Bury. La ville de
Toulouse a prétendu posséder de ses restes (cf. J. Lestrade, Pages d'hist.
et d'art sur Saint-Sernin de Toulouse, dans la Rev. des Pyrénées^ 1904,
p. 297-318, sur les reliquaires de saint Edmond, et rappelant la création
récente d'une commission par l'archevêque de Toulouse pour vérifier l'au-
thenticité de ces reliques). En France, la vie de saint Edmond a été écrite
au XI" siècle par Abbon de Fleury (dans Migne, P. L., t. 139, col. 507-520).
4. Cf. Abbon, Vita S. Eadmundi,c.\iy^col. 516: « ... .Sed,mirum dictu!
cum illud prctiosum corpus martyris putrefactum putaretur ob diuturnum
spatiuni transacti temporis, ita sanum est repertum et incolume, ut non
VEN. GUIBERTI WTM LIBER III 229
tanto miraculo positus a nemine patitur se videri. Abba
ejus loci * nostrorum temporum quidam per se seire voluit,
utrum caput, olim in passione decisum, corpori foret, uti
vulgabatur, unitum. Actis itaque cum suo capellano jeju-
niis, detexit, aspexit quœ praetulimus, carnibus nusquam
flaccentibus, acsi dormientis, omnia visus et tactus periculo
addidieit, alter a capite, alter a pedibus utrum haberet
attraxit, solidumque cognovit ; sed mox utriusque manus
perpétua imbecillitate contabuit *.
Mira adhuc dieam. Capreolum in monasterio monachi a
parvo nutrierant. Qui cum pecuali laseivia bac illacque
per aedifîcia ipsamque eeclesiam oberraret, casu^ tibiam fre-
git. Cumque tribus claudicans pedibus pedetentim^, quo
poterat modo excursitans loci omnia peragraret, forte
ingressus eeclesiam ad màrtyris feretrum ire contendit.
Gui mox, ut bestiali curiositate se subdidit, tibiae sanitatem
recepit. Quid faciet pius martyr, si petatur iideliter in
Humana natura, qui liberalitatem ingenitam, et, ut rectius
dicam, serenitatem regiam sic ostendit in fera ?
Et sanctus Witonus "^ apud urbem Wintonium ^ se in
A. Gorr.deD. casi exponctué B. — b. pedentim D.
dicam caput redintegratum et compaginatum corpori, sed omnino in eo
nihil vulneris nihil cicatricis apparuerit. Sicque cum reverentia nominan-
dus sanctus rex et martyr Eadmundus, integer et viventi simillimus, ad
praedictum locuni est translatus, ubi adhuc in eadem forma exspectat
oeata resurrectionis gaudia promissa. » — Le texte de Guibert a échappé à
M. E. Glarke dans sa Chronicle of Jocelin of Brakelond, Londres, 1903,
in-18, où l'auteur donne un tableau de l'abbaye de Bury au xiii' siècle.
1. L'abbaye de Bury-Saint-Edmunds, fondée vers 1021, fut brûlée en
1327 par les habitants de la ville et du plat-pays, exaspérés contre les
moines.
2. Abbon de Fleury raconte de même, au ch. xvi (loc. cit.^ col. 518-519),
la punition d'un curieux qui fut frappé de folie.
3. Guibert emploie cette graphie parce qu'il voit un rapport entre
le nom de la ville de Winchester. ( Wintonium) et celui du fondateur du
couvent célèbre de cette ville. Saint Swithin fut évêque de Winchester
et mourut en H6^ [Monast. anglic, 2" éd., 1846, t. I, p. 205 sq.). On con-
naît deux vies de saint Swithin, l'une de Gosselin, moine de Saint-Omer,
mort en 1098 [AA. SS. BolL, juillet, t. I, p. 290-291), l'autre, en vers, de la
fin du x" siècle, par un moine de Winchester {AA. SS. BolL, août, t. I,
p. 98-100); du même siècle, par un autre moine du même lieu, une his-
toire de la translation et des miracles du saint {AA. SS., Boll., juillet, t. I,
ibid., p. 292-293, et un autre récit des miracles {ibid., p. 294-299).
4. Winchester, comté de Hampshire; on y transiéra, dans le dernier
tiers du vu" siècle, l'évêché de Dorchester.
230 YEN. GUIBERTI VIT^ LIBER lll
signis hucusque prœbuit efiîcacem. Namnon ante multatem-
pora monachus utramque horribiliter exulceratus manum,
ut hac in parte esset elephantioso omni deterior^ eo prorsus
ad omnia erat desti tutus ofïîcio. Gui sanctus, cum a suis
absentatum vigiliis ^ hac de causa nocte offendisset, appa-
ruit, et generali cur abesset psallentio ^ inquisivit ^. Illico
ille torturam et purulentiam manuum occasionem absentiœ
sancto suggessit. « Porrige, inquit, hue manus ». Quibus
exporrectis, sanctus utramque constrinxit et universam
scabiosam illam cutem ab eo quasi chirothecas extraxit, et
leniorem ^ pueruli carne substituit ^.
Brachium beati Arnulfi martyris ^ in oppido, unde eram
oriundus, habebatur, quod a quodam locis illis illatum
a. acquis ivit D. — b. B (et D) corrige leviorem.
1. La fête de saint Swithin tombe le 2 juillet.
2. = Chant des psaumes, c'est-^-dire ici chapitre.
3. Ce miracle n'est pas rapporté dans les textes cités p. 229, n. 3.
4. Il ne s'agit pas ici de saint Arnoul, évêque de Soissons, mort en
1087, dont la vie et les miracles ont été racontés par Hariulf, abbé d'Aldeu-
bourg, et Lisiard, évoque de Soissons, et dont les restes, au temps même de
Guibert, en vertu d'une décision du concile de Beauvais, furent transférés
à Tournai, en mai 1121 {AA. SS. Boll., août, t. III, p. 231-259; cf. p. 223-225.
des remarques intéressantes sur l'histoire de ces reliques), mais d'un saint
Arnoul dont la vie est assez mal connue. Ce saint vécut probablement sous
Glovis; on en a fait, malgré le silence de Grégoire de Tours, un évêque de
Tours; il aurait été martyrisé dans la forêt d'Yveline, et sa vie, attribuée
}\ saint Ouen, offre des bizarreries inacceptables [A A. SS. Boll., juillet,
t. IV, p. 403- i07). Ses reliques, plus ou moins authentiques, ont été hono-
rées en particulier dans le Valois ycï. Commentaire à sa vie, A A. SS Boll.,
loc. cil., p. 401-402); un moine de Crépy, Lescelin, mort après 1031, a écrit
une vie de saint Arnoul en vers {toc. cit., p. 407-409), et un autre moine
sa translation et ses miracles {loc. cit., p. 415-416). C'est en son honneur
que fut fondée l'abbaye de Saint-Arnoul à Crépy-en-Valois, par le comte
d'Amiens, Gautier le Blanc, en 1008 {Gall. Christ., t. X, col. 1484). — Les
textes qui se rapportent à ce saint ne nous permettent pas de fixer
exactement le lieu où était conservée la relique dont parle Guibert, et par
suite, la patrie même de notre auteur. Casimir Oudin nous renseigne sur
l'histoire du second bras de saint Arnoul. conservé à Guise (v. p. 234),
et transféré aux abbayes de Bucilly, puis de Jovilliers (Comment., loc. cit.,
p. 401-402). D'autre part, on sait par un sermon publié par Martène {Thés,
anecd., t. 111, col. 1681) et par un catalogue de reliques, dressé en 1532
(A. du Moutier, Neustria Fia, p. 59), qu'à l'église Saint-Ouen de Rouen
était conservé un autre bras de saint Arnoul : cela fait déjà trois bras. Il
est bien possible néanmoins que la relique dont Guibert parle ici, ait été
conservée à Crépy même, dans Téglise de Saint-Arnoul. D'autre part, on
sait qu'à Clermont-en-Beauvaisis, le culte de ce saint était en honneur
(Comment., loc. cit., p 402), et c'est dans cette localité que Mabillon fait
naître Guibert {Ann. Ord. S. Ben., l. LX, n. 36-38, t. IV, p. 49).
YEN. GUIBERTI VITiË LIBER 111 231
cum oppidanos reddidisset ambiguos, ad probationem igni-
bus est injeclum, sed exinde saltu subito estereptum. Suc-
ciduo denique tempore, quidam consobrinus meus, de
castri primoribus, gravissima est passione percussus. Gui
brachium beati martyris cum fuisset ingestum, valitudo
loco se mutans ad tactum ejus locum ferebatur in alium.
Cumque vis illa diffugeret, et fugienti e vestigio sa cri bra-
chii tactus insiste ret, ad ultimum post aliquot in vultu
membrisque discursus, in ipso juguli scapularumque con-
fînio, tota morbi illius violentia evagans, sublata paululum
in modum mûris cute, pariter glomerata, sine dolore deli-
tuit. Cujus rei causa quotannis omnes clericos, qui ejus fes-
tivitati intersunt, eo die, quoad vixit, lautissime pavit,
ejusque posteri facere hodieque non desinunt. Quod bra-
chium avi mei non uxor, sed familiaris quaidam ad taies
usus ^ fœmina satis solers ad sœculum opimo auro lapidi-
busque contexit.
Gusia* hujus Laudunensis pagi castellum est, in quo
beati Arnulfî itidem brachium ess;^ dicitur. Quod fures cum
direpto ecclesiae thesauro pariter diripere voluissent jamque
tenerent, de eorum sese manibus extorsit, nec uspiam ferri
quivit. Hoc ipsi fures, cum residuis quae asportaverant
deprehensi, hora ipsa, qua erant efferendi in furcas, con-
fessi sunt. In auro, quo ipsum colitur* brachium, locusest,
quo nullo inclusorum artificio gemma ulla potuit cohiberi.
Inserta enim nec mora laxabatur. Mutata cum opifîce, et
opifex ac opificium cassabatur ^.
Leodegarium martyrem-,signis egregium, ad subventio-
nes alacrem non nescimus. Ego enim adhuc pusio, optime
tamen horum memor, sub matre agens diebus paschalibus
febre quotidiana atrociter aestuabam. Sub oppido autem
a . manque D. — b. Gorr. de D. comitnr B. — c. Les deux précédents
paragraphes sont reproduits dans A A. SS. BolL, juill., IV. 401.
1. Guise, dép. de l'Aisne, arr. de Vervins, ch.-l. de canton.
2. Saint Léger mourut le 2 octobre 678 (A A. SS. BolL, oct., t. L p. 419V
232 YEN. GLIBKRT[ VITJi LIBER lll
eratecclesia sub nomine sanctorum Leodegarii et Machuti*,
cui continuum olei lumen mater mea fide humili ministra-
bat. Cum ergo quidquid pêne est victuum fastidirem, evo-
catis ipsa duo bus clericis, capellano suo et magistro meo,
sub eorum custodia eo me deferri praecipit. Juxta pravita-
tem ^ vero veteris usus, ecclesia illa ad jus ejus pertinebat.
Venientes ergo illuc * elerici, stratum ante altare sibi et
mihi nocte illa fieri imperarunt ^. Ecce nocte média intra
eandem*^ ecclesiam cœpit terra quasi malleis concuti, ali-
quotiens serae arcarum cum multo strepitu circumvelli,
crepitus aliquando quasi virgarum super arcas audiri. Gle-
rici vero a sonitu experreeti, cœperunt multum ne timor in
deterius me verteret formidare. Quid plura ? Eis mussitanti-
bus, subaudivi tamen, ex eorum contubernio, et lampadis
praelucentis solatio, parce timui. In bis noctem transiens,
ita sospes ad mat rem redii, acsi nihil incommodi pertulis-
sem, et qui pridem lautissima horrueram, communem jam
promptus ad cibum, non minor sum repertus ad pilam.
Rex Anglorum senior* Guillelmus^'^ turrim in ecclesia
magnifici Dionysii^^(cujus quam futura plurima, si perfice-
retur ac persisteret, fuerat magnitudo !) ex suis strui fecerat.
a. Corr. de D. parvitatem B. — b. illuc erao D. — c. impetrarunt D.
— d. eamdem D. — e. Corr. de D. Guillemus lî.
1. Le culte de saint Machut, qu'on appelle aussi saint Malo, Maclou ou
Mahout, et celui de saint Léger ont été trop répandus dans le nord-ouest
de la France, pour qu'il soit possible de déterminer l'église dont parle ici
Guibert. Sur le culte de saint Léger, v. AA SS. Boll., oct., 1. 1, p. 455 sq.—
Saint Machut est un disciple de saint Brandan et vécut au vi* siècle. Ses
deux vies les plus anciennes sont extrêmement légendaires (cf. L. Duchesne.
dans Rev. celt., 1890, t. XI, p. 1 sq.). La vie écrite par Sigebert de Gembloux
au xi« siècle (Migne, P. L., 1. 160, col. 729-746) ne donne aucune indication
sur le culte du saint. Les Prolégomènes aux deux vies, publiées par Dom
Plaine et A. de la Borderie (Rennes, 1884, in-8, p. 22-23), signalent seule-
ment comme lieux de Picardie où le culte de saint Machut a été observé :
Montreuil (abbaye de Sainte-Sauve), Amiens (le Carmel), Arras, Arguel,
Bucigny, Onvillers, Henencourt (quatre paroisses du diocèse d'Amiens),
Oignies, du diocèse d'Arras.
2. Guillaume le Conquérant (1066-1087), ou Guillaume le Roux (1087-
1100, plutôt le premier à cause du qualificatif (?) senior.
3. Abbaye de Saint-Denis en France. La construction des tours fut, en
effet, reprise par Suger {De rébus in administratione sua gestis, c. xxix,
éd. Lecoy de la Marche, p. 191).
YEN. GUIBERTI WTM LIBER III 233
Quod opus quoniam ab ariifîcibus minus erat ordinale con-
textum, videbatur in dies sui parturire ruinam. Cumque
plurimum ab Ivone, tune temporis abbate*, et a monachis
timeretur, ne veteri damnum basilicae novi operis ruina
infligeret (erat autem ibi ^ beati Eadmundi altare, et quorum
nescio aliorum), talis visio solicito abbati se intulit.
Honestae multum habitudinis dominam in medio beati Dio-
nysii ecelesiae stantem videbat, quae sacerdotali more exor-
cismum aquœ faciebat. Cumque abba fœminae autoritatem *
miraretur, qme insolita faceret, contemplabatur, quod, post
aquœ benedietionem, eam hac illacque dispergeret, postque
dispersionem, qua disperserai, circumquaque signum crucis
exprimeret. Nec mora temporis turris ruit, sed nuUam
ecelesiae partem, dum rucret, laesit. Illa enim Benedictà
inter mulieres, cujus ventris benedictus est fructus ^, sua
eam benedictione juxta abbatis visa munierat. Alias ergo
ruens hominem subter ambulantem operuil. Cum itaque
compertum esset omnibus virum lapidibus adopertum,
humanitatis causa congé riem ab eo dimovere cœperunt.
Tandem exhaustis cementi^et saxorum montibus, perveni-
tur ad illum ; quem, mirum dictu, sospitem alacremque
repçriunt, acsi domi desedisset. Quadri nempe e regione-^
alter alteri sese compaginantes, ipsi aediculam confecerunt.
Non ergo ei, sub diutina nescio quot dierum inibi mora,
famés, non metus, non insolentissimus excluso homini
calcis odor offecit.
Excellenlissimam igitur Mariam cœlorum ac terrae patro-
nam, cum Dionysio, totius Francia? domino ^, libriponamus
clausulam.
a. Corr. de B (et D). ubi X. — b. authoritatem 1). — c. cse menti 1). —
d. Lacune selon D qui suppose invocentes (pour invocantes).
1. Yves fut abbé de 1075 à 1094 {Gall. Christ., t. VII, col. 365-366). Cest
sous son abbatiat que Suger entra à Saint-Denis. Entre son abbatiat et
celui de Suger se place Tabbatiat d'Adam.
2. Lmc, I, 42 : « Et exclamavit voce magna, et dixit : Benedictà tu inter
mulieres, et benedictus fructus ventris tui. »
3. Dans le sens primitif de la ligne droite, ligne normale.
APPENDICE I
TEXTE DE l'obITUAIRE DE LAON *.
[VIP Kal. maii... Obitus Waldrici, venerabilis episcopi,
de quo habemus altare de Moissi -. — Hic vir, magni cordis
et in secularibus strenuus, qui civium Laudunensium exi-
gente superbia, suis quibusdam privatis legibus urbem
regencium, per illustrem Francie regem Ludovicum aliosque
patrie proceres Laudunensem procuravit eassari commu-
nia m. Ex quo dictorum civium non jam ira,sed rabie ferali-
ter incitata, eundem episcopum ac ministeriales, quos cas-
tellanum quoque et vicedominum cum aliis urbis proceribus
crudeliter ac turpiter trucidarunt, sicut in quarto Guiberti,
abbatis Novigenti, viri religiosi ac magne auctoritatis*, libro
plenius continetur hiis verbis :] — [c. VII], Ruptis igitur
comunitatis predicte federibus, tantus furor burgensium
corda corripuit, ut omnibus clausis venalibus in necem
episcopi et complicum ejus dato invicem juramento conspi-
rarent. — [c. VIII] Inter quos erat homo funestissimus,
nomine Teudegaldus, ecclesie Beati Vincentii capite census,
Ingelramni Codiciacensis diu ofiîcialis atque prepositus,
qui transitorias redibitiones apud pontem, qui Soordi dici-
tur, observans, commeantium paucitatem aucupans, eos
rébus omnibus spoliabat et ne quando eis contra ipsum
interpellare liceret enectos in flumine supplumbabat. Fur-
torum, latrociniorum ejus numéros cum sit referre nullius,
cordis nequicias, vultu teterrimo^ preferebat. Is in offensam
incidens Ingelramni, totum se ad communiam Lauduni
a. tetterimo ms.
1. Bibl. de Laon, ms. 341, p. 96-97. Écriture du xiii" siècle, sauf la pre-
mière ligne. — Cf. Introduction^ p. xliii-xli.
2. Commune du canton de Craonne, arr. de Laon, dép. de TAisne.
firiiWhiir II -
236 APPENDICE I
transtulerat. Ipse dux et incentor tanti facinoris cum aliis
conjuratis a die Cène dominice, qua communia fuit dissi-
pata, per VIP®™ saeros dies continuos opus nefarium perfî-
cere satagebat. Feria igitur quinta sequenti sacrorum die-
rum paschalium, post meridianas horas oportunitate nacta,
per média m urbem tumultus increpuit communiam incla-
mancium^^. || Tune per mediam béate Virginis ecclesiam
cumensibus, bipennibus, arcubus ac securibus, clavas lan-
ceasque fe rentes, cuin maximo agmine curiam pontificalem
intravere burgenses. Quo eomperto, proceres adepiscopum,
cui presidium super hoc incursu, si contingeret, juraverant
se laturos, undecumque concurrnnt. In quo concursu Gui-
nemaruscastellanus, vir nobilis et pulcherrime habitudinis,
senior et moribus innocens, cum per ecclesiam clipeotantum
munitus et hasta procurreret, mox ut atrium presulis introi-
vit, a quodam Raimberto, qui compater ejus erat, bipenni
in occipitio percussus primus occubuit. Nec mora, Raine-
rus qtiidam nobilis, cum acceleraret ingredi palatium,
lancea feritur a tergo, gradibus capelle nitens eamque subire
volens, ibique prosternitur, et paulo post ab inguine infe-
rius ex igné palatii conciematur. Ado vicedominus armis
acer, acrior animo, cum ad episcopi domum tendens ab
uni verso impeteretur cuneo, hasta et gladio tantopere res-
titit, ut très de insistentibus sibi in momento prosterneret.
Deinde pransoria aule conscensa, cum prêter cetera corpo-
ris sui vulnera, jam ei saucia reddidissent genua, ipsis
demum genibus incumbens, tamdiu hinc inde confodiens,
obsidentes propugnavit, donec fatigatum quidam corpus
telo trajecit, quem post paululum earumdem domorum
ignis usque ad extremos cineres redegit. Porro episcopum
insolens vulgus aggreditur, cum autem pro menibus aule
prostreperetur, episcopus cum quibusdam qui sibi opitula-
bantur, lapidum jactibus, sagittarumque ictibus, quoad
potuit, repugnavit. Sed cum acerrimos plebis insultus tole-
rare amplius non valeret, sumpta cujusdam mancipii sui
veste, in cellarium ecclesie confugiens, intra parvam tonu-
lam se condidit, et a fideli quodam clientulo fronte obstrusa
APPENDICE 1 237
introconclusus, se latere putabat. Cumque hac illacque
discurrentes ubi esset, non episcopus, sed furtifer^ concla-
marent, unum de puerulis ejus corripiunt, sed in fide ejus
nil quod sibi libère t efïîciunt. Alterum atrectantes, nutu
perfidi quo esset querendus accipiunt. Ingredientes igitur
cellarium et circumquaque rimantes, prefatus Teudegaldus,
quem ceteris acrius oderat, vestigabat episcopum. Cumque
per singula eum vasa disquirerent, iste pro fronte tonnule,
in qua latebat homo, substitit, et recusso obice scissitatur
ingeminando quis esset. Cumque eo fustigante gelida vix
ora movisset, infert : « Captivus », inquit. Solebat autem
ipse episcopus eum Ysengrinum irridendo vocare, propter
lupinam ejus speciem. Ait ergo scelestus ad presulem :
« Hiccine est dominus Ysengrinus repositus ». Revulsus
igitur Christus Domini de vasculo capillis detrahitur,
ictu multiplici pertunditur, et sub divo in claustri clericalis
angiporto an te domum Godefridi capellani statuitur.
Cumque eis miserabiliter supplicaret, jurejurando ipsis
astruere volens se nunquam deinceps eorum episcopum
futurum, infinitas eis pecunias prebiturum, depatria reces-
surum, omnesque econtra obfîrmatis animis insultarent,
Bernardus quidam cognomento de Brueriis, elevata bipenni
sacrum episcopi verticem truculenter excerebrat ; qui eum
pre nimia vulneris angustia laberetur inter tenentium
ma nus, antequam decideret, ab alio quodam sub ocularibus
per médium nasi ex transversa percussus occubuit. Ibi
pessundata et tibias conciderunt, et vulnera plurima indi-
derunt. At Teudegaudus videns in ejus digito anulum, eum
facile non posset extorquere ab eo digitum mortuo, ense
precidit, anulumque corripuit. I ta que expoliatus ad nudum
in angulum ante capellani sui domum proicitur. Deusmeus,
quis retexat, quot in jacentem a transeuntibus sunt ludi-
bria jacta verborum, quot glebarum jactibus, quot saxis,
quot pulveribus est corpus ejus oppressum ! — [c. IX] Interea
pars furentis vulgi domos ministerialium episcopi obsedit
a. ou fur ci fer.
238 APPENDICE 1
eosque ferociter trucida vil, alia pars domui thesaurarii pri-
mumfocum injecit, de qua in ecclesiam prosiliens, pulcher-
rime diebus tante soUempnitatis ornatam incendit, denrium
palatium episcopale corripuit. Cumque cremaretur ecclesia
atque palatium, dictu mirabile ! ticio utrum nescio an carbo
ad monasterium virginum convola vit, et Sancti Johannis
ecclesiam succendens, béate etiam Marie, que Profunda
dicitur, et Sancti Pétri in cineres convertit. Asserunt certe
qui huic interfuerunt flagitio, ita tune diem diei sequenti
continuatim, ut nulla noctis occumbitum opacitatis signa
pretenderint. Quibus cum obicerem claritatem ignium hoc
fecisse, sacramentis astruebant, quod et verum erat, igjies
interdiu obrutos consumptosque fuisse. — [c. A'^] In crastino
igitur, quoniam nemo pêne erat, qui jacens episcopi cada-
ver sine jactu aut probro preterisset, magister Anselmus,
qui se hesterno, cum seditio estuaret, abdiderat, ad hujus
flagitii actores preces fudit, ut hominem, vel quia nomen
habuerat et insigne pontificis, quoquo modo humari permit-
terent. Vix annuunt. Delatus igitur ad ecclesiam Sancti
Vincentii, non dico quod episcopo, sed nec quod christiano
competeret, in exequiis habuit. Terra receptui ejus semica-
vata, corpus est introbrevi tabula sic compressum, ut pec-
tus ejus et venter prope usque ad crepitum premerentur.
In tantum enim arguebantur exequtores funeris, ut corpus
exanime quo possent nequius attrectarent. Cum autem plu-
rimi preterfluxissent dies, Radulphus, Remensis archiepis-
copus, Laudunum venit, violatam reconciliaturus ecclesiam,
mortuisque jam sepultis exequias sollempniter celebravit. —
[Hec et alia quamplurinia, ad tam immane facinus perti-
nentia, memoratus abbas, qui hiis diebus presens aderat,
plena fide ac veritate conscripsit. In hujus igitur tanti ac
tam miserabilis flagitii lamenta bilem memoriam, statutum
est in capitulo nostro anniversarium dicti pontificis singulis
annis sollempniter celebrari, et in vigilia sex denarios toti-
demque in missa canonicis assistentibus distribui].
APPENDICE II
Tableau de concordance du manuscrit, des éditions complètes
et de Védition Duchesne.
Ed.
Bourgin
Ms. B
E. Du-
chesne
Ed.
Dachery
Ed. Mi§riie
I. c.
1. p.
1
f. 30
L. I. c.
I. p. 456
L. I.
c. I. col. 837
—
II
4
30 V»
—
Il 457
II 839
-
m
8
32
—
III 458
III 841
_
IV
12
33 V"
—
IV 459
—
IV 843
V
14
34
—
V 460
V 845
«
VI
17
35 V"
—
VI 461
—
VI 846
_
VII
19
36
—
VII 462
—
VII 848
—
VIII
22
36 v
—
VIII 463
viii 849
—
IX
24
37
—
IX 463
—
IX 850
_
X
27
38
—
X 464
X 852
_
XI
30
38 V"
XI 467
—
XI 853
^
XII
36
40 Vu
XI 467
—
XII 856
-
XIII
42
43 V»
—
XII 469
XIII 860
_
XIV
47
45
—
XIII 470
—
XIV 862
-
XV
51
47
—
XIV 472
—
XV 865
_
XVI
58
50
—
XV 474
XVI 869
.
XVII
64
52
XVI 476
—
XVII 872
-
XVIII
69
54
—
XVII 478
xviii 876
-
XIX
74
56
—
XV m 480
—
XIX 879
-
XX
80
58
XIX 481
XX 882
.
XXI
81
58 V"
XX 482
—
XXI 883
-
XXII
83
59 V"
—
XXI 482
XXII 884
.
XXIll
84
60
—
xxii 483
—
XXIII 885
.
XXIV
89
62
—
XXII 484
—
XXIV 888
.
XXV
92
63
—
xxiii 485
XXV 889
-
XXVI
9i
64
XXIV 486
—
XXVI 891
U.c.
I. p.
99
f. 65 V"
L. Il
. c. I. col. 893
II
105
68
L II. c.
i. p. 487
Il 897
III
112
69 V"
—
II 489
m 899
IV
116
71
III 491
IV 902
V
118
71 V"
—
IV 492
—
V 903
VI
12 i
73 v
___
V 493
VI 49 i
VI 906
240
APPENDICE H
Ed.
Bourgin
Ms. B.
E. Du-
chesne
Ëd
. Dachery
•
Ed.
Migne.
L. III. c
I. p.
129
f. 7.5
L. III.
c. I. p.
496
L.III.c.
i.col.907
—
II
130
75 v«
—
II
496
II 909
m
132
76
p. 321
—
m
9
496
—
III 909
—
IV
137
77
322
IV
498
—
IV 911
—
V
144
79 v"
323
—
V
500
—
V 915
—
VI
149
81
V
501
—
VI 917
VII
155
83
325
VII
503
VII 921
vin
165
86 V
323
—
VIII
506
viii 926
—
IX
169
87 v«
—
IX
507
—
IX 928
X
174
89 v«
—
X
509
X 931
—
XI
17-
90 v«
323
—
XI
509
—
XI 933
XII
185
93
XII
512
XII 937
—
XIII
191
94 v»
—
XII
513
xiu 940
XIV
194
96
327,330
XII
514
—
XIV 942
XV
205
99 V
XIV
517
—
XV 947
—
XVI
208
100
XV
518
—
XVI 949
—
XVII
212
101
—
XVI
519
XVII 951
—
XVIII
215
102 v«
XVII
520
—
xviii 953
—
XIX
219
103 v°
XVIII
521
—
XIX 953J
^"~
XX
228
106 v»
■
XIX
523
XX 958[
1. Le chapitre vu de rédition présente comprend les vi et vu de réditioii Da-
chery (vi et VI bis Migne.)
TABLE ALPHABÉTIQUE
DES NOMS PROPRES
J'ai imprime en ég^yptienne les formes latines, en itAlique les noms
de lieux, en petites capitales les noms de personnes.
Abbo.n (saint), abbé de Fleury,
p. 227-228.
Adalbéron, abbé de Saint-Vincent
de Laon, p. 139-14i, 174; voy.
Mainard.
Adalbéron, évoque de Laon, p. xxin,
129-130,161.
Adam, châtelain d'Amiens, p. 198-
205; voir Aleaume, le Castillon.
Adelelmus, voy. Aleaume.
Adelinb, femme du comte de Sois-
sons, Jean, p. 210, et n. 3.
Ado, voy. Adon.
Ai»ON, vidame de l'évêché de Laon.
p. 165-166,171; 176, 236.
Ai7e^<e, affluent dé rOise, p. 80, 102,
152, 217.
Alard, abbé de Florennes, p. xviii,
n. 9.
Albano, ville d'Italie ; voy. Ri-
chard.
Aldebrannus, voy. Gréj^^oire VU.
Alduinus, voy. Hardouin.
Aleaume, fils du châtelain d'Amiens,
p. 201.
Aleran, défenseur du Castillon
d'Amiens, p. 205.
Alice, mère de Jean, comte de Sois-
sons, p. xxvii, 208-209.
Ambianenses. Ambiani. voy.
Amiens.
Ven. Guiberli vita.
Amiens (ville, diocèse), p. xiii,
XLViii, 24, 110, 111, 159, 197; voy.
Adam, le Castillon, Enguerrand
de Coucy, saint GeofTroi, saint
Firmîn, saint Acheul, Vermond.
Andegavensis, voy. Anjjrers.
Angers (ville, diocèse), p. 188, 189.
Angli, Anglia, Anglicus, p. 43, loo,
117, 130, 137, 138, 143, 144, 155,
157, 158, 191,192,193, 228.
A>XE de Russie, femme dilenri I",
roi de France, puis de Raoul de
Valois, p. 28 et n. 2.
Anseau, sacriste de léglise Saint-
Nicaise de Noyoïi, p. 216.
Anseau, voleur d'objets précieux à
Laon, p. 206-208.
Ansellus, voy. Anseau, Anselme.
Anselme, clerc de Laon, p. xiv, xxxi.
XLVii, 139, 140, 142, 144, 150, 174-
175,207,238 ; voy. Raoul.
Anselme (saint), abbé du Bec, arche-
vêque de Cantorbéry, p. vii,xiv,
XXXI, 66, 96,117.
Aoste, ville d'Italie, p. 66.
Appuli, p. 35.
Aquila, voy. Ailette.
Armenoarde, femme de Roger, sire
de Montaigu, p. 172.
AuxoiL .saint), p. n, 230-231.
242
. TABLE ALPHA BÉIIQUE DES NOMS PROPRES
Arras^ ch.-I. du Pas-de-Calais*
p. 223.
Artaldus, voy. Artaud.
Artaud, archevêque de Keinis,
p. 91.
Âscelinus, surnom d'Adalbéron;
voy. Adalbéron.
Attrebates, voy. Arras.
Albert, prévôt royal à Compièf^ne,
p. 217, n. 3.
Augiensis, Augium, voy. Eu.
Augustana, voy. Aoste.
Aurelianis,voy. Orléans.
Avignon, ch.-l. de la Vaucluse,
p. 143; voy. Saint-Rouf.
Avinio, voy. Avignon.
Bagneux, commune de l'Aisne,
p. X.
Barisiacum Sancti Amandi, voy.
Barizis.
Barizis, commune de TAisne,
p. 146-147.
Barthklemy de \'ir, évéïiue de
Laon, p. XI, xiv, xvii, xlviii, 195
etn. 2, 207 et n. 3.
Batlle-Ahhey (monastère de), en An-
gleterre, p. 8S.
B eau vais {\'\\\c, diocèse, pays}, ch.-
1. de rOise, p. n, xiii, xlviii, 19,24,
.S4, 215, 218; voy. Gui, Lisiard,
Henaud, Saint-Quentin, Saint-
Symplioricn.
/iec (le) monastère, p. 66, 96, 117;
voy. saint Anselme.
Beccensis, voy. le Bec.
Bellovacum, Bellovagensis, voy.
Beau vais.
Bellum, voy. Battle-Abbey.
Belvacensis, Belvagensis, voy.
Beauvais.
Benedictus, voy. saint Benoît.
Biîxoît (saint), fondateur de Tordre
des Bénédictins, p. 226, 227 : voy.
Fleury, Mont-Cassin.
Bernard, doyen de l'église de Sois-
sons, p. XIX, 210.
Bernard de Bruyères, assassin de
révoque de Laon, Gaudri, p. 168,
237.
BoÉMoxD, prince d'Antioche,
p. XXI.
Botuensis, voy. Boves.
Bourgogne, p. 29,184, 220 ; voy. Ri-
chard le Justicier.
Bourguignon, prêtre du diocèse de
Laon, p. 184.
Boves, commune de la Somme, p.
133; voy. Enguerrand de Coucy.
Breleuil-sur-Noye, commune de
rOise, p. XV, 24,26, 97.
Britannia, Britannicus, p. 100, loi,
103.
Britoilensis, Britoilum, voy. Bre-
teuil.
Britones, p. loo, 103.
Brueriae, voy. Bruyères.
Bruno (saint), fondateur de l'ordre
des Chartreux, p. xxv, 30, 32, 34,
35.
Bruyères, commune de TAisne,
p. 168 ;voy. Bernard.
Buciacum, voy. Bucy.
Bucy-le-Long, commune de l'Aisne,
p. XXXIV, 212; voy. Clémence,
Evrard.
Burgundia, Burgundus, voy. Bour-
gogne.
Bury -Saint- Edmonds (monastère
de), en Angleterre, p. 229.
Busenciacus, voy. Buzançais.
Buzançais, commune de l'iiidre,
p. 187.
Gadomus.voy. Caen.
Cae/i, ch.-l. du Calvados, p. 91.
Galabri,p. 35.
Galniacum, voy. Chauny.
Cambrai, sous-préf. du Nord, voy.
Manassès.
Canlorbéry, ville d'Angleterre,
p. 66, 96, 117; voy. saint Anselme.
Gantua, Gantuariensis, voy.Cantor-
béry.
Garisiacensis, voy. Quierzy.
Garnotensis, voy. Chartres.
Garolus, voy. Charlemagne.
Gartusia, voy. Grande-Chartreuse.
Gastanentum. voy. Catenoy.
Gastellio, voy. le Castillon.
TABLli ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES
213
CastUlon (le), forteresse d'Amiens.
p. XXIII, XLix, 198, 201-202 ; voy.
Adam, Aieaume, Aleran.
Gatalauni, voy. Châlons.
Catenoy, commune de l'Oise, p. 48,
n. i.
Chàlons-sur-Marne, ch.-l. de la
Marne, p. 126.
Charlkmagnb, empereur, p. 130.
Charles de Lorraine, p. 130, n. 2.
Chartres, ch.-l. d'Eure-et-Loir,
p. 61.
Chàteau-Porcierij commune des
Ardennes, p. 135.
Chauny, commune de l'Aisne,
p. 124, 125, 217 ; voy. Guascelin.
Glarimons, voy. Glermont.
Clémence, hérétique de Bucy-le-
Long, p. 212-215.
Glementius, voy. Clémence.
Clermont-en-Beauvaisis, sous-préf.
de l'Oise, p. ii, m, 19.
Clermont'Ferrand, ch.-l. du Puy-
de-Dôme, p. xiii.
Gluniacus, voy. Cluny.
Clnny (monastère de), p. 48, 57,
200 ; voy. Geoffroy, Hugues,
Pierre.
Godiciacensis, Godiciacus, voy.
Coucy-le-Château.
Gompendium, voy. Compiègne.
Compiègne, sous-préf. de l'Oise,
p. 19, 217-218; voy. Aubert.
Cordoiie, ville d'Espagne, p. 3S.
Gorduba, voy. Cordoue.
Coucy-le-Château, commune de
l'Oise, p xxxiv, 101, 106, 153,181 ;
voy. Ënguerrand, Nogeiit, Tho-
mas.
Greciacum, voy. Crécy-sur-Serre.
Crécy-sur-Serre, commune de
l'Aisne, p. x, 203.
Crépy-en-Valois, commune de
l'Oise, p. II, xiii-xiv, 28, n. 3.
Dani. p. 80.
Dexys (saint), p. 232,233.
Desiderius; voy. Didier.
DiniEH, abbé du Mont-Cassin,
p. 226-227: voy. Victor lll.
Dijon, ch.-l. de la Côte-d'Or, p. 140.
Dionysiùs, voy. saint Denis.
Divio, voy. Dijon.
Dormans, commune de TAisne,
p. 215.
Durmantiae, voy. Dormans.
Eadmundus, voy. saint Edmond.
Eaduardus, voy. Edouard.
Ebalus, archidiacre de Laon, p. 138.
Ebrardus, voy. Evrard.
Edmond (saint), roi d'Angleterre,
p. 228-229, 233.
Édoi'ard le Confesseur, roi d'An-
gleterre, p. 130.
Enouerrand, évèque de Laoïi. p. 132-
137.
Enouerram>, sire de Coucy, comte
d'Amiens, p. xi-xii, xlviii, 133-136,
137, 138, 145, 153, 166, 167, 178,
180-181, 195, 196, 197-206, 235 ; voy.
Sybille, Tcugaud, Thomas.
Essecestria, voy. Exe ter.
Kssoinmes, commune de l'Aisne,
p. I8i.
Etienne de Garlande, chancelier de
Louis VI, roi de France, p. xxiv,
194-195.
Eu, commune de la Seine-Inférieure,
p. XV, 119 ; voy. Geoffroi, Guil-
laume, Lesceline.
Eudes, abbé de Saint-Symphoricn
de Beauvais, p. xx.
Evrard, écuyer d'Adon, p. 171, 182.
Evrard, hérétique de Bucy-le-Long,
p. 212-215.
Evrard, père de Guibert, p. ii-iii,
9, 12, 20, 37, 38, 41, 43, 4i, 45, 46,
47, 69,70, 71.
Evrardus, voy. Evrard.
/ixe/er, ville d'Angleterre, p. 191-192.
Ezosimus, voy. Essommes.
Feranus, voy. la Fère.
Fêre (la , commune de l'Aisiie,
p. 181.
Flandriae, p. 159.
Flaviacensis, Flavicensis, voy.
Saint-Gernier.
244
TABLE ALPHABÉTIQUE DÉS NOMS PROPRES
Fleury (monastère de), p. 227-228 ;
voy. Abbon, Vcrain.
Florennes (monastère de), p. xviii ;
voy. Alard.
Floriacensis, voy. Fleury.
FiRMiN (saint), p. xxix.
Franci, Francia, Francicus, p. 22,
24, 26, 28, 29, 30, 43, 111, 131, 147,
158, 184, 194, 206.
Galdricus, voy. Gaudri.
Galicia, voy. Saint-Jacques de
Gompostelle.
Gallia, Gallicanus, p. 149, I5l.
Galterius, Galterus, voy. Gautier.
Garnier, abbé de Saint-Germer,
p. II, viii, 52, n. 1, 67, n. 2, 68.
Gaudri, évoque de Laon, p. vi, xiv,
XXI, XXV, xLii, 137-177, 183-185,
194-195, 196, 235-238 ; voy. Ber-
nard, Geolïroi, Gérard, Guil-
laume, Raimbert, Raoul, Rorigon,
Saint- Vincent de Laon, Teugaud.
Gautier, archidiacre de Laon,
p. 138, 148, 152, 154, 155, 157, 165-
202 : voy. Gui, Robert.
Gautier II, comte de Pontoise,
p. 130.
Gautier, évoque de Meaux, p. 24,
n. 2.
Geoffroi, chapelain de Gaudri,
évêque de Laon, p. 167, 237.
Geoffroi, comte d'Eu, p. 119, n. 1.
Geoffroi, moine (? ancien sire de
Semur), p. xxxii, 219-220.
Geoffroi, abbé de Saint-Médard de
Soissons, p. xviii, n. 9.
Geoffroi (saint), abbé de Nogent-
sous-Coucy,puis évêque d'Amiens,
p. IX, XIV, XXIX, XLViii, 108-112,
197-198, 200-201, 203, 204-205.
GÉRARD, doyen rural, p. 160.
GÉRARD de Quierzy, châtelain de
Saint-Jean de Laon, p. xlviii, 145-
157, 161, 165, 169, 173, 176, 179,
180, 185,196, 202.
Geremarus, voy. Germer.
Germer (saint), p. xvi, 61, 80, 94 et
n. 1.
Gervais, ai'clievcque de Reims, p. 30.
(xervasius, voy. Gervais.
Girardus, voy. Gérard.
Godefridus,voy. Geoffroi, Godefroi.
Godefroi, comte de Namur, p. 135-
136.
Grande-Chartreuse (monastère de
la), p. 30, n. 1, 33, 34, 35, 200, 204;
voy. saint Bruno, saint Geoffroi.
Gratianopolitanum, voy. Grenoble.
Grégoire VII, pape, anciennement
moine sous le nom d'Hildebrand
(Aldebrannus), p. 226.
Grenoble (ville, diocèse), ch.-l. de
l'Isère, p. 32, 33.
Gualdricus, Gualdrius, voy. Gaudri.
Gualterius, Gualterus, voy. Gau-
tier.
Guascelin, châtelain de Chauny,
p. 124.
Gui, amant de Sy bille, la femme d'En-
guerrand de Coucy, p. 181-182.
Gui, archidiacre de Laon, p. 148,
152, 155, 173, 202 ; voy. Gautier.
Gui, évêque de Beauvais, p. v, vi,
XIV, 48, 57.
Gui, trésorier de l'église de Laon,
p. 169-170.
Guido, voy. Gui.
Guillaume, chambrier de Gaudri,
évêque de Laon, p. 173-174.
Guillaume I*% comte d'Eu, p. 119,
n. 4.
Guillaume II, comte d'Eu, p. 119-
120.
Guillaume l"*', comte de Nevers,
p. 34 etn. 1.
Guillaume, dit Busac, comte de
Soissons, p. 119, n. 4, 209. n. 2 ;
voy. Alice, Jean, Manassès.
Guillaume, fils d'Haduin, noble de
Laon, p. 173, 180, 182.
Guillaume le Conquérant, roi
d'Angleterre, p, 43, 91, 232.
Guillaume le Roux, roi d'Angleterre,
p. 88, 232.
Guillelmu3, Guillemus, voy. Guil-
laume.
GuiMAR, châtelain de Tévêque de
Laon, p. 165, 172, 176, 182, 207, 236;
voy. Nicolas.
■«
TABLE ALPHABÉTIQUE DES NOMS PROPRES
245
Guinemarus. Guinimarus, voy.
Guimar.
Guise^ commune de TAisnc, p. ii,
234.
Gusia, voy. Guise.
Haduix, noble de Laon, p. xi.viii,
173, 180, 182; voy. Guillaume.
IIardouin, évêque de Noyon, p. 215.
Hklinand, évêque de Laon, p. 108,
130, 132.
HÉLisENDE, femme de Guillaume I*'.
comte d'Eu, p. 119.
Henri, abbé d*Homblières, de Saint-
Rémi de Reims, de Nogrent-sous
Coucy, p. 107-108.
Henri IV, empereur d'Allemagne,
p. 32.|
Henri I", roi d'Angleterre, p. 138.
Henri I", roi de France, p. m, xxiv,
28, 131.
Henricus, voy. Henri.
Hierosolyma, Hierosolymitanus,
voy. Jérusalem.
Homblières (monastère d'), p. 107 ;
voy. Henri.
Hubert, évêque de Senlis, p. 149-
150.
Hucbertus, voy. Hubert.
Hugo, voy. Hugues.
Hugues (saint), abbé de Cluny, p. 57.
Hugues, évoque de Laon, p. 194.
Hugues, moine de Saint-Médard de
Soissons, p. 125.
Hugues Capet, roi de France, p. 227.
et n. 2.
HuGUEsde Die, légatpontifical, p. 31 ,
48.
Humiliarensis, voy. Homblières.
Ingebramnus, Ingelrannus, voy.
Enguerrand.
Isengrin, surnom de Tcugaud,
p. 187, 237.
Italia, p. 124.
Ivo, voy. Yves.
Jacques (saint), p. 220-222; voy.
Saint-Jacques de Conipostelle.
Jean, abbé de Saint-Germer, p. iv,
117.
Jean, abbé de Saint-Nicaise de
Reims, p. 126-127.
Jean, comte de Soissons, p. xix,
XLViii, 120, 208-211 ; voy. Adeline,
Alice, Guillaume Busac, Manassès.
Jean, esclave maure de Gaudri,
l'évêque de Laon, p. 160, 164.
Jérusalem, ville d'Asie-Mineure,
p. 101,103, 105, 178, 183.
Joffredus, voy. Geoffroi.
Johannes, voy. Jean.
Judith, femme de Simon de Valois,
p. 28, n.1, p. 29.
Jura, pays de France, p. 29.
Jurensis, voy. Jura.
JusT (saint), p. 218.
Landricourt, commune de l'Aisne,
p. XlII.
Langres, sous-préfecture de la
Haute-Marne, p. xiii, 140, 143 ;
voy. Saint-Mammès.
Laon (ville, diocèse, pays), p. xiii,
xxxiii, xxxiv, xLViii, 79, 101, 129,
145, 152, 159, 176, 179-183, 185-197,
202, 204, 205, 208, 223, 224, 235-
238 ; voy. Adalbéron, Barthélémy,
Ebalus, Enguerrand, Gaudri,
Gautier, Gui, Hugues, Louis VI,
Notre-Dame-la-Profonde, Saint-
Jean, Saint-Pierre, Saint-Vincent.
Laudunensis, Laudunum, voy.
Laon.
LÉGER (saint), p. ii, 234.
Lehummum, voy. Lihons.
Leodegardis, voy. Liégearde.
Leodegarius, voy. saint Léger.
Lesceline, autre forme du nom
d'Hélisende.
Liégearde, femme mio par la mère
de Guibcrt au Purgatoire, p. 72, 80.
Lihons-en-Sangterre (monastère
de), p. 190.
LingonsB, Lingonia, voy. Langres.
LisiARD, archidiacre de Beauvais,
p. IV, 97.
LisiARD, évoque de Soissons, p. x,
XIV, xxi, 97, n. 2, 183, 213-215.
^Êt
216
TABLE ALPHA BÉTlorR DKS NOMS PROPRES
Lorraine^ pays de France, p. 129.
Lotharingia, Lotharingus, voy.
Lorraine.
Louis V, roi de France, p. 130, et
n. 1.
Louis VI, roi de France, p. xiii,
xxiii, XXIV, 153, 161, 162, 201-206.
Ludovicus, vov. Louis.
Luxeuil (monastère de), p. 23.
Luxovium,.voy. Luxeuil.
Machut (saint), p. ii, 232, n. 1 ;voy.
Saint- Léger.
Mainard, abbé de Saint-Nicolas-des-
Prés de Ribemont, p. 139, n. 4,
14i.
Majus monasterium. voy. Marmou-
tiers.
Manassès I, archevêque de Reims,
p. 30,31, n. 3.
Manassès II, archevêque de Reims,
p. XXI, 91.
Manassès, évêquede Cambrai, puis
de Soissons, p. x. xiv, 209; voy.
Alice, Guillaume Busac, Jean.
Manducans, voy. Robert.
Marcel (saint), p. 219.
Marle^ commune de l'Aisne, p. 178,
204 ; voy. Thomas.
Marmoutiers (monastère de), p. 26.
Marna, voy. Marie.
Mathilue. reine d'Angleterre, p. 91.
MÉMSENDE, fille de Thomas de
Marie, fiancée d'Aleaume, p. 201,
et n. 1.
Mère de Guibert, p. m, iv, v, ix-x,
8, 12, 18, 21, 36-53. 61, 69, 70,71-
7 4, 78-80, 82, 89, 116-118, 234-235.
Moissi, voy. Moussy.
Monsacutanus, Monsacutus, voy.
Montaigu.
Mons Suessonicus, voy. Mont de
Soissons.
Moniaiyu. commune de l'Aisne,
p. xLvii, 172, 181 ; voy. Armen-
garde, Roger.
Mont-Cassin (monastère du), p. 224 :
voy. saint Benoît, Didier.
Mont de Soissons^ hameau de
l'Aisne, p. 179.
Monl Saint-Quentin (monastère du\
voy. Saint-Quentin.
Moussy, commune de l'Aisne, p. 235.
A^amur, ville de Belgique, voy.
Godefroi .
Xesles, commune de l'Aisne, p. 190:
vov. Raoul.
Nevernensis, voy. Nevers.
Nevers (comte de), p. 34.
Neustria, p. 23 ; voy. Northmannia.
Nicolas, châtelain de Laon, fils de
Guimar, p. 207.
Nigella, voy. Nesle.
\offent (monastère de), p. m, ix-xui,
XXXIV, 79, 98, 101-128, 188, 217:
voy. GeofTroi, Henri.
Normani, p. 43.
Norbert (saint), p. xiv-xv, xviii,
XIX, XXV.
Northmanicus, Northmannia, p.
23,158.
y otre-Dame-la-Pro fonde (monastère
de), p. 170, 238.
Notre-Dame-de-Noffeni-sous-Coucy,
voy. monastère de Nogent.
Nouvion-Catillon ( ou VAbbesse)
commune de l'Aisne, p. 203-205.
Novigentum, Novingentum, voy.
Nogent, Nouvion.
Noviomagensis, Noviomum, voy.
Noyon.
Noyon, commune de l'Oise, p. 122,
145, 158, 215-216 ; voy. Anseau,
Hardouin, Radbod, Saint-
Nicaise.
Omont, moine de Saint-Germer.
p. 92-94.
Orléans (ville, diocèse), ch.-l. du
Loiret, p. 194, 227.
Otmundus, voy. Omont.
Pascal II, pape, p. xiii, xxii, xxiv,
140-144, 149, 153-161 ; voy. Pierre.
Paschalis, voy. Pascal.
Péronne. sous-préf. de la Somme,
p. 109 : voy. Saint-Quentin-du
Mont.
Perronna, vov. Péronne.
TABLE ALPHABÉTIQUE DKS NOMS PROPBES
247
Petripontensis, voy. Pierrepont.
Petrus, voy. Pierre.
Philippe I", roi de France, p. xxiv,
2X, 131, 152, 153, 154, 155, 162.
Pierre, archidiacre de l ejrlise de
Soissons, p. 214.
Pierre, moine de Chiny, camérier
de Pascal II, pape, p. 1 i3.
Pierrepont, commune de l'Aisne,
p. 181 ; voy. Adeline.
Pontisara, voy. Pontoise.
Pontoise, sous-préf. de Seine-et-
Oise, p. 130: voy. Gautier.
Porcensis, voy. Château-Porcien.
Portien.
Portien, pays de France, p. xiii, 135,
136 ; voy. Roger.
Profunda, voy. Notre-Dame.
Qnierzy, commune de l'Aisne.
p. 145; voy. Gérard.
QriLius, roi des Saxons, fondateur
de Nojcent, p. 100-105.
RAunnn, évcquc de Noyon, p. 226.
Radulfus Radulphus, voy. Haoul.
Raimbert, ami de Gaudri, évoque do
Laon, p. 165, 236.
Rainaldus. voy. Renaud.
Rainbertus, voy. Raimbert.
Rainerius. Rainerus. voy. Renier.
Rainsendis. voy. Raisinde.
R.visixoE. abbesse de Saint-Jean de
Laon, p. 206.
RvoiL. archevêque de Reims, p. xiv,
176-177, 200, 203, 20 i, 238.
Raoi.'l. comte de Valois, p. 28-29.
Raoil, écuyer de Gaudri, évoque
de Laon, p. 169, 176.
Raoil, frère d'Anselme, clerc de
Laon. p. XIV, xxxi ; voy. An-
selme.
Raoitl, siredeNesle, p. 190.
Ratbodus, voy. Radbod.
Reims (ville, diocèse), sous-préf. de
la Marne, p. 30, 31, 91, 126, 200,
215, 238 ; voy. Artaud, Ilélinand.
Manassès, Raoul, Saint-Xicaise.
Saint- Rémi.
Remensis. vov. Reims.
Remies, commune de l'Aisne,
p. XIII.
Renaud, chevalier à Reauvais, p. 72.
Renier, parent de Guibert, noble
de Laon, p. xv, 164, 165, 171, 176.
182, 236.
Rhemi, Rhemensis, voy. Reims.
Ribemont, commune de l'Aisne,
p. 139 ; voy. Saint-Nicolas-des-
Prés.
Ribodimontensis, voy. Ribemont.
Richard, évoque d'Albano, léguât en
France, p. 111.
Richard le Justicier, duc de Rour-
gogne. p. 222-223.
Robert, assassin de Gautier, l'archi-
diacre de Laon, p. 202.
Robert-Colombe, moine de Saint -
Germer, p. 87.
Robbrt-Mangeant, noble de Laon.
p. 182.
Roger, comte de Poitiers, p. 135.
Roger, sire de Montaigu, p. 172 :
voy. Armengarde.
Rome, ville d'Italie, p. 121, 139, 1 U),
1*9,152,161, 194 ; voy. Suburre.
RoRiGON, frère de Gaudri, évoque
de Laon, p. 147-148.
Rothardus, voy. Rouard.
Rothomagensis, Rothomagus, voy.
Rouen.
Rouard, neveu de saint GeotTroi,
l'évéque d'Amiens, p. 205.
Rouen, ch-1. de la Seine-Inférieure.
p. XXVII, 118, 138, 141, 143.
Sninl-Acheul ^monastère de . à
Amiens, p. 20 i.
Saint-.\mand (^monastère de), en
Flandre, voy. Barizis.
Snint-RennU (monastère de), voy.
Fleury.
Saint-Claude, sous-préf. du Jura,
p. 29, n. 2. •
Saint -Corneille (monastère de), à
Compiègne, p. 217-218.
Saint-Denis imonastère de), près
de Paris, p. 232-233 : voy. Yves.
Saint-Germer-de-Fly (monastère et
ville de . p. ii, v, x, xxxii. 48-52.
248
T.MU.K ALPHA nÉTIOlIE DKS NOMS PROPRES
()1, 60, «0, 81, 82-90, 92-94, 96, 98,
1 16, 120 ; voy. Garnier, Jean,
Omont, Robert-Colombe, Suger.
Saint- Jacques-de-Composlelle (mo-
nastère dei, en Galice, p. 220-222.
Saint-Jean (monastère de), à Laon,
p. 145, 149. 172, 174, 202-203, 206,
238 ; voy. Gérard de Quierzy,
Raisinde.
Saint-Just. commune de TOise,
p. 218.
Saint-Léger-et-Saint-Machut, église
indéterminée, p. 232.
Saint-Mammès (églisede',à Langres,
p. 143.
Saint-Médard (monastère de), à
Soissons, p. XX, 125 ; voy. Geofîroi,
Hugues.
Saint-Michel (monastère de), au
Tréport, p. 119.
Saint-Nicaise (église de), àXoyon,
p. 215 ; voy. Anseau.
Saint-Xicaise (monastère de), à
Reims, p. 126 ; voy. Jean.
Saint-Nicolas-des-Bois (monastère
de), au diocèse de Laon, p. xix,
153-154 ; voy. Sifîroi.
Saint-NicoIas-deft-Prés (monastère
de), à Ribemont, p. 139.
Saint-Oyen (monastère de), à Saint-
Claude, p. 28, n. 1, 29.
Saint-Pierre-an-Marc hé (église de),
à Laon, p. 170, 238.
Saint-Quentin, sous-préf. deTAisne,
j>. 57, 158.
Saint-Qnentin (monastère de\ à
Heauvais, p. 48, 83.
Snint-Qiientin-dn-Mont (monastère
de), c\ Péronne, p. 109.
Saint-Rémi (monastère de). àReims,
p. xi-xii, 107.
Saint-Rouf (monastère de^, h Avi-
gnon, p. 143.
Saint-Sifntj)horien (monastère de),
à Beauvais, p. xx : voy. Kudes.
Sninl-Vincent (monastère de), à
Laon, p. XIX, 139, 16 i, 166. 171,
171, 175. 176, 180, 182, 185, 235,
238 : voy. Adalbéron, Gaudri,
Siffroi .
Sainte-Madeleine (monastère de), k
Versigny, p. 173.
Sainte- Vierge^ voy. Notre-Dame.
Saiximon, ami de Guibert. p. vi, xx.
Samurensis, voy. Semur.
Sanctum Aceolum, voy. Sainl-
Acheul .
Sanctum Eugendum, voy. Saint-
Oyen .
Sanctus JacobusGalicia, voy. Saint-
Jacques de Compostelle.
Sanctus Leodegarius, voy. Saint-
Léger.
Sanctus Nichasius, voy. Saint-
Nicaise.
Sanctus Ruffùs, voy. Saint-Rouf.
Saxones, p. loo.
Scoti, p. 43, 121 .
Semur, sous-préf. de la Côte-d'Or,
p. 220 ; voy. Geoffroi.
Senlis, sous-préf. de TOise,
p. 149; voy. Hubert.
Siffroi, abbé de Saint-Nicolas-des-
Bois, p. xix.
Silvanectensis, voy. Senlis.
Simon, comte de Valois, p. xxv, 28-
29.
Soissons (ville, église, pays), p. ;[in,
80, 139, 145, 152, 205, 206, 208 ; voy.
Adeline, Alice, Bernard, Guil-
laume, Jean, Lisiard, Menasses,
Pierre, Saint-Médard.
Soordus, voy. Sort.
Sort^ commune de l'Aisne, p. 167,
235.
Stephanus, voy. Etienne.
Suburra, voy. Suburre.
Suburre, quartier de Rome, p. 124.
Suessi, Suessionensis, Suessonicus,
voy. Soissons.
SuoER, prieur de Saint-Germer.
p. 80.
Suggerius, voy. Suger.
Sulri, ville d'Italie, p. 124, n. 5.
SviTHiN (saint), p. 229-230 ; voy.
Winchester.
Sybillk, femme d'Enguerrand de
Coucy, p. 135, n. 2,145, 196,205:
voy. Enguerrand, Gui, Thomas.
TAItl.K AI.PHAHÉTtOrK DES NOMS PROPRES
249
Teudebaldus, voy. Thibaud.
Teudegaldus, Teudegaudus. voy.
Teiigaud.
Teijcjai i>, prévôt dEnpiicrrand de
Coucy, assassin de Gaiidri,
IV'vêque de Laon, p. 166-168, 180,
195-196. 235, 237 ; voy. EnjJTUor-
rand. Gui, Isengrin, Thonias.
Teutonice, p. liT.
Theodericus, voy. Thierry.
TninArn (saint), p. xxv, 25.
Thierry, moine de Laon, p. 159.
Thomas de Marie, fils d'Engiierrand
de Coucy, p. xi xii, xlvii-xlviii,
160, 177-1S2, 196-205 ; voy.
Enguerrandy Louis VI, Mélisende.
Tomacus, voy. Tournai.
Tornum Porcense, voy. ChAteau-
Porcien .
7^ou mai, ville de Flandre, p. 159.
Tours (pays de), p. 187, 189.
Tous-les-Sainls (église dei, à GhA-
lons-sur-Marne, p. 126.
Trecasses, voy. Troyes.
Tréport{\c„ commune de la Seine-
Interieure, p. 119 ; voy. Saint-
Michel.
Trinité (la\ monastère de, p. 91 ;
voy. Caen.
Troyes, ch.-l. de l'Aube, p. 111.
Turonicus. voy. Tours.
Ulterisportus, voy. IcTréport.
Urbain H, pape, p. xiu, p. 20, n. 1,
p. 30, n. 2, 131, n. 5.
Urbs. voy. Rome.
Vkrain, pareilt de Guibert, ? abbé
de Fleurv, p. 228.
Veranus, voy. Vérain.
Vermoxii, vidame de Tévêché d'A-
miens, p. 198, 199, 201.
Versigny, commune de l'Aisne,
p. 173 ; voy. Sainte-Madeleine.
Versiliacensis, voy. Versigny.
Vêtus Portus, voy. le Tréport.
V'e.Tin, pays de France, p. 81.
Victor III, pape, moine sous le nom
de Didier, p. xxxii, 226-227.
Vilcassinus, Vulcassinus, voy.
Vexin.
Waldricus, voy. Gaudri.
Winchester, ville d'Angleterre
p. 191, 229.
Wintoniensis, Wintonium, voy.
Winchester.
Witonus, voy. saint Swithin.
YsENfiix, voy. Isengrin.
YvKs, abbé de Saint-Denis, p. 233.
Yves, prévôt royal à Laon, p. 148-
li9, 194.
Yves, religieux clunisien de Saint-
Quenlin, p. 57.
ADDITIONS ET CORRECTIONS
P. VIII, n. 1,1. ;i, Ch/îlon, lis. Chalon. — P. xxi, n. 11, 1. 2, enuw-
tiandum, lis. enuAitiandiim ; n. 12, 1. 2, christianœ, lis. christiana?. —
P. XLi, n. 2, ajouter R. Poupardin, Catal. des mss, des coll. Duchesne
et Bréquigny,PdLTis, 1905, in-S**. — P. xlvii, 1. 3 des n., deux, lis.
trois. — P. 7, 1. 10, Gratia, lis. Gratias. — P. 11, n. 2, 1. 1, justifi-
caciones, lis. justifica/iones. — P. 15, n. f, ajouter D. — P. 24, n. 2,
1. 7, siègre, lis. siècle ; 1. 10, /? tombé. — P. 30, 1. 5, rcctor, lis. rec-
tor. — P. 31, n. 1, virgule après extollL — P. 43, n. 3, 1. 2, 1054,
lis. 1053. — P. 44, 1. 7, virgule au lieu de point-virgule après ut. —
P. 48, n. 4, Mono^, lis. Monoc/. — P. 52, 1. 22, contuitt, lis. contuiti/.
— P. 62, 1.21, supprimer la virgule après mihi. — P. 69, n. a, ac/,
lis. a/). -- P. 71, 1. 23, reporteries guillemets 1. 34 après infantis, —
P. 76, dernière 1., ejecim/is, lis. ejecimws ; n. 1, 1. 2, inn, lis. in. -
P. 80, n. 6, 1. 1, comme dans, lis. comme de. — P. 81, 1. 1 (di)rigo,
lis. (di)/igo. — P. 88, pas de virgule après alter, 1. 9. — P. 91, n. 7,
1. 3, £" tombé. — P, 95, 1. 24, un point après Domine. — P. 108, 1. 5
dos notes, pas de parenthèse. — P. 111, 1. 15, pas de virgule après
la parenthèse. — P. 114, 1. 8, iamem, lis. iamen. - P. 121, 1. 22,
pas d'appel de note. — P. 129, n. 3, 1. 4, E tombé. — P. 135> 1. 6,
virgule au lieu de point-virgule après sustulerat. — P. 138, 1. 10, pas
d'appel de note 1. — P. 146, 1. 27, quidem, lis. quidam. — P. 160,
n. c, 5®, lis. 6^. — P. 170, 1. 9, pas de virgule après pa//â's. — P. 172,
n. 1, 1. 2, Chartes, lis. Chartres ; 1. 13, pas de virgule après la paren-
thèse. — P. 176, 1. 22, al/i, lis. ah'i. — P. 185, n. c/, placer le point
avant D. — P. 187, 1. 4 des notes, 3, lis. 2. — P. 202, n. 4, 1. 5, 6, lis.
S. — P. 213, n. 1, ajouter R. Alphandéry, Les idées morales chez les
hétérodoxes latins au début du XIIÎ^ siècle, Paris, 1903, in-8°. —
P. 217, 1. 1, virgule après ai/ /orf?. — P. 224,1. 2, spuremus. lis. suprê-
mes. — P. 235, 1. 24, pas de virgule après nequicias.
TABLE DES MATIÈRES
Pages.
Introduction i
I. Vie de Guiherl de Nogenl i
II. Œuvres de Guiherl de Nogent xvi
III. Idées de Guibert. La critique historique de
Guiherl xxii
IV. Le c( De vila sua »> xxxv
Bibliographie lui
Table analytique lvii
De vita sua liber I 1
Liber II . 99
Liber III 129
Appendice I 235
Appendice II 239
Table des noms propres 241
Additions et corrections 251
MAÇON, PROTAT PHARES, IMPRIMEURS.
■ den»iiar»<iiai 1 1
... M II
Mttles Oandenses. iiuliti.
ftMqa» artésienne iwa-
I.11IIK luiiiv, l'd. ni Cbrooitltie luurMat-
Iiuiii la iintiiitbc tiii* tl'a|>iiit le rr '
lIl«,^TA^n |Jï>Br_ SS,. av. «il*.-. I
tnlk-cLitm , -..- 3
M iwlBlIfh aux liLBtllntioDB privée* aqx époque* mArovla^]
peaaeetoarolln^itiie. imblJc*(inrM.THinm^ ii>i«.-. r . Hpnitt
(jU^i^utM ■■<L>iii|iliiii'es \\imy \e¥. «uiinn'li'li-iir^ î\ I» ■'••Ikrl.ÎMii.
fl Ub«rteaaiiKliil-'
<.M*J -
■ MlStlrs A Vblatntre du Pa.i-1
tga'en 1314, vuiiii.». pi.r ct..-v, i.»
I pour li'i -iiinvrltilviiri A la c-lIrcUm-
OMonnaucB Cn!
DncQmentsrËi :
Obarle» VJl ^i
n Onaticl6i-« au Pranoi
1'«*.-C<i»l.-I1(I8S8.,I«ÏT
MAiu aires de Phili,i,>i- ii'
DO KOT REMOVE
OR
MUTILATE CARE